Кіріспе

Халықаралық экономикадағы ұғым, нашар әл-ауқатпен байланысты. Халықаралық даму контекстінде, дамудың төмендігі – экономика, даму зерттеулері және постколониалдық зерттеулер салаларындағы теоретиктер анықтаған және сынға алған кең ауқымды жағдай немесе құбылыс. Бұл термин, негізінен, макроэкономикалық өсім, денсаулық сақтау, білім беру және тұрмыс деңгейі сияқты адам дамуының көрсеткіштері бойынша мемлекеттерді ажырату үшін қолданылады. "Дамымаған" мемлекет "дамыған", заманауи немесе индустриалды мемлекетке қарама-қарсы қойылады. Дамымаған мемлекеттердің кең таралған бейнесі – тұрақсыз экономика, демократиялық емес саяси жүйе, жоғары кедейлік, нашар тамақтану және денсаулық сақтау мен білім беру жүйелерінің нашарлығы. Уолтер Роднидің пікірінше, дамудың төмендігі екі негізгі компоненттен тұрады: салыстырмалы ерекшелік және қанау қатынасы, яғни бір елдің екінші елді қанауы. Еуроцентристік даму дискурсы және оның сарапшылық беделі көбінесе дамуды экономикалық өсіммен шатастырды. Әлем елдерді экономикалық жағдайына қарай жіктеген кезде, дамудың төмендігі мәселесі экономикалық проблема ретінде қарастырыла бастады. Осының салдарынан, даму сарапшылары мен тәжірибешілері ұсынған шешімдер тек экономикалық сипатта болды, олар отаршылдық мұра және "суық соғыс" геосаясаты сияқты терең саяси және әлеуметтік факторларды ескермеді.

Жасыл революция

Жасыл революция – жаһандық даму атынан жасалған бірлескен шаралардың үлгісі. Осы кезеңде дамыған елдер жаһандық ауыл шаруашылығы секторын жаңғыртуға тырысып, өнеркәсіптік үлгідегі өндірісті экспорттауға ұмтылды. Жасыл революция басталғанда АҚШ, Канада және басқа да дамыған Еуропа елдері артық өнімдерін кедей елдерге азық-түлік көмегі ретінде берді, осылайша постколониялық әлемнің бір бөлігінде кең таралған аштықты жеңдетуге тырысты. Бұрын әлемде кеңінен таралмаған, мысалы, бидай сияқты егістер, солтүстіктен оңтүстікке зор көлемде тасымалданды. Бұл Үндістан сияқты дамушы елдердің азық-түлік көмегіне қатыгез тәуелді болуына дейін жалғасты. Тәуелді елдерге сыртқы көмек алуға мүмкіндік беру үшін АҚШ азық-түлік көмегін қабылдаған елдердің ауыл шаруашылығының толық өнеркәсіптік моделін қабылдауын міндетті етті. Бұл революция «жасыл» деп аталуының себебі – оның ауыл шаруашылығымен байланысы ғана емес, сонымен қатар «қызыл», яғни коммунистік революцияға қарсы күрестің құралы ретінде пайдаланылуында. Батыс елдері аштықтың адамдарды шаруалар төңкерісіне итермелеуге қабілетті екеніне сенді, сондықтан азық-түлік көмегі коммунизмнің таралуын тоқтату үшін тікелей қолданылды. Джаред Даймонд континенттердің орналасуының да маңызды рөл атқарын айтты: Еуропа-Азияның шығыс-батыс бағытындағы орналасуы пайдалы ауыл шаруашылығы түрлерінің таралуына жағдай жасады, ал Америка мен Африканың солтүстік-оңтүстік бағытындағы орналасуы мұндай таралуды қиындатты.

Тәуелдік теориясы

Тәуелділік теориясы – әлемнің бай мемлекеттеріне бай болу үшін кедей мемлекеттердің бағындырылған шеткі тобы қажет екенін көрсететін үшінші әлем мен бірінші әлемнің әртүрлі зиялыларының 20-ғасырдың ортасындағы теорияларының жиынтығы. Тәуелділік теориясы бойынша, шет елдердегі кедейлік олардың әлемдік жүйеге кіріспегендіктен емес, олардың жүйеге қалай кіріскендігінен туындайды. Бұл кедей елдер бай елдерге табиғи ресурстар, арзан еңбек және тұтыну нарығын ұсынады, оларсыз, тәуелділік теориясы бойынша, олар өмір сүру деңгейіне ие бола алмайды. Бірінші әлем елдері белсенді түрде, бірақ міндетті түрде саналы емес, әртүрлі саясаттар мен бастамалар арқылы тәуелділік жағдайын ұдайы сақтайды. Бұл тәуелділік көп қырлы, экономика, БАҚ-ты бақылау, саясат, банк және қаржы, білім беру, спорт және адам ресурстарын дамытудың барлық аспектілерін қамтиды. Тәуелді елдердің тәуелділіктің ықпалына қарсы тұруға тырысуы экономикалық санкцияларға және/немесе әскери шабуыл мен бақылауға әкелуі мүмкін. Алайда, мұндай жағдай сирек кездеседі, ал тәуелділікті халықаралық сауда мен сауда ережелерін белгілейтін бай елдер көбірек қолдайды. Тәуелділік теориясы алғаш рет 1950 жылдары пайда болды, оны Рауль Пребиш ұсынды, оның зерттеулері бай елдердің байлығы өскенде кедей елдердің байлығы азаятынын көрсетті. Бұл теория тез арада әртүрлі мектептерге бөлінді. Кейбіреулер, әсіресе Андре Гундер Франк пен Уолтер Родни оны марксизмге бейімдеді. «Стандартты» тәуелділік теориясы марксизмнен айтарлықтай ерекшеленеді, бірақ интернационализмге және аз дамыған елдерде индустрияландыру мен азаттық революциясына деген кез келген үмітке қарсы тұрады. Бразилияның бұрынғы президенті Фернандо Хенрике Кардосо саяси жер аударылу кезінде тәуелділік теориясы туралы көп жазды. Американдық социолог Иммануэль Валлерштейн теорияның марксистік аспектісін жетілдіріп, оны «әлемдік жүйе» деп атады. Әлемдік жүйелер теориясы тәуелділік теоретиктерінің әлем құрылымы деп атаған тағы бір қабатын қосады: жартылай периферия. Жартылай периферия Бразилия мен Оңтүстік Африка сияқты елдерден тұрады, оларды жай ғана өзектің немесе периферияның бөлігі ретінде жіктеуге болмайды (яғни олар қалаларды дамытты, бірақ сонымен қатар ауылдағы кедейліктің үлкен аймақтары бар). Әлемдік жүйелер теориясы сондай-ақ, ұлттар арасында пайда болатын артық өндіру динамикасы олардың ішінде, олардың элитасы мен кедей кластары арасында да орын алады деп мәлімдейді. Бұл құрылымға сәйкес, оның ішінде ядро, периферия және жартылай периферия бар, әр ел бір мезгілде дамуы мүмкін емес (бұл барлық елдер даму траекториясында деп болжайтын жаңғырудың сызықтық моделін тікелей сынға алады). WST пікірінше, даму мен дамусыздық бір мезгілде пайда болады. Бразилиялық әлеуметтік ғалым Теотонио Дос Сантостың айтуынша, тәуелділік дегеніміз – белгілі бір елдің экономикасы екінші елдің дамуы мен кеңеюіне байланысты. Ол екі немесе одан да көп экономиканың өзара тәуелділігі, содан кейін әлемдік сауда тәуелділік түрін алады, өйткені үстем елдер тәуелділікті тек осы кеңеюдің көрінісі ретінде ғана жасай алады, бұл бағынышты экономикаға теріс әсер етуі мүмкін. Гвианалық марксистік тарихшы және саяси белсенді, дамудың төмендеуі жөніндегі жетекші теоретиктердің бірі Уолтер Родни Африканың дамуының төмендеуі туралы былай дейді: «Колонизацияның қысқа кезеңінің шешуші күші және оның Африкаға кері әсері негізінен Африканың билікті жоғалтуынан туындады. Билік – бұл адам қоғамындағы ең басты фактор, ол кез келген топтағы және топтар арасындағы қарым-қатынастардың негізі болып табылады. Бұл өз мүддесін қорғау және қажет болған жағдайда кез келген құралмен өз еркін жүзеге асыру қабілетін білдіреді. Халықтар арасындағы қарым-қатынаста билік мәселесі келіссөздердегі маневрді, халықтың физикалық және мәдени бірлік ретінде қаншалықты өмір сүретінін анықтайды. Бір қоғам өзін басқа қоғамға билікті толықтай тапсыруға мәжбүрлеген кезде, бұл өзі дамудың төмендеуінің бір түрі болып табылады». Родни өзінің дамусыздық теориясы мен бұл терминді қолдану мәселелерін, әсіресе экономиканы салыстыруға қатысты, былай деп түсіндіреді: «Шынында, егер «дамусыздық» экономиканы салыстырудан басқа нәрсеге қатысты болса, онда әлемдегі ең дамымаған ел АҚШ-қа айналар еді, ол сыртқы қысымды кең көлемде қолданады, ал ішкі жағынан ол қанау, қатыгездік және психикалық бұзылулардың қоспасы».