Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландия саясаткері және отарлық әкімші (1823–1891)
New Zealand politician and colonial administrator (1823–1891)
Сэр Фредерик Алойсиус Уэлд (9 мамыр 1823 – 20 шілде 1891), Англияда туған Жаңа Зеландия саясаткері және Океания мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы әртүрлі британдық отарлар мен территориялардың отарлық әкімшісі. Ол Жаңа Зеландияның алтыншы премьер-министрі болды, содан кейін Батыс Австралияның, Тасманияның және Малакка түралы шарттардың губернаторы қызметін атқарды.
Sir Frederick Aloysius Weld (9 May 1823 – 20 July 1891), was an English born New Zealand politician and colonial administrator of various British colonies and territories located in Oceania and Southeast Asia. He was the sixth Prime Minister of New Zealand, and later served as Governor of Western Australia, Governor of Tasmania, and Governor of the Straits Settlements.
Ерте өмір
Уэлд 1823 жылғы 9 мамырда Англияның Дорсет графтығындағы Бридпорт қаласының жанында дүниеге келген. Оның анасы Кристина Мария Клиффорд – Чадли бароны Клиффордтың қызы болған. Оның екі ата-анасы да ескі, діннен тайып кеткен католик отбасыларынан шыққан. Оның әкесі, Хэмфри Уэлд Чидоктан, Уэлд әулетінің мүшесі болды. Хэмфридің әкесі Томас Уэлд (Лулворт) жерді сыйға тартып, Стонихерсттегі иезуит колледжін қаржыландырды. Уэлдтің тәрбиесі Рим-католик дініне берік негізделген. Оның балалық шағы ата-анасымен Франция Корольдігінің қайта жаңғыру кезеңінде өтті. Кейін ол жақсы білім алып, Швейцариядағы Фрибург университетінің ізашарына түсуден бұрын Стонихерстте оқыды, онда философия, химия, еуропа тілдері және құқық пәндерін оқыды. Ол бастапқыда әскери мансапты жоспарлаған, бірақ Фрибургтағы тәлімгері оны көндірді. Оның орнына ол британдық колонияларда мансап іздеуді шешті және 1844 жылғы 22 сәуірде Жаңа Зеландияның Веллингтон колониясына келді. Жаңа Зеландия колониясында ол өзінің туысы Чарльз Клиффордпен серіктестік құрды. Екеуі ел бойынша бірнеше қой шаруашылықтарын құрды, және Уэлд өте жақсы жағдайға ие болды. Алайда, Уэлд шаруашылық басқару өмірін тым бірқалыпты деп тапты және жақын арада саяси мәселелерге белсенді араласа бастады. Оның маңызды шараларының бірі – Жаңа Зеландиядағы католиктерге кез келген түрде жасалатын кемсітушілікке қарсы күресу болды. Кейіннен ол Жаңа Зеландияда өкілдік үкімет құру үшін лобби жасауға белсенді қатысты. 1848 жылы Уэлд Жаңа Зеландияның губернаторы сэр Джордж Грейдің ұсынылған тағайындалған кеңестегі орын алу туралы ұсынысынан бас тартты. 1852 жылы ол Англияға сапар шегіп, «Жаңа Зеландиядағы қой шаруашылығымен айналысатын ниеттес фермерлерге кеңестер» атты памфлетін жариялады, ол үш рет қайта басылды.
Weld was born near Bridport, Dorset, England, on 9 May 1823. His mother, Christina Maria Clifford, was the daughter of Baron Clifford of Chudleigh. Both of his parents were from old recusant Catholic families. His father, Humphrey Weld of Chideock, was a member of the Weld family. Humphrey's father Thomas Weld (of Lulworth) donated the land and endowed the Jesuit college at Stonyhurst. Weld's upbringing was strongly grounded in the Roman Catholic faith. His early years were spent with his parents in the Restored Kingdom of France. Later, he received a good education, studying at Stonyhurst before attending a predecessor of the University of Fribourg in Switzerland, where he studied philosophy, chemistry, European languages, and law. He had originally intended to pursue a military career, but was convinced otherwise by his tutor at Fribourg. He instead decided to seek a career in the British colonies, and arrived in Wellington, Colony of New Zealand, on 22 April 1844. In the Colony of New Zealand, he entered a partnership with his cousin, Charles Clifford. The two established a number of sheep stations around the country, and Weld became relatively prosperous. Weld found a life of agricultural management to be too mundane, however, and soon became active in political concerns. One of his more significant campaigns was to ward against any potential discrimination against Roman Catholics in New Zealand. He later became active in lobbying for representative government in New Zealand. In 1848, Weld declined an offer by the Governor of New Zealand, Sir George Grey, of a seat on a proposed nominee council. In 1852 he visited England, where he published a pamphlet, Hints to Intending Sheep Farmers in New Zealand, which ran into three editions.
Парламент мүшесі
Жаңа Зеландия Парламенті құрылған кезде Уэлд сайлауға түсті. Ол Оңтүстік аралдың солтүстік-шығысындағы сайлау округі Уайраудың өкілі ретінде 1-ші Парламентке мүше болды; ол қарсылығызсыз сайланды деп жарияланды. Сол кездегі басты саяси айырмашылық "орталықшылдар" (күшті орталық үкіметті қолдаған) және "аймақтықтар" (күшті аймақтық үкіметтерді қолдаған) арасында болды. Осы спектрде Уэлд орташа орталықшыл ретінде бекінді, бірақ екі тараптың да шектен тыс пікірлеріне қарсы болды. Уэлд сондай-ақ Джеймс Фицджеральдтың төңірегінде құрылған шақырылымды "кабинет" мүшесі болды. Бұл Парламенттің Жаңа Зеландияны басқаруға тікелей жауапкершілікті алуға тырысуы еді. Алайда, міндетін атқарушы губернатор Роберт Уайнард бұл қадамды тоқтатып, Уэлдтің "министр" лауазымына нүке айырды. Фицджеральдтың "кабинеті" сәтсіз аяқталғанына қарамастан, Уэлд католиктердің саясатқа толыққанды қатысуына қуанды. Католик Чарльз Клиффордтың спикер болғаны да оны қуантты. Уэлд 1855 жылдың маусым айында, Парламенттің бірінші мерзімі аяқталуға аздай қалғанда, Англияға қысқа мерзімге оралды. Қайтып келген соң, ол екінші Парламентке сайланды, қайтадан Уайрау округінен өкілдік етті. 1858 жылдың соңында ол екінші туысы Филумена Мэри Энн Лизл Филлипске үйлену үшін тағы да Англияға оралды, ол Амброз Лизл Марш Филлипс Де Лизлдің қызы және Чадлидің 4-ші бароны Клиффордтың шөбересі болды, Уэлд сияқты, олармен он үш балалары болды. Бірақ, сайлау күндерінің кезең-кезеңмен өтуіне байланысты, екі аптадан кейін көршілес округте де сәтті сайланды, онда Чарльз Хантер Браунды жеңді. Уэлд Стаффорд әкімшілігі жеңілген кезде министрлік лауазымын жоғалтты. 1864 жылы Фредерик Уитакердің үкіметі губернатормен келіспеушіліктерге байланысты отставкаға кетті. Даудың мәні Жаңа Зеландияда орналасқан британдық әскерлерді қаржыландыру жауапкершілігі кімге жүктелмейін деген сұраққа байланысты болды. Уэлд, маорилермен қақтығысқа британдықтардың нашар басқаруы себеп болды деп сеніп, Грейдің Парламент әскерлерді қаржыландыруын талап етуіне қарсы болды. Оның орнына, Уэлд британдық әскерлерді Жаңа Зеландиядан толығымен шығарып, оларды жергілікті күштермен алмастыру керек деп ойлады.
When the creation of the New Zealand Parliament was announced, Weld stood for election. He became a member of the 1st Parliament as the representative of Wairau, an electorate in the northeast of the South Island; he was declared elected unopposed. The main political division of the day was between "centralists" (favouring a strong central government) and "provincialists" (favouring strong regional governments). On this spectrum, Weld established himself as a moderate centralist, although he tended to oppose the extremes of either side. Weld was also a member of the brief "cabinet" formed around James FitzGerald. This represented an attempt by Parliament to assume direct responsibility for administering New Zealand. Acting Governor Robert Wynyard managed to block this move, however, and Weld's role as a "minister" came to an end. Despite the failure of the FitzGerald "cabinet", Weld was pleased that Catholics were able to participate fully in politics. The fact that Charles Clifford, also a Catholic, had become Speaker was also encouraging to him. Weld resigned from Parliament in June 1855, a short while before the end of its first term, returning to England for a brief time. When he returned, he was elected to the 2nd Parliament in a by election, again representing Wairau. He briefly returned to England again in late 1858 to marry his second cousin, Filumena Mary Anne Lisle Phillipps, daughter of Ambrose Lisle March Phillipps De Lisle and a great grandchild of the 4th Baron Clifford of Chudleigh like Weld, with whom he would have thirteen children. but due to the staggered election dates successfully stood in the neighbouring electorate a fortnight later, where he defeated Charles Hunter Brown. Weld lost his ministerial position when the Stafford administration was defeated. In 1864, the government of Frederick Whitaker resigned due to disputes with the Governor. The point in question was who should bear responsibility for funding British troops stationed in New Zealand. Weld, believing that it was British ineptitude that caused conflict with the Māori in the first place, strongly objected to Grey's demands that Parliament should fund the troops. Weld instead believed that British troops should be removed from New Zealand altogether, and be replaced by local forces.
Жаңа Зеландияның премьер-министрі
Премьер ретінде Уэлдтің жетістіктері әртүрлі болды. 1865 жылы астана Веллингтонға көшірілді және оның маорилермен қарым-қатынас жөніндегі ұсыныстары қабылданды. Алайда, бұл екі мәселе зор наразылық тудырды: оқлендтіктер астананың ауысуына ашуланды, ал маорилер Уайкато аймағындағы миллион акрдан астам (4,000 км²) жердің тартылып алынуына наразылық білдірді. Велдтің тағы бір жетістігі – британдық әскерлердің Жаңа Зеландиядан шығарылуы да көп дау тудырды және губернатордың күшті қарсылығын тудырды. Сонымен қатар, үкіметтің қаржылық жағдайы тұрақсыз болды. Қызметке келгеннен кейін бір жылға жетпей, Велдтің үкіметі отставкаға шықты.
As Premier, Weld met with mixed success. In 1865 the capital was moved to Wellington, and his proposals for Māori relations were adopted. These two things generated considerable bitterness, however – Aucklanders were angry about the change of capital, and Māori were angry about the confiscation of over a million acres (4,000 km2) of land in the Waikato area. Weld's other success, the withdrawal of British troops from New Zealand, was also controversial, and generated considerable hostility from the Governor. In addition, the government's financial situation was precarious. A little less than a year after taking office, Weld's government resigned.
Колониялық губернаторлар
Денсаулығы нашарлап, стресске ұшыраған Велд 1866 жылы саясаттан шеттесіп, келесі жылы Англияға оралды. Бірақ денсаулығы жақсарып, ол қайта жұмыс істей бастады. 1869 жылы ол «Жаңа Зеландия мәселелері туралы жазбалар» жариялады, ал сол жылдың наурыз айында Батыс Австралия губернаторы қызметіне тағайындалып, британдық отарлық әкімші ретінде қызметін бастады.
Weld, suffering from poor health and stress, retired from politics in 1866, and returned to England the following year. However his health improved, and he began working again. In 1869 he published Notes on New Zealand Affairs, and in March of the same year he began a career as a British colonial governor with an appointment to the post of Governor of Western Australia.
Батыс Австралияның губернаторы
Уэлд 1869 жылдың қыркүйегінде Батыс Австралияға келді. Ол бірден штат бойынша сапарлар жасап, алғашқы алты айда атпен 1900 шақырымға жуық жол жүрді. Штаттың шалқап жатқандығына тәнті болған ол телеграф желілерін құруға және көлік инфрақұрылымын жақсартуға шақыру жасады. 1870 жылдың наурыз айында ол Джон Форресті Албани мен Аделаида арасындағы телеграф желісінің мүмкін болатын маршрутын зерттеуге жіберді. Кейіннен бұл желі салынды, ал 1874 жылға қарай штаттың 1400 шақырымнан астам (900 миль) жеделхат желісі іске қосылды. Уэлд сонымен қатар жағалау бойындағы кемелер қызметінің және теміржол жүйесінің басталуын бақылады. Уэлд губернаторлыққа тағайындалуын Жаңа Зеландияда қол жеткізілген конституциялық өзгерістерге ұқсас өзгерістерді енгізуге берілген өкілеттік деп қарады. Колониялық хатшысы Фредерик Барлидің ынталы қолдауымен ол өкілдік үкіметті ілгерілетуге кірісті. Бірінші мүмкіндікті пайдаланып, Уэлд Заң шығару кеңесінің 12 мүшесін сайлауды көздейтін заң жобасын ұсынды, олар алты ресми және тағайындалған мүшемен бірге отыруға тиіс болды. Заң жобасы 1 маусымда 1870 жылы қабылданды. Барли жауапты үкімет құруды талап ете бастады, ал 1874 жылы Заң шығару кеңесі оны талап ететін қаулы қабылдады. Уэлд Батыс Австралияның жауапты үкіметке дайын емес деп ойласа да, жағдайды қабылдады және өтінішті Лондондағы Колониялық кеңсеге жіберді. Колониялық кеңсе жауапты үкімет беруге күшті қарсылық көрсетті және Уэлдті осы жағдайдың туындауына жол бергені үшін сынады. 1874 жылы Уэлд серіктестік мәселелерін шешу үшін Жаңа Зеландияға демалысқа кетті. Ол кеткен кезде Батыс Австралияда байқаған жақсарулар туралы: «Соңғыда ол қимылдады» деген сөздерді айтқан деседі. Оралғаннан кейін ол Тасманияның губернаторы лауазымына ауыстырылды, ал жауапты үкімет мәселесі 1890 жылға дейін тоқтап қалды.
Weld arrived in Western Australia in September, 1869. He immediately embarked on a series of tours of the state, which saw him travel about 1,200 miles (1,900 km) on horseback in his first six months in office. Impressed by the state's isolation, he urged the establishment of telegraph lines and improvements to transportation. In March, 1870, he sent John Forrest to explore and survey a possible route for a telegraph line between Albany and Adelaide. This was later built, and by 1874, the state had more than 900 miles (1400 km) of operational telegraph line. Weld also oversaw the establishment of a steamship service along the coast, and the beginnings of a rail system. Weld saw his appointment to the governorship as a mandate to institute similar constitutional changes to that achieved in New Zealand. With the enthusiastic support of his Colonial Secretary Frederick Barlee, he set about promoting representative government. At the first opportunity, Weld introduced a Bill which provided for the election of 12 Members of the Legislative Council, to sit with six official and nominee members. The Bill was eventually passed on 1 June 1870. Barlee then began agitating for responsible government, and in 1874 the Legislative Council passed a resolution calling for it. Although Weld did not think that Western Australia was ready for responsible government, he accepted the situation and passed on the request to the Colonial Office in London. The Colonial Office were strongly against granting responsible government, and were critical of Weld for allowing the situation to arise. In 1874, Weld went on leave to New Zealand to look after his partnership affairs. He is said to have remarked, upon his departure, "At last she moves", in reference to the improvements he perceived in Western Australia. On this return, he was transferred to the post of Governor of Tasmania, and the issue of responsible government was dropped until 1890.
Басқа колониялық губернаторлар
Велд 1875 жылдан 1880 жылға дейін Тасманияның губернаторы болды. Ол бұл қызметті Батыс Австралиядағыдан гөрі әлдеқайда жеңіл деп тапты, себебі Тасманияда жауапты үкімет болды және оның негізгі міндеті – Атқарушы кеңестің мәжілістерін төрағалық ету еді. 1880 жылдан 1887 жылға дейін ол Малакка, Пенанг және Сингапурдан құралған Тынық мұхитындағы қоныстардың губернаторы болды. Луч (1966) Велдтің Сингапурдағы жеті жылы туралы былай деп жазады: «Дәл сол жерде, өзінің мол тәжірибесімен ол отарлық әкімші ретіндегі қабілетін толыққанды пайдаланды және қазір оны сонда ең жақсы еске алады». Ол 1875 жылы Святой Михаил және Святой Георгий орденінің серігі (CMG) болып тағайындалды, 1880 жылы туған күніне орай орденнің командирі (KCMG) дәрежесіне көтерілді, ал 1885 жылы туған күніне орай тағы да Ұлы крест иегері (GCMG) дәрежесіне көтерілді. Ол өмір бойы берілген католик болды және Папа Римский оны Пий IX орденінің рыцары етіп тағайындады.
Weld was Governor of Tasmania from 1875 to 1880. He found the role much less taxing than in Western Australia, as Tasmania already had responsible government and his main duty was to preside at meetings of the Executive Council. From 1880 to 1887, he was Governor of the Straits Settlements, consisting of Malacca, Penang, and Singapore. Louch (1966) writes of Weld's seven years in Singapore: "It was there with his wealth of experience that he found the fullest scope for his talents as a colonial administrator, and where he is best remembered now." He was appointed Companion of the Order of St Michael and St George (CMG) in 1875, promoted to Knight Commander of the order (KCMG) in the 1880 Birthday Honours, and promoted again to Knight Grand Cross (GCMG) in the 1885 Birthday Honours. He was a devout Catholic all his life, and the Pope made him a knight of the Order of Pius IX.
Малай мемлекеттерінің әкімшілігі
1880 жылы сэр Фредерик Уэлд Тынық мұхит аралдарына келді. Ол малай мемлекеттерінің дамуына жеке қызығушылық таныта бастады. 1881 жылдың ортасында Уэлд Перактағы Тайпинг қаласына сапар жасады. Ол "кірістердің артып, барлық жағдай жақсы бола бастағанын" байқады, бірақ "қоғамдық жұмыстар мен жолдарға жұмыс күшінің жетіспеуі, сондай-ақ қалайы өндіруден өзге салаларды және кіріс көздерін дамыту" деп өкінді, "осы мәселені шешу маңызды". Ол сондай-ақ былай деп хабарлады:
In 1880, Sir Frederick Weld arrived in the Straits Settlements. He began to take personal interest in the development of the Malay States. In the middle of 1881, Weld visited the town of Taiping, in Perak. He found "the revenue increasing and everything going on excellent well " but "labour for public works and roads and to develop other industries and sources of revenue besides tin mining," he lamented, "is the great want". he also reported that:
"Тайпингке таудан (Максвелл төбесінен) су жеткізу, Тайпинг қаласының орталығын Уэлсли провинциясымен байланыстыратын Крианға дейінгі жолдар, Тайпингтен портқа (Порт Уэлд, оның құрметіне аталған) темір жол және трамвай салу – алдағы ең қажетті жұмыстардың қатарында. Тайпинг қаласы бір жылдан астам бұрын болған өрттен кейін жақсарып, жаңа көшелер кеңінен салынды және жақсы сапалы үйлер бой көтерді."
"Water supply for Taiping from the hill (Maxwell Hill), the roads to Krian, which will connect Taiping town centre with Province Wellesley, and a rail and tramway from Taiping to the port (Port Weld, which was named after him) are amongst the next most necessary works to be undertaken. the town of Taiping has been much improved since the fire, which took place rather more than a year ago; new streets have been laid out to considerable width, and a better class of houses has been built"
Тайпинг – Порт Уэлд темір жолының құрылысы Малай түбегінің ландшафтын түбегейлі өзгертетін үлкен трансформацияның бастауы болды. Бұл сонымен қатар Перакқа алғашқы үндістерді (негізінен тамилдерді) және Цейлондықтарды әкелді. Сэр Фредерик Уэлд 1883 жылы тағы да Тайпингке барып, "барлық жағдайды тексерді". Ол құрылысы жүріп жатқан Порт Уэлд темір жол желісі бойымен, "поезддің артындағы вагонмен" саяхаттады. Сонымен қатар, Тайпинг пен Уэлсли провинциясын байланыстыратын жол бойында телеграф желісін салу жоспарларын іске қосты. Бұл желі аяқталуға жақын болды, содан кейін сол бағытта темір жол салынуы жоспарланған.
The construction of the Taiping – Port Weld railway was the beginning of a major transformation altering radically the landscape of the Malay Peninsula. It also brought the first influx of Indians (mainly Tamils) and Ceylonese to Perak. Sir Frederick Weld was in Taiping again in 1883 where he "inspected everything". He spent time going down the Port Weld railway line, then in the course of construction, "on a truck behind the Engine". He also put into effect plans to build a telegraph line along the road linking Taiping with Province Wellesley. It was nearing completion after which a railway along the same route would be constructed.
Кейінгі өмірі
1887 жылы Велд саяси өмірден толығымен шеттеді, бірақ басқа да салалардағы қызметін жалғастырды. 1891 жылы Малакка түбегіне тағы бір рет сапар жасағанда, ол ауыр сырқатқа шалдығып, Англияға қайтып келді. 1891 жылғы 20 шілдеде Чидокта қайтыс болды.
Weld finally retired from political life in 1887, although he remained active in other fields of work. In 1891, visiting the Straits Settlements once again, he contracted a serious illness, and returned to England. He died in Chideock on 20 July 1891.