Перғамонның негізін қалаушысы Филетер

Кіріспе

Пергамонның губернаторы және автономды билеушісі Филетаир (Φιλέταιρος, Philétairos, б.з.д. 343 – 263 ж.) – Анатолиядағы Пергамонның Аталидтер әулетінің негізін қалаушы. Ол Анатолиядағы Қара теңіз жағалауындағы шағын қаланың тумасы, ал анасы Боа Пафлагониядан шыққан. Б.з.д. 323 жылы Ұлы Александрдың қайтысынан кейін Филетаир Александрдың аймақтық губернаторлары – Фригиядағы Антигон, Фракиядағы Лисимах және Вавилониядағы Селевк (басқаларымен бірге) арасындағы Диадохия соғыстарына қатысты. Филетаир бастапқыда Антигонның қызметінде болды. Кейін ол Лисимахқа адалдығын ауыстырды, ол б.з.д. 301 жылы Ипсус шайқасында Антигонның қаза болғаннан кейін Филетаирді Пергамонның қолбасшысы етіп тағайындады, онда Лисимах тоғыз мың талант күміс сақтаған қазынаны ұстады.

Пергамның билеушісі

Филетарус Лисимахқа б.з.д. 282 жылға дейін қызмет етті, бірақ Лисимахтың үшінші әйелі Арсинояның сарайдағы интригаларына байланысты туған қақтығыстар салдарынан Филетарус Лисимахтан бас тартып, өзін және маңызды Пергамон бекінісін, оның қазынасымен бірге, Селевкке ұсынды. Селевк кейін 281 ж.б.д. Корупедиум шайқасында Лисимахты жеңіп, өлтірді. Бірнеше айдан кейін Селевк Лисимахияда Арсинояның бауыры Птолемей Керавнмен қаза болды. Атақты түрде Селевкидтер билігінде болған Филетарус, әсіресе Селевктің өлімінен кейін, айтарлықтай тәуелсіздікке ие болды және мол байлығының көмегімен Пергамоннан тыс жерде өзінің билігі мен ықпалын арттыра алды. Филетарус көршілес қалалар мен храмдарға, соның ішінде Дельфи және Делос храмдарына көмек көрсеткен. Ол сондай-ақ Кизик қаласына басып кірген галлдарға қарсы қорғану үшін әскер, ақша және азық-түлік берді. Осының нәтижесінде Филетарус өзінің және отбасының беделін арттырып, жақсы ықыласқа ие болды. Шамамен қырық жылдық билігі барысында ол Пергамон акрополінде Деметра храмын, Пергамонның қамқоршы құдайы Афина храмын және Пергамонның алғашқы сарайын салдырды, сондай-ақ қаланың бекіністерін күшейте түсті. Филетарус эвнух болған, бірақ ғалымдар оның қасарыққа алыну себебі туралы әртүрлі пікірде. Пергамонның алғашқы Аталид патшасы Аттал I, Филетарус бала кезінде көпшілікке әкеліп, оған тым жақын қысылып, ұрықтарының зардап шеккенін түсіндірді. "Тиеумдық Филетарус бала кезінен эвнух болды; себебі бір жерлеу рәсімінде, көп адам жиналған және түрлі қойылымдар көрсетілген кезде, Филетарусты көтеріп алып жүрген күтімші көпшіліктің арасында қысылып, баланы қатты жарақаттады. Сондықтан ол эвнух болды, бірақ жақсы тәрбиеленді және осы сенімге лайық екенін дәлелдеді". Ол өзінің жүрегі жақын туысы Евменді (Филетарус ағасы Евменнің ұлы) асырап алды, ол 263 ж.б.д. Филетарус қайтыс болғаннан кейін Пергамонды билеуші болды. Евмен II-ден басқа, барлық келесі Аталид билеушілері өздерінің монеталарында Филетарус бейнесін бейнеледі, осылайша өз әулетінің негізін қалаушыға құрмет көрсетті.

Philetaerus served Lysimachus until 282 BC, when, perhaps because of conflicts involving the court intrigues of Arsinoë, Lysimachus' third wife, Philetaerus deserted Lysimachus, offering himself and the important fortress of Pergamon, along with its treasury, to Seleucus, who subsequently defeated and killed Lysimachus at the Battle of Corupedium in 281 BC. Seleucus himself was killed by Ptolemy Ceraunus, a brother of Arsinoë at Lysimachia a few months later. Though nominally under Seleucid control, Philetaerus, especially after the death of Seleucus, had considerable autonomy and was able with the help of his considerable wealth to increase his power and influence beyond Pergamon. There are numerous records of Philetaerus as benefactor to neighboring cities and temples, including the temples at Delphi and Delos. He also contributed troops, money and food to the city of Cyzicus for defense against the invading Gauls. As a result, Philetaerus gained prestige and goodwill for himself and his family. During his nearly forty year rule, he constructed the temple of Demeter on the acropolis of Pergamon, and the temple of Athena (Pergamon's patron deity), and Pergamon's first palace, and he added considerably to the city's fortifications. Philetaerus was a eunuch, though scholars differ on the reason for his castration. Attalus I, the first Attalid king of Pergamon, explained that when Philetaerus was a baby, he was brought into a crowd where he was pressed upon and his testicles were crushed. "Philetaerus of Tieium, was a eunuch from boyhood; for it came to pass at a certain burial, when a spectacle was being given at which many people were present, that the nurse who was carrying Philetaerus, still an infant, was caught in the crowd and pressed so hard that the child was incapacitated. He was a eunuch, therefore, but he was well trained and proved worthy of this trust." He adopted his nephew Eumenes I (the son of Philetaerus' brother also named Eumenes), who succeeded him as ruler of Pergamon, upon his death in 263 BC. With the exception of Eumenes II, all future Attalid rulers depicted the bust of Philetaerus on their coins, paying tribute to the founder of their dynasty.