Геертген тот Синт Янс: Өмірі мен шығармашылығының зерттелуі

Кіріспе

Ерте Нидерланд суретшісі

Гертген то Синт Янс (шамамен 1465 – шамамен 1495), сондай-ақ Гертген ван Харлем, Герт ван Харлем, Герт Гертц, Гертген, Герит деп те белгілі, Киелі Рим империясының солтүстік Төмен елдерінен шыққан ерте Нидерланд суретшісі. Оның өміріне қатысты замандас құжаттары табылмаған, ал өмірі мен шығармашылығы туралы алғашқы жарияланған мәлімет 1604 жылы Карел ван Мандердің "Schilder boeck" еңбегінде келтірілген. Ван Мандердің сөзіне сүйенсек, Гертген Альберт ван Оуватердің шәкірті болған, сол кезде Гертген Сент-Джон рыцарларының үйімен байланысты болған, мүмкін, дін қызметкері ретінде, олар үшін олтарлық сурет салған. Ван Мандердің кітабында Гертген орденге қосылмастан Сент-Джонның есімін алғаны айтылады, сондықтан оның "tot Sint Jans" деген тегі орденнің атынан шыққан және "Сент-Джонға арналған" дегенді білдіреді. Лейденнің оның туған жері ретінде тағайындалуы 17 ғасырға жататын Якоб Матамның гравюрасында кездеседі, онда ол Геррадус ван Лейданус деп аталған. Матамның бұл мәлімдемесін растайтын мұрағаттық деректер жоқ. 1620 жылы жарық көрген "Мәсіхтің зарлауы" гравюрасының төменгі сол жақ бұрышында "Cum privil. Sa Cae. M. – Gerardus Leydanus Pictor ad S. Ia Bapt. Harlemi pinxit" деп жазылған, бұл оның Харлемдегі Әулие Иоанн шіркеуі үшін Лейденде сурет салғанын көрсетеді. Төменгі оң жақ бұрышында "Theodorus Matham Sculpsit. Iac Matham excud." деп жазылған, яғни ұлы Тео суреттен эскиз жасаған, ал әкесі Якоб Матам оны гравюралаған. Бұл гравюра 1620 жылы Харлемде басылған, соның салдарынан картина сол кезде әлі де қалада болғанын көрсетеді. Ван Мандердің айтуынша, бұл "Мәсіхтің зарлауы" суреті бастапқыда Харлемдегі Сент-Джон шіркеуінің бас алтарына орнатылған ағаштан жасалған триптихтің оң жақ қаптамасында болған, ал протестанттық реформациядан кейін екі бүйірлік қаптама орталық қаптамадан бөлініп, екі жеке суретке айналған. Бүйірлік қаптамалардың екеуі де өте нәзік және қазіргі таңда жеке музейлерде сақталуда. Лейденнің Гертгеннің туған жері ретінде қабылдануы 1930 жылы Иоганн Кесслердің диссертациясымен байланысты. Ол шамамен 1495 жылы, жиырма жасында Харлемде қайтыс болған, ол жерде командирлік қабірге жерленген. Егер Сент-Джон рыцарлары үшін жасалған алтарь 1490 жылға жатса, онда Гертген шамамен 1462/1467 жылдары туған болуы керек – Матамның гравюрасындағы жазудан кейін, және шамамен 1475/80 жылдары оқуға түскен. 14 ғасырда Харлем ірі қала болған. Ол тарихи Голландиядағы Дордрехттен кейінгі және Делфт, Лейден, Амстердам, Гуда және Роттердамнан бұрынғы екінші ірі қала болған. 1429 жылы қала Spaarne өзенімен өтетін кемелерді қоса алғанда, жол ақысын жинау құқығын алған. Орта ғасырдың соңында Харлем тоқыма өнеркәсібі, кеме жасау және сыра қайнатумен гүлденген қала болған. 1428 жылы қала Генуя графы Жаклиннің әскерімен қоршауға алынған. Харлем Құлақ және Құс соғыстарында Кодтар тарапына шығып, Баварияның Якобасына қарсы болған. Дұрыс айтқанда, жаудың қолынан Харлеммерхаут орманы толығымен өртенген. 1469 жылы Харлемдегі Сент-Джон командирлігі Германияның бас преорына тікелей бағынышты ерекше мәртебеге ие болған. Бұрын ол Утрехт балижағының бағынышты командирлігі болған, оған 12 командирлік есеп берген. Сент-Джон командирлігі жергілікті Беркенроде, Ассендельфт, ван Бредероде, Тетроде, Шотен және Адрихем отбасыларының қайырымдылықтары арқасында өте бай болған. Шотенде сонымен қатар Санкт-Лазарь шіркеуі (қазіргі Музей ван де Гесттің бөлігі) орналасқан, кейіннен ол Санкт-Янскеркке өткен. Гертген Харлемдегі Киелі Иоанн рыцарлары шіркеуінің алтары үшін "Мәсіхтің зарлауы" суретін салған. Бұл суретті 1620 жылы Якоб Матем көшірген, айна суреті гравюрасы, онда Джоан Альберт Банның латын поэмасы, Якоб ван Кампенге арналған арнау және Альбрехт Дюрердің латын цитаты бар, бұл үш адамның осы суреттен шабыттанғанын көрсетеді. Бұл алтарьдың екінші жағында Сент-Джонның сүйектерінің өртелуі бейнеленген, және онда Сент-Джон орденінің Харлем мүшелерінің топтық портреті болуы мүмкін, онда командир немесе прецептор Сент-Джонның саусағын ұстап тұрған. Бұл сурет қазіргі уақытта Солтүстік Голландия мұрағатында сақталуда.

Geertgen tot Sint Jans (c. 1465 – c. 1495), also known as Geertgen van Haarlem, Gerrit van Haarlem, Gerrit Gerritsz, Gheertgen, Geerrit, was an Early Netherlandish painter from the northern Low Countries in the Holy Roman Empire. No contemporary documentation of his life has been traced, and the earliest published account of his life and work is from 1604, in Karel van Mander's Schilder boeck. According to van Mander, Geertgen was probably a pupil of Albert van Ouwater, where Geertgen was attached to the house of the Knights of Saint John, perhaps as a lay brother, for whom he painted an altarpiece. In van Mander's book he states that Geertgen took the name of St. John without joining the order, thus his last name "tot Sint Jans" was derived from the order's name and means "unto Saint John". The assignment of Leiden as his birthplace is traceable to a 17th century print by Jacob Matham, where he is referred to as Gerardus van Leydanus. There is no known archival evidence for this claim by Matham. This print of The Lamentation of Christ from 1620, shows in the lower left corner "Cum privil. Sa Cae. M. – Gerardus Leydanus Pictor ad S. Ia Bapt. Harlemi pinxit" indicating he was a painter from Leiden at St John the Baptist in Haarlem. In the lower right hand corner it says "Theodorus Matham Sculpsit. Iac Matham excud. ", which means that son Theo made the sketch from the painting, and father Jacob Matham engraved it. It was printed in Haarlem in 1620, indicating that the painting was still there at that time. According to van Mander, this painting of the Lamentation was originally on the inside right door of a wood panel triptych for the high altar of the St. John's church in Haarlem, and the two side panels were sawed off from the central panel into two separate paintings after the Protestant Reformation. Both side panels are quite fragile and are located in separate museums today. Modern acceptance of Leiden as Geertgen's birthplace is roughly traceable to Johann Kessler's dissertation of 1930. He died, probably still in his twenties, around the year 1495, in Haarlem, where he was buried in the commandry. If one now dates the altarpiece for the Knights of St John to around 1490, then Geertgen must, roughly speaking, have been born around 1462/1467 – after the inscription on Matham's engraving in Leiden – and would have begun his apprenticeship around 1475/80. In the 14th century Haarlem was a major city. It was the second largest city in historical Holland after Dordrecht and before Delft, Leiden, Amsterdam, Gouda and Rotterdam. In 1429 the city gained the right to collect tolls, including ships passing the city on the Spaarne river. At the end of the Middle Ages Haarlem was a flourishing city with a large textile industry, shipyards and beer breweries. Around 1428 the city was put under siege by the army of Jacqueline, Countess of Hainaut. Haarlem had taken sides with the Cods in the Hook and Cod wars, and thus against Jacoba of Bavaria. The entire Haarlemmerhout wood was burnt down by the enemy. In 1469 the commandry of St. John in Haarlem was promoted to a special status that fell directly under the grand Prior of Germany. Before that it was a subordinate commandry of the Balij of Utrecht, which had 12 commandries reporting to it. The commandry of St. John became quite wealthy from donations by the local families Berkenrode, Assendelft, van Brederode, Tetrode, Schoten, and Adrichem. Schoten was also the location of a St. Lazarus church (currently part of Museum van de Geest) that later came into the possession of the St. Janskerk. Geertgen painted The Lamentation of Christ for the altarpiece of the church of the Knights of Saint John in Haarlem. The painting Lamentation was copied by Jacob Matham in 1620, a mirror image engraving, that includes a Latin poem by Joan Albert Ban, a dedication to Jacob van Campen, and Latin quote by Albrecht Dürer, showing that three men were inspired by this painting. The other side of this altarpiece is showing the burning of the bones of St. John and probably contains a group portrait of the Haarlem members of the order of St. John, with the Commandeur or Precepteur holding the finger of St. John. The St. John's church in Haarlem is where this painting formed the main altarpiece, currently home for the North Holland Archives.

Сурет

Ван Мандер есімді суретшінің айтқан суреттерінің ішінде оның Харлемдегі Святой Иоанн рыцарларының алтары үшін салған триптихінің бір ғана қанаты бүгінге дейін жеткен. Оның екі жағы шамамен 1600 жылы бөлініп, қазір Венада «Святой Иоанн Крестительдің қасиеттері туралы әңгіме» және «Исаның азасы» деген атпен сақтаулы. Ал қалған бөлігі 1573 жылы Харлем қаласын қоршау кезінде жойылған. Сол заманғы суреттер сияқты, бұл да негізінен емен ағашынан жасалған панельдерге, пигменттер мен кептіру майын араластырып алынған майлы бояулармен салынған. Бұл суретшіге әртүрлі көру эффекттерін беру үшін бояудың қабаттарын салуға мүмкіндік берді. Оған жатқызылатын туындылардың саны (12 мен 16 арасында) суретші туралы зерттеулер жүргізетін ғалымдар арасында (Кесслер, Бун, Снайдер, Шателет, Фиеро және Кох) пікірталас тудырып отыр. Оның суреттері Амстердамдағы Риксмузейде, Берлиндегі Gemäldegalerie галереясында, Лондондағы Ұлттық галереяда («Түндегі туу»), Париждегі Лувр мұражайында («Лазардың қайта тірілуі»), Утрехттегі Катаринеконвент мұражайында («Қайғылы адам») және Венадағы Kunsthistorisches мұражайында сақтаулы.

Қабылдау

Ван Мандер Альбрехт Дюрердің Гертген туралы: «Шын мәнінде, ол анасының құрсағында суретші болған» дегенін айтады. Бірақ Дюрердің Нидерландыға саяхаты туралы күнделігінде бұл суретші туралы ештеңе жазылмаған. Сондықтан Ван Мандердің Харлемдік әріптесіне құрмет көрсету үшін эпидеикалық риториканың бір түрін қолданғаны болжануда.

Техника

Ол сол кездегі көптеген суретшілер сияқты, май бояуларын ағаш тақталарға жаққан. Оның суреттері Жаңа Өсиеттен алынған сахналарды бейнелейді және бұл ерте голланд мектебіне жатады. Реформация кезінде оның кейбір туындылары жойылды. Оған шамамен он екі сурет авторлық деп есептеледі (төменде қараңыз), ал қалғандары оның жоғалған түпнұсқаларын басқалар салған көшірмелер болуы мүмкін. Сол кезде сурет салу – жас кезінен бастап, белгілі бір шеберханада шәкірттікке түсіп үйренетін кәсіп еді. Қазіргі заманғы технологиялардың арқасында Геертгеннің тақталарындағы дайындама суреттерін көруге болады.

Музыканың бейнесі

Оның "Бейбіт қыздың даңқы" атты шығармасында, сондай-ақ "Музыкалық періштелермен Мадонна" деп аталатын және бастапқыда Роттердам-Эдинбург диптигінің бөлігі болған картинада, Мария мен нәресте Исаның бейнелері орталық сәулелі шеңберді қоршап тұрғандай үш концентрлі сақинамен оралып тұр. Бұл "сәулелі шеңбер" көбінесе Аян кітабындағы күнге оранып киген әйел туралы аятпен байланыстырылады, ол әдетте Мәриямның жұмақтағы бейнесі ретінде түсіндіріледі. Бастапқы диптих алғаш рет Гертгеннің "Мәсіхтің азаптары" деп аталатын сол жақ панелімен бірге ұсынылған. "Мадонна мен музыкалық періштелер" панеліндегі сәулелі шеңбердің концентрлі сақиналарында әртүрлі музыкалық аспаптар кездеседі. Бұл картина Нидерландыдағы музыкалық аспаптардың ең көне бейнелерінің бірін көрсетеді (шамамен 1480–1490 жылдар). Мадоннамен бірге нәресте Исаның орталық бейнесінде нәресте Иса қоңыраулармен ойнап, сыртқы концентрлі сақинадағы періштелердің біріне жауап ретінде, осындай қоңыраулар жиынтығын ұстап, нәресте Исаға тікелей қарай отырып, музыка ойнап жатқандай көрінеді. Сент-Баво сұңқармен (шамамен 1490)
Киелі туыстық (шамамен 1485–1496)
Патшаларға құлшылық ету (шамамен 1480–1485)
Магилерге құлшылық ету (шамамен 1480–1485)
Патшаларға құлшылық етудің сол жағындағы Сент-Баво доноры (шамамен 1485)
Бейбіт қыздың даңқы (шамамен 1490–1495), сондай-ақ "Қыз бен бала"
Түнде туған бала (шамамен 1490?)