Кіріспе

Қытайдағы шөл – Лоп шөлі немесе Лоп депрессиясы – Қытайдың Синьцзян-Уйғыр автономды аймағындағы бұрынғы Тарим бассейніне дейін Құруктағ (құрғақ тау деген мағынаны білдіреді) табаны бойымен шығысқа қарай созылған шөл. Бұл жерге топографиялық бедер жоқ, ол дерлік толығымен жазық кеңістік. Солтүстік-батыстағы Бостен көлінің биіктігі 2200 метр, ал оңтүстік-шығыстағы Лоп-Нур одан 250 метр төмен жатыр.

География

Лоп шөлі негізінен жазық, бірақ үш сәл көтеріңкі емес аймақ бар, олар су толтырылса көлдерге айналуы мүмкін: Лоп-Нор құрғақ алабы, Қарақошұн құрғақ алабы және Тайтема көл алабы. Бұлар бір кезде Тарым Конке Қарқан өзен жүйесінің соңғы көлдерін құраған. Тарым өзені уақыт өте бағытын өзгертеді, сондықтан соңғы көлдің орналасқан жері де өзгереді, бұл ертедегі саяхатшылардың Лоп-Нордың нақты орналасқан жері туралы шатасуына себеп болды, сондықтан көл "Саяхатшы көл" деп аталды. Бұрын Лоп-Нур Шыңжаңның шығысындағы үлкен батпақ болған. Қазір аймақ сары құммен араласқан, кең, үздірілмейтін сазды жазыққа айналған. Саз көбінесе сары немесе сары-сұр түсті, қатты және ұсақ құмтаспен қалың себілген. Мұнда анық қабаттарда орналасқан, жалпақ жоталар мен саздың жиынтық массалары (ярдангтар) бар, кейде үш қабат бір-біріне үйіліп жатады, ал тік беттері желдің әсерінен тозған және көбінесе ойылып кеткен. Бұл құрылымдардың арасында 6-20 фут тереңдіктегі параллель шатқалдар немесе желдің ойықтары бар, барлығы басым солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай соққан желдің бағытымен қашалған. Алтынтаудың шеткі етегіне қарай оңтүстікте ғана құм немесе құм төбелері кездеседі.

Лоп Нор

Бұл аймақта қазір толығымен құрғаған үлкен көлдің болғанына көптеген белгілер бар. Оларға көлдік тұзбен боялған шұңқылар, бұрынғы көл жағалауларының іздері (көбінесе параллель және концентрлі), Lymnaea және Planorbis түрлеріне жататын тұщы су моллюскаларының қабықшаларының көптеп табылуы, өлі топырақтар белдеулері, өлі тамарисктердің шағын алқаптары және кеуіп қалған қамыстың кең жайылған төсектері кіреді. Бұлардың бәрі әрқашан жағалардың үстінде орналасқан, желмен ойылған телімдерде емес. Бұл көл Ши Цзиде Ян Зе (鹽澤) деп аталған, яғни "тұз батпағы", бұл көлдің тұзды болғанын көрсетеді. Қың династиясы кезінде көлдің көлемі қатты азайған. XIX ғасырдың екінші жартысына қарай ол Каракошунға жылжып, 1921 жылы адамның араласуымен қайтадан Лоп Норға оралған. Қытай гарнизондарының XX ғасырда салған бөгеттері Лоп Норды сумен қамтамасыз ететін өзендерді тоқтатқан, нәтижесінде қазір ол негізінен тұзды алқапқа айналды. Құрғаған Лоп Нор алабы қалың тұз қабығымен жабылған.

Флора мен фауна

Табиғи өсімдіктер аймақта сирек кездеседі және түрлердің саны жақсырақ емес. 1979-1982 жылдар аралығында Лоп Нор аймағына жасалған ғылыми экспедиция 13 отбасыға (негізінен Chenopodiaceae және Compositae) және 26 туысқа жататын өсімдіктердің 36 түрін ғана тапты. Экспедиция сондай-ақ 127 жануар түрін (23 сүтқоректі, 91 құс, 7 бауырымен жорғалаушы және 1 қосмекенді) тапты.

Құм дауылдары

Бұл аймақтың барлық бөлігі көктем айларындағы қорқынышты құм дауылдарымен (бурандармен) құмнан тазаланады. Желмен соққан құмның ұсақ бөлшектері құм атып шабу сияқты әсер етеді. Тастардың тозуы нәтижесінде ярдангтар қалыптасады. Шөлдің өзі тозып, келісіп, эрозияға ұшырап, Тарым өзенінің көлдер желісіне толығымен ағызылып кетеді. Құм сонымен қатар Тарым өзенінің төменгі, үнемі өзгеріп отыратын арналарынан өтіп, Такламакан шөлінің шығыс жағын жабатын алып құм төбелеріне жиналады.