Кіріспе
"Жұбайының зар жыры" немесе "Жұбайының шағымы" – Экстер кітабының 115-бетінде сақталған 53 таралған көне ағылшын поэмасы. Бұл өлең неміс frauenlied, яки "әйелдер әні" дәстүріндегі жоқтау ретінде қарастырылады. Поэма жақсы сақталған, алғашқы оқу үшін көбінесе түзету қажет емес. Тақырыптық тұрғыдан алғанда, өлең әйел тұлғаның күйзелісін бейнелеуге және оның үмітсіздік халдерін көрсетеді. Дегенмен, оның зар жылауына, қайғы-қасіретіне әкелген қиындықтар сырлы сипатталған және көптеген түсіндірулерге түрткі болған. Шындығында, профессор Стивен Рамзи былай деді: "Жұбайының зар жырының" дұрыс түсіндірілуі орта ғасырлар зерттеулеріндегі ең қызу дау-жанжалдардың бірі болып табылады."
"The Wife's Lament" or "The Wife's Complaint" is an Old English poem of 53 lines found on folio 115 of the Exeter Book and generally treated as an elegy in the manner of the German frauenlied, or "women's song". The poem has been relatively well preserved and requires few if any emendations to enable an initial reading. Thematically, the poem is primarily concerned with the evocation of the grief of the female speaker and with the representation of her state of despair. The tribulations she suffers leading to her state of lamentation, however, are cryptically described and have been subject to many interpretations. Indeed, Professor Stephen Ramsay has said, "the 'correct' interpretation of "The Wife's Lament" is one of the more hotly debated subjects in medieval studies."
Жанр
Мәтінді әйел әндері немесе фрауэнлид ретінде сипаттау – жоғалған немесе алыс сүйіктісі үшін зар тарту – өлеңнің басым түсінігі болғамен, мәтін осы көзқарасқа келіспейтін және балама ұсыныстар жасайтын әртүрлі интерпретацияларға ұшырады. Мұндай интерпретациялардың бірі поэманы аллегория ретінде қарастырады, онда зар тартатын сөйлеуші Шіркеуті Мәсіхтің күйеуі ретінде немесе әйелдік аллегориялық бейне ретінде көрсетеді. Тағы бір қарсы пікір бойынша, өзін ескі жерлік қуыста (eald is þes eorðsele) емен астында (under actreo) ұстап тұрғанын айтқан сөйлеуші шын мәнінде жер астындағы қуыста орналасқан болуы мүмкін, сондықтан ол қабірден тыс сөйлейтін қайтыс болған адамның дауысы болып табылады. Бұл интерпретациялардың екеуі де, көптеген басқа нұсқалар сияқты, қиындықтарға тап болады, әсіресе соңғы жағдайда, өйткені ескі ағылшын корпусында аналогты мәтіндер жоқ. Сондықтан поэманың әйел кейіпкердің зар-даусы ретінде айтылуы сынға жақсы негізделген. Осыдан ауытқуға тырысатын интерпретациялар, әртүрлі болғамен, күшті дәлелдерді қажет етеді. «Жігіттің зар-дауысы» мен оның әйел әндері жанрындағы жақын туысы, сондай-ақ Эксетер кітабындағы жақын көршісі – «Вулф пен Эадвасер» арасындағы тақырыптық сәйкестіктер, дәстүрден тыс интерпретацияларды интуитивті түрде күмәнді етеді. Дегенмен, дәстүрлі интерпретация мен нұсқалар арасындағы маңызды айырмашылық поэманың кейбір аспектілерінде еркек кейіпкерлері бар ескі ағылшын поэзиясына ұқсас екендігінде. Мысалы, «Жолшы» поэмасының еркек кейіпкерінің тілі мен жағдайы мен «Жігіттің зар-дауысының» кейіпкері арасындағы ұқсастықтар басқа зерттеушілерді поэманың кейіпкерінің (оған «әйелдің зар-дауысы» деген атау толық апокрифтік және салыстырмалы түрде жақында ғана берілген) еркек болуы мүмкін деген тұжырымға келтірді. Алайда, бұл интерпретация өлеңде кездесетін сипаттауыш есімдер мен жеке есімдердің (geomorre, minre, sylfre) грамматикалық жынысы әйел екендігіне байланысты үлкен қиындыққа тап болады. Осылайша, бұл интерпретация кемінде кейінірек англосаксон көшірмешісінің автордың бастапқы ниетінен өзгеше әйелдік грамматикалық жынысты кейіпкерге дұрыс емес таңуына байланысты, және мұндай пікірлер талқылауды толығымен гипотетикалық салаға жібереді. Кейбір зерттеушілер «Әйелдің зар-дауысы» мен «Ердің хаты» үлкен шығарманың бөлігі болуы мүмкін деп санайды. Сондай-ақ, кейбір зерттеушілер бұл өлеңді жұмбақ өлең ретінде қарастырады. Жұмбақ өлеңдерде мәдени контексте айтылатын сабақ болады, ол оқырманға түсінікті немесе байланысты болады және сол кездегі поэзияның өте танымал жанры болған. Гномикалық даналық та жұмбақ өлеңнің ерекшелігі болып табылады және өлеңнің соңғы ойында (52-53 жолдар) көрінеді. Эксетер кітабында тағы 92 жұмбақ өлеңнің бар екенін де ескеру керек. Фей Уокер Пелкинің сөзіне сүйенсек, «"Зар-дауысының" Эксетер кітабындағы орны, оның құпия мазмұны, фрагментті құрылымы, жұмбақтарға ұқсастығы және гномикалық даналықты қамтуы «элегияның» жұмбақ екенін көрсетеді».
Аңыз мазмұны мен түсіндірмесі
Поэманың мәтінін әйелдің зар-орыны ретінде түсіндіре отырып, мәтіннің көптеген орталық даулары Вулф пен Эдвацердің айналасындағыларға ұқсас. Кейіпкердің қиындықтары бірнеше ғашықтармен немесе жалғыз ер адаммен қарым-қатынастан басталғаны белгісіз болса да, Стэнли Б. Гринфилд өзінің "Жұбайының қайғысы қайта қаралды" атты еңбегінде өлеңде бірнеше ғашықтар бар деген пікірді жоққа шығарады. Оның айтуынша, 42-47-жолда екінші сүйіктіге емес, күйеуіне қарсы қарғыс ретінде оптативті дауыс қолданылады. Гринфилдтің айтуынша, өлеңнің соңында айтылған сөздер жасөспірімдерге қатысты емес, бұл сөздердің көмегімен әйелдің күйеуіне деген күрделі сезімдерін білдіреді. Жанр мәселесінен тыс өлеңнің ажырамас бөлігі болып табылатын барлық фактілер дау-дамайға кеңінен ашық. Кейбір сыншылар бұл әңгіменің түпнұсқа тыңдаушыларына таныс болуы мүмкін екенін айтады, өйткені бұл оқиғаның көбісі жылаудың эмоционалды қозғалтқышына назар аударуды көздеген. Мәтінді бірізді баяндау үшін көптеген тұжырымдар қажет, алайда мәтіннің әртүрлі элементтеріне түсініктеме берілді. "Жігіттің зар жыры" (The Wife's Lament) - бұл "Вулф пен Эдвасердің" (Wulf and Eadwacer) жырларына қарағанда, "Жолаушы" (The Wanderer) -да кездесетіндей, халықтың қайтыс болған немесе қайтыс болған басшысына қайғыру тақырыбымен, "Жолаушы" (Wanderer) -да бейнеленгендей, қайтыс болған немесе қайтыс болған сүйіктісіне қайғыру тақырыбымен айқын байланыстырады. Сөйлеушінің халқының иелері (мин леодфрума, мин Хлафорд) барлық ықтималдығымен оның некедегі иелері болып көрінеді. Оның қожайынының туыстары (þæt monnes magas) сөйлеушіні одан ажырату үшін шаралар қабылдағаны туралы айтылғандықтан, сөйлеушінің бастапқы жағдайларын ықтимал түсіндіру - ол англосаксондық батырлық дәстүріне тән экзогамдық қатынасқа кірген, ал оның неке жағдайы күйеуінің адамдары арасында оқшауланған, олар оған қарсы, не оның әрекеттеріне байланысты, не оның бақылауынан тыс саяси қақтығысқа байланысты. Алайда, әңгімеде біршама шатастыру, сөйлеуші, өзінің сүйіктісін аңсаған, яғни қожайынды іздеуге немесе жай ғана жер аударылуға кеткен (Ic me feran geat), ал осы әрекет пен оның және / немесе күйеуінің дұшпандығы арасындағы хронологиялық немесе себептік байланыс анық емес. Ол өзінің иесі (хлафорд мин) белгілі бір тұрғын үйге тұруды айтады, онда ол өзіне "тиісті" (ful gemæcne) болған немесе болған белгісіз тұлғалы адамды кездестіреді және олар өлімнен басқа ештеңемен бөліспейтіндерін мәлімдейді. Алайда, бұл оның некедегі қиындықтардың салдарынан ұзаққа созылмайды. Қалған бөлігі өлеңдегі оның өкінішті жағдайына қатысты. Ол жердің ішінде (þe eorðsele) бір үйге тұруға бұйырады, онда ол қожайынының жоғалғаны және қазіргі жер аударылуы үшін қайғыруға мәжбүр болады. Өлең жастарды қайғы-қасірет кезінде де көңілді болуға шақыратын, бірақ кейіннен сөйлеушінің сүйіктісінің қайғы-қасіретін білдіретін, жәндіктілік үндеумен басталады. Соңғы кездегі түсініктер бұл жындылық ескертуді күмәнмен қарастырды. Джон Найлздың айтуынша, осы жентель оқуда әйелді бір немесе екі күйеуі менсінбейді деген маңызды емес сияқты; бұл оның асыл пассивтігі, сондай-ақ ғалымдар назар аударатын оның гномикалық даналығы. Алайда "ақталу" деген сөздердің мағынасы әйелдің күйеуіне ашуланып, ашуланып жатқанын білдіреді. Мұндай көзқараспен "Жұбайдың зар-шуы" күйеуінің қайғы-қасіреті туралы батыл баяндаудан басталып, күйеуінің бақытты күндерінен естелікпен еске алатын бақытсыздықтарын сипаттауға ауысады және оны тастап кеткен дәл осы адамға деген қатал қарғыста аяқталады. Бұл әдісті қолдағандардың бірі - "Әйелдің сөзі - қару: сөйлеу - іс-әрекет" атты "Әйелдің зарлауы" атты кітабының авторы Барри Рут Штраус. Штраус өлеңді талдауды Ж. Л. Остин мен Джон Сёрлдің сөйлеу әрекеті теориясына негіздеген. Штраус өлеңді бөлімдерге бөледі және әрқайсысының тіл немесе "илокуациялық әрекеттері" қалай айтылудың нық актісі ретінде қарастырылатынын көрсетеді. Әйелдердің бақылауы аз әлемде Штраус сөйлеудің қалай күш әрекетін жасай алатынын баса көрсетеді; сондықтан бірінші бөлімде баяндаушы өз оқиғасын айту ниетімен әдейі белгілейді. Содан кейін ол өзінің әңгімесін күйеуінің әділетсіздігіне бола, өштеп, өзін-өзі айтып беруде. Осы сөйлеу актісі теориясының негізінде Штраус өлеңнің соңғы он жолы күйеуіне қарғыс ретінде қарастырылуы керек деп қорытындылайды, өйткені бұл "ең аз проблемалық түсіндіру". Штраус сияқты Найлс поэманы сөйлеудің агрессивті әрекеті ретінде қарастырады. Оптивті оқуды қолдайтын белгілі бір филологиялық дәлелдер бар екенін айтса да, оның көп бөлігі англосаксондық мәдениетінде қарғыс әрекетінің контекстік талдауынан келеді. Оның "Жұбайының 'Зарлауының' соңының мәселесі" атты мақаласы қарғыстарға қызықты шолу ұсынады, 108-Псалмда және Құдай сөзіндегі қарғыстардың ықпалын талқылайды. Ол жарғылар мен өсиетнамалардағы қарғыс әрекетін де қарастырады, мысалы: "Егер біреу осы өсиетнамадағы бірде-бір нәрсені өзгертетін немесе алып тастатын болса, оның Құдайдың кеңшілігі мен мәңгілік сыйлығы алынсын". Экстерлік кітаптың өзі осындай қарғыспен жазылған. Әр түрлі ƿearg cƿedol (жаман сөздер) әрекеттерін өте қастерлі санаған және әлеуетті колдовниктерді сақтандырып қараған англосаксондық мәдениет, поэманы қарғыс ретінде қабылдауда қиындық тудырмайды. Бұл формалды қарғыс немесе эмоционалды айыптау ретінде мақсатталғандығы аз маңызды.
Ықпал
Бұл өлеңді жазықсыз, қуғынға ұшыраған батыр қыздарды көрсететін кейінгі туындылармен байланыстыруға әртүрлі әрекеттер жасалған, бірақ оның лирикалық сипаты мен ақпараттың аздығы мұндай байланыстарды анықтауды қиындатады. Мысалы, Кресценция циклы, Римнің "Ле Бон Флоренциясы" сияқты рыцарлық романдар жинағы, онда күйеуінің інісі тарапынан қуғынға ұшыраған және азғырылуға ұмтылған әйел бейнеленген, оның осы өлеңнен бастау алғаны айтылады; алайда, әйел өзі тек қана жаман туыстарынан шағымданады, Кресценция циклының ерекше белгісі болып табылатын нақты күйеуінің інісінен емес. Сол сияқты, оны Констанция циклымен байланыстыруға талпыныстар жасалған, онда басты кейіпкерді оның қатыгез қайын есі қудалайды, оның "Vitae duorum Offarum", "Emaré" және "The Man of Law's Tale" ағылшын тіліндегі нұсқалары бар, бірақ нақты қорытынды жасау мүмкін емес.