Кіріспе

Хами шөлі (, Уйғур: Қумул Қумлуқи) — Қытайдың Синьцзян аумағындағы Гоби шөлінің бөлігі. Ол солтүстікте Тянь-Шань тау жүйесі мен оңтүстікте Нань-Шань таулары арасында орналасқан және батысында Лоп шөлімен жалғасады.

Пржевальский, 1879 жыл

Бұл классикалық сипаттама – Николай Пржевальскийдің 1879 жылғы жазда Хамиден (немесе Хумулдан) Суховқа дейін шөлді кесіп өтуі туралы. Шөлдің ортасы 80 миль (129 км) ені бар платоға көтеріледі, оның орташа биіктігі 5000 фут (1524 м), ал ең жоғары биіктігі 5500 фут (1676 м) құрайды. Оның солтүстік және оңтүстік шекараларында Бей сан (Пешань) тауларының екі бөлімі орналасқан, олар платодан бірнеше жүз фут қана жоғарырақ тұрған оқшау төбелер немесе төбелер тобы. Олар Құруктагтан бұрынғы Орталық Азияның Жерорта теңізі (Лоп Нур) айқын шығанағымен бөлінеді. Солтүстік бөлім мен Карлықтаг (немесе Шығыс Тянь-Шань) аралығында 3900 фут (1189 м) биіктіктегі және солтүстіктен оңтүстікке қарай 40 миль (64 км) созылған толқынды, шөлейтті жазық жатыр, ол солтүстік және оңтүстіктен ортаға қарай еңістеп төмендейді, оның ортасында Хами оазисі (2800 фут) орналасқан. Сол сияқты, Бей санның оңтүстік бөлімінен екінші жазық 1000 фут (305 м) төмендеп, Қытайдан, Ұлы Қытай қабырғасының оңтүстік жағынан шығатын Булунзир өзенінің (немесе Сулай хо) аңғарына дейін созылады, ол соңында Калачи көліне (немесе Каранор) құяды. Булунзирден бастап сол жазық оңтүстікке қарай 1128 м биіктікте Наншан тауларының етегіне дейін жалғасады. Мұндағы шөлдің жалпы ені солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 миль (322 км) құрайды. Оның жалпы сипаты – толқынды жазық, арасында кейде балшықтан тұрған төбелер кездеседі, олар қабырғалар, үстел тәрізді үйінділер және қираған мұнаралар (жардангтар) сияқты көрінеді, жазықтың беті ұсақ тас-қиыршық тастармен жабылып, өсімдіктерден құр болып жатыр. Бей санның осы екі жотасы арасындағы толқынды жазық шамамен 70 миль (113 км) еніне ие және көбінесе шығыс-батыс бағытындағы бірнеше биік жерлермен кесіліп өтеді.

Футтер, 1896 жыл

Карл Йозеф Футтер, Пжевальскийден жиырма жыл кейін осы шөлді кесіп өткен, оның сипаттамасымен көп жағынан келіседі, бірақ соңғы саяхатшының есебін бірнеше егжей-тегжейлі мәліметтермен толықтырады. Ол Гобидің осы бөлігіндегі таулардың, батыстағы Құруқ тағ және шығыстағы Оңтүстік-Шығыс Моңғолияның таулы жерлері сияқты, ғасырлар бойы күннің әсерінен, желдің эрозиясынан, температураның күрт өзгеруінен, химиялық әсерлерден және кейде су эрозиясынан тозығы жеткенін байқайды. Солтүстікке қарай кең аумақтар, шағылмен араласқан, көлбеу балшықтан тұрады. Ол сондай-ақ, құм және желдің басқа да өнімдерінің ең терең бөліктерде емес, аңғарлар мен шатқалдардың шығу жерлерінде және оңтүстікке қарайғы депрессияларды шектеген тау жоталарының етегінде жиналатынын атап көрсетеді. Су болған жерде тамариск, Додартия ориенталис, Агриофиллум гобикум, Каллигониум синнекс және Лициум рутеникум сияқты шөл далалық өсімдіктер өседі, бірақ олардың түбірлері Тақла-Макан және Лоп шөліндегі тамарисктер сияқты кішкентай төбелерде орналасқан. Футтердің айтуынша, шығысқа қарай, Орталық Моңғолияға қарайғы жағдайлар Хами Су-чоу жолындағыдай, тек тау жоталары төмендеп, кеңейген, ал оқшауланған төбелер көбірек тозығы жеткен. Олардың арасында кең, жазық, қазан тәрізді аңғарлар мен ойпаттар орналасқан, олар көбінесе қоян мен қарау, фазан сияқты бірнеше құстардан басқа тіршілікке ие емес, өсімдік жамылғысы да аз, бірақ құмның көп жинақтары жоқ. Жыныстар беткі қабатында қатты ауа райына ұшырайды, кендіру өнімдерінің қалың қабаты жазық жерлерді жауып, тау жоталарының беткейлеріне көтеріледі, ал құм мен саз сияқты ұсақ материалдарының бөлігі Оңтүстік-Шығысқа қарай Ордосқа, бөлігі Қытайдың Шэньси және Шаньси провинцияларына, онда ол лосс ретінде жиналады, ал қалғаны Батысқа қарай Тарым бассейнінің оңтүстік бөліктерін тозады. Гобидің осы орталық бөліктерінде, Лоп және Ордос шөлдерінен басқа, басым жел батыстан және солтүстік-батыстан соғады. Жазда бұл желдер жылы болады және Хами шөлінде қатал құм дауылдарын немесе буранды тудырады. Жел солтүстік-шығыстан да соғады, бірақ ол суық болып, көбінесе қар жаудырады, бұл ауадағы шаңды тазартады. Жазда салыстырмалы түрде төмен (3000–4600 фут) солтүстік және оңтүстік (4000–5000 фут) шағылды кеңістіктерде қатты ыстық болады, бірақ Пешань тауларында 7550 футқа (2301 м) дейін көтерілетін биік жерлерде тіпті жазда да суық болады және тәуліктік температураның үлкен ауытқуы байқалады. Солтүстік Тянь-Шань тауларынан (мысалы, Карлық тағ) және оңтүстіктегі Наньшаньнан өзендермен ағып келген және қазан тәрізді аңғарларды толтырған денудация өнімдерінің кең және терең жинақтарынан жоғары, архаикалық және палеозойлық дәуірге жататын гранитті жыныстар, кристалды шисталар және метаморфоздық шөгінді жыныстардан тұратын кең ісік көтеріледі, олардың барлығы күшті бүктеліп, көтерілген және көптеген жанартаулық жыныстармен (негізінен порфирлі және диоритті) кесілген. Осы ісіктің үстінде Пешань жүйесінің төрт дерлік параллель тау тізбегі және оңтүстікке қарайғы бесінші төбелер тізбегі орналасқан, олардың барлығы батыстан солтүстік-батысқа және шығыстан солтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Ең солтүстік таулар шөлден 305 метр және теңіз деңгейінен 2301 метр биіктікке көтеріледі, келесі екі таулар шөлдің жалпы деңгейінен 396 метр биіктікке жетеді, ал ең оңтүстік таулар 1475 метр немесе 7200 метр биіктікке жетеді, ал бесінші төбелер тізбегі 650 метрден аспайды. Бұл таулар батыстан шығысқа қарай төмендейді. Пешань ісігінің солтүстік және оңтүстік жағындағы ойпаттарда Хан хайдың үшінші теңізінің шөгінді жинақтары табылады, бірақ олардың іздері 1737 метр биіктіктегі ісіктің өзінде табылған жоқ. Сондықтан Футтер соңғы геологиялық дәуірде Гобидің орталық бөлігін алып жатқан үлкен теңіз болмағанын қорытындылайды.

Тұрғындар саны

Кейде көшпел моңғолдардың тобы келіп-кетіп қалады, бірақ Пешань төбесінің бұл аймағында тұрақты адам жоқ. Хұн дәуірінде және, мүмкін, орта ғасырларға дейін, қазіргі шөл жайлы шалғынды дала болып, кең көлемде маусымдық көшпелі жылқы шаруашылығын ұстауға мүмкіндік берген.