Әріптердегі нүкте және оның маңызы

Кіріспе

Диакритикалық белгі, i және j әріптерінің нүктелік элементі – тегі.

Титл немесе үстін сызылған нүкте – бұл кішкентай ерекшелендіру белгісі, мысалы, әріп үстіндегі нүкте түріндегі диакритикалық белгі (мысалы, кіші i немесе j әріптері). Титл i және j әріптерінің графикалық бейнесінің (глифінің) ажырамас бөлігі болып табылады, бірақ диакритикалық нүктелер түрлі тілдерде басқа әріптердің үстінде де кездесуі мүмкін. Көптеген тілдерде i немесе j әрпіндегі титл, егер диакритикалық белгі титлдің әдеттегі орнына қойылса (мысалы, í немесе ĵ), алынып тасталады, бірақ диакритикалық белгі басқа жерде пайда болған жағдайда (мысалы, į, ɉ) алынып тасталмайды.

Қолдану

"Титль" сөзі сирек қолданылады. Осы сөздің ең танымал қолданылуы – Киелі кітаптың Матай 5:18 аятында (ЖД): «Рас айтамын, аспан мен жер жойылғанша, заңнан бір әріп немесе бір нүкте жоғалмайды, бәрі орындалғанша» деп айтылған. Бұл аятта «бір әріп немесе бір нүкте» (jot and tittle) сөздері «Заңдағы» – яғни, Тораның еврей мәтініндегі – ең кішкентай графикалық элементтердің мысалы ретінде келтірілген. Ағылшын тілінде «jot and tittle» фразасы әрбір ең ұсақ детальге назар аударылғанын көрсетеді. Матай 5:18 аятында «jot» және «tittle» деп аударылған грек сөздері – иота (iota) және керая (κεραία). Иота – грек әліпбиінің ең кішкентай әрпі (ι); одан да кішкентай иотаның астын сызу орта ғасырлардағы жаңалық. Басқаша айтқанда, иота – еврей және арамей әліпбиінің ең кішкентай әрпі – йодхты (י) білдіруі мүмкін. «Керая» – ілгек немесе әрпінің қалың бөлігі, және Матай 5:18 аятында грек диакритикалық белгілеріне сілтеме жасауы мүмкін, ал егер бұл Тораның еврей мәтініне қатысты болса, онда бұл ұқсас еврей әріптерін ажырататын қалам соққыларына, мысалы, ב (Бет) пен כ (Каф) әріптеріне, немесе кейбір еврей әріптеріне қосылған әшекейлі қалам соққыларына, немесе еврей әрпі вавқа (vav) сілтеме болуы мүмкін, себебі еврей тілінде «вав» сөзі «ілгек» деген мағынаны да білдіреді. Матай 5:18 аятындағы «керая» сөзі Матайдың өмір бойында жазылғаннан кейін пайда болған дауысты белгілер – Ниқудқа (Niqqud) қатысты емес. Кейбір зерттеушілер «керая» арамей тілінен туындаған тілдердің, мысалы, сирия тілінің, серта (қысқа сызық) деп аталатын жазу түріндегі белгілеріне сілтеме жасайды деп санайды. Қазіргі грек сандарын басып шығаруда керая қолданылады. Титльдер кириллица әліпбиінде де кездеседі.

Нүктесіз және нүктелі i

Бірқатар алфавиттерде нүктелі және нүктесіз I әрпі, үлкен және кіші әріптерде қолданылады. Қазіргі түрік әліпбиінде нүктенің болуы немесе болмауы екі түрлі фонеманы көрсететін екі әріпті ажыратады: "I" / "ı" әрпі, кіші әріпте де нүктесіз, жақын артқы дөңгеленбеген дауыстыны білдіреді, ал "İ" / "i" әрпі, тіпті үлкен әріпте де нүктелі, жақын алдыңғы дөңгеленбеген дауыстыны білдіреді. Бұл практика Әзірбайжан, Қырым татар және Татар әліпбилері сияқты басқа да түркі тілдеріне көшкен. Канаданың Солтүстік-Батыс территорияларындағы Дене тілдерінің кейбіреулерінде, атап айтқанда Солтүстік Слейви, Оңтүстік Слейви, Тлы̨ч және Дене Сųłıné тілдерінде, i әрпінің барлық нұсқалары нүктесіз жазылады, бұл әріпті тон белгісі бар дауыстылармен (í немесе ì) шатастырудан сақтану үшін жасалады. Солтүстік-Батыс территориясындағы тағы бір Дене тілі – Гвичин тілі, кіші әріпті i әрпіне әрқашан нүкте қояды. Ирланд тілінде тек бір I әрпі бар, бірақ дәстүрлі Гейл жазуында i әрпіндегі нүктенің буаилте (buailte) үстіне қойылған дауыстылармен шатасуын болдырмау үшін нүктесіз жазылады. Қазіргі мәтіндер буаилтені h әрпімен ауыстырады және басқа латын әліпбиіне негіделген тілдердегідей нүктелі әріптерді қолданатын антиква шрифтерін пайдаланады. Дегенмен, екі тілді жол белгілерінде кіші әріпті ирланд мәтінінде нүктесіз i әрпі қолданылады, бұл i мен í әріптерін жақсырақ ажыратуға мүмкіндік береді. Ирланд тілінде "j" әрпі тек шет тілдерден алынған сөздерде қолданылады. Латын әліпбиіне негіделген көптеген орфографияларда кіші әріпті i әрпінің нүктесі, әріп үстіне қойылған диакритикалық белгі (мысалы, сүйір немесе тегіс белгі) болғанда ауыстырылады. Бірақ кейбір тілдерде нүкте сақталады. Балтық тілдеріне қатысты кейбір дереккөздерде кіші әріпті i әрпі, тіпті белгіленгенде де нүктені сақтайды. 17 ғасырдағы вьетнам тілінде ỉ және ị әріптерінде нүкте сақталған, бірақ ì және í әріптерінде болмаған, бұл туралы мәліметтер негізгі quốc ngữ анықтамалығы Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum-да келтірілген. Қазіргі вьетнам тілінде ì, ỉ, ĩ және í әріптерінде, сондай-ақ кейбір қолжазуларда нүктені көруге болады. Бұл егжей-тегжейлі мәлімет компьютерлерде және интернетте сирек кездеседі, себебі тілге тән шрифтердің кең таралмауына байланысты. Дегенмен, нүкте әрқашан ị әрпінде сақталады. Джонстон шрифтіндегі ерекше және бірегей нұсқасы, Лондонның көліктері мен олардың серіктестері баспа және хабарламаларда ұзақ жылдар бойы қолданған және оларға тиесілі, белгілі бір өлшемнен жоғары нүкте (және тоқ нүкте) алмаз тәрізді болады, бұл шрифттердің ең ерекше белгілерінің бірі.

A number of alphabets use dotted and dotless I, both upper and lower case. In the modern Turkish alphabet, the absence or presence of a tittle distinguishes two different letters representing two different phonemes: the letter "I" / "ı", with the absence of a tittle also on the lower case letter, represents the close back unrounded vowel , while "İ" / "i", with the inclusion of a tittle even on the capital letter, represents the close front unrounded vowel This practice has carried over to several other Turkic languages, like the Azerbaijani alphabet, Crimean Tatar alphabet, and Tatar alphabet. In some of the Dene languages of the Northwest Territories in Canada, specifically North Slavey, South Slavey, Tłı̨chǫ and Dëne Sųłıné, all instances of i are undotted to avoid confusion with tone marked vowels í or ì. The other Dene language of the Northwest Territories, Gwich’in, always includes the tittle on lowercase i. There is only one letter I in Irish, but i is undotted in the traditional uncial Gaelic script to avoid confusion of the tittle with the buailte overdot found over consonants. Modern texts replace the buailte with the letter h, and use the same antiqua descendant fonts, which have a tittle, as other Latin alphabet languages. However, bilingual road signs use dotless i in lowercase Irish text to better distinguish i from í. The letter "j" is not used in Irish other than in foreign words. In most Latin based orthographies, the lowercase letter i conventionally has its dot replaced when a diacritical mark atop the letter, such as an acute or grave accent, is placed. The tittle is sometimes retained in some languages. In some Baltic languages sources, the lowercase letter i sometimes retains a tittle even when accented. In Vietnamese in the 17th century, the tittle is preserved atop ỉ and ị but not ì and í, as seen in the seminal quốc ngữ reference Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum. In modern Vietnamese, a tittle can be seen in ì, ỉ, ĩ, and í in cursive handwriting and some signage. This detail rarely occurs in computers and on the Internet, due to the obscurity of language specific fonts. In any case, the tittle is always retained in ị. A particular and unique variant is in the Johnston typeface, long employed by and proprietary to the Transport for London organisation and its associates, in print and notices, where above a certain point size the dot (and full stop) are diamond shaped, this being among the most distinguishing features of the font.

Сөз тіркестері

Деректерге сүйенсек, "толыққанды" деген тіркес "tittle" сөзінен туындаған, себебі "толыққанды" кеңінен қолданысқа түсер алдында "to a tittle" деген тіркес қолданылып келген. "Нүктесін қою және сызықтарын тарту" деген тіркес бейнелі түрде "соңғы нүктелерді қою" немесе "мұқият болу" мағынасында қолданылады.