Орта ғасырдағы Библияны зерттеуші Николас Лира

Кіріспе

Француз библиялық ғалымы

Николай Лиралық (шамамен 1270 – 1349 жылдың қазаны), немесе Николаус Лиран, францискандық мұғалім, Орта ғасырлардағы библиялық түсіндірудің ең ықпалды шеберлерінің бірі болды. Оның жастық шағы туралы көп мәлімет жоқ, тек 1270 жыл шамасында Нормандиядағы Лирде туғаны белгілі.

Өмірбаян

Бесінші ғасырдағы Николайдың діни яһуди отбасында туғаны туралы аңыздарды кейбір қазіргі ғалымдар жоққа шығарды. Мысалы, Диана Копленд Клеппер «он бесінші ғасырдағы сыншы, Бургос епискобы Пауль (өзі яһуди дініне кірген адам) Николайдың еврей тілін және раввиндік түсіндіруді білуі яһуди тәрбиесінен өте шектеулі екенін» айтады. 1291 жылы ол Вернеуль-сюр-Авр монастырындағы Францискан орденіне кірді. 1309 жылы Сорбоннада дәрігер болып, он жылдан кейін Франциядағы барлық францискандардың басшысы болып тағайындалды. Оның ең маңызды еңбегі – «Postillae perpetuae in universam S. Scripturam» (Мәңгілік түсіндірмелер) – Киелі кітапқа алғашқы басылған түсіндірме. 1471 жылы Римде басылып, кейіннен Венецияда, Базельде және басқа жерлерде жарық көрді. Онда Киелі кітап мәтіні әрбір беттің жоғарғы ортасына басылып, айналасына түсініктеме (суретте көрсетілгендей) орналастырылған. Оның «Postilla super totam Bibliam» еңбегін 1472 жылы Страсбургтік Иоганн Ментелин жариялады. Николай Лираның Киелі жазбаларды түсіндіруге қатысты тәсілі сөзбе-сөз түсінікке негізделген, ол үшін мистикалық, аллегориялық немесе анагогиялық түсіндірмелердің негізі болып табылады. Ол өз заманында Киелі кітапты қиын және әрекетсіз оқығандарына наразы болды. Мәтіндік негіз соншалықты маңызды болғандықтан, ол қателерді еврей мәтіндеріне сілтеме жасап түзетуге шақырды, бұл мәтіндік сынның алғашқы белгісі болды, бірақ Николай шіркеудің дәстүрінің беделді құндылығын мойындады: «Мен Киелі жазбамен немесе шіркеудің билігімен нақты анықталмаған нәрсені растауға немесе анықтауға ниеттенбеймін. Сондықтан мен айтқан немесе айтатын барлық нәрсені Киелі Ана шіркеудің және барлық білімді адамдардың түзетуіне ұсынамын» («Постиллаларға» екінші алғысөз). Николай өзіне қолжетімді барлық дереккөздерді пайдаланды, еврей тілін толық меңгерді және Раши мен басқа раввиндік түсіндірмелерден, Реймонд Мартинидің «Pugio Fidei» еңбегінен және әрине Тома Аквиннің түсіндірмелерінен мол пайдаланды. Оның анық және қысқаша баяндауы, дұрыс негізделген байқаулары «Постилланы» 16 ғасырға дейінгі экзегезистің ең көп қаралған нұсқауына айналдырды. Мартин Лютер оған сүйенді. Ол өзінің «Жаратылыс кітабына лекциялар» атты еңбегінде оның түсіндірмелерін кеңінен пайдаланды және «Үстелдегі әңгімелерде» оның еңбектерін жоғары бағалады. Е. А. Госселин Николаус де Лираның еңбектерінің басылған басылымдарының тізімін жасағанда, ол 27 бетке созылды (Traditio 26 (1970), 399–426 бб.). Ол Нормандиядағы Ла-Вьель Лир ауылында дүниеге келген, сондықтан оның аты солай аталады. 14 ғасырдағы басқалар сияқты, ол яһудилердің дінін қабылдауы мүмкіндігімен айналысты және оларға үгіт-насихат сөздерін арнады. Ол «Pulcherrimae quaestiones Iudaicam perfidiam in catholicam fide improbantes» атты еңбекті жазды, бұл Мартин Лютердің «Жүдектер және олардың өтіріктері» еңбегінде қолданған дереккөздерінің бірі болды.

Rumors from the fifteenth century that Nicholas was born into a religiously Jewish family have been dismissed by some modern scholars. For example, Deanna Copeland Klepper cites that "as his fifteenth century critic, Bishop Paul of Burgos (a converted Jew himself) noted, Nicolas’s knowledge of Hebrew and rabbinic interpretation was too limited to reflect a Jewish upbringing." In 1291, he entered the Franciscan order in the convent of Verneuil sur Avre. He was a doctor at the Sorbonne by 1309 and ten years later was appointed the head of all Franciscans in France. His major work, Postillae perpetuae in universam S. Scripturam, was the first printed commentary on the Bible. Printed in Rome in 1471, it was later available in Venice, Basel, and elsewhere. In it, each page of biblical text was printed in the upper center of the page and embedded in a surrounding commentary (illustration, right). His Postilla super totam Bibliam was published by Johannes Mentelin of Strasbourg in 1472. Nicolas of Lyra's approach to explicating Scripture was firmly based on the literal sense, which for him is the foundation of all mystical or allegorical or anagogical expositions. He deplored the tortured and elaborated readings being given to Scripture in his time. The textual basis was so important that he urged that errors be corrected with reference to Hebrew texts, an early glimmer of techniques of textual criticism, though Nicholas recognized the authoritative value of the Church's Tradition:
I protest that I do not intend to assert or determine anything that has not been manifestly determined by Sacred Scripture or by the authority of the Church Wherefore I submit all I have said or shall say to the correction of Holy Mother Church and of all learned men (Second Prologue to Postillae). Nicholas utilized all sources available to him, fully mastered Hebrew and drew copiously from Rashi and other rabbinic commentaries, the Pugio Fidei of Raymond Martini and of course the commentaries of Thomas Aquinas. His lucid and concise exposition, his soundly based observations made Postillae the most consulted manual of exegesis until the 16th century. Martin Luther depended upon it. He used his commentaries extensively in his own work on the book of Genesis, "Lectures on Genesis". He also highly praised his works in the Table Talk. When E. A. Gosselin compiled a listing of the printed editions of works by Nicolaus de Lyra, it ran to 27 pages (in Traditio 26 (1970), pp 399–426). He was born in the village of La Vieille Lyre, Normandy, hence his name. Like others in the 14th century, he was occupied by the possibility of the conversion of the Jews, to whom he dedicated hortatory addresses. He wrote Pulcherrimae quaestiones Iudaicam perfidiam in catholicam fide improbantes, which was one of the sources Martin Luther used in his On the Jews and Their Lies.