Кіріспе

Исмаили имам және 909-934 жылдар аралығындағы алғашқы Фатимид халифасы. Әбу Мұхаммед ʿАбд Алла ибн әл-Хұсайн (أبو محمد عبد الله بن الحسين; 31 шілде 874 – 4 наурыз 934), кеңінен танымал болған билік есімі әл-Махди билла (المهدي بالله, "Құдайдың тура жолға салғаны"), Исмаили Фатимид халифалығының негізін қалаушы, ислам тарихындағы жалғыз ірі шиит халифаты және шиитшіліктің Исмаили тармағының он бірінші имамы. Ол Асқар Мукрамда Саид ибн әл-Хұсайн (سعيد بن الحسين) ретінде дүниеге келді. Оның отбасы жасырын Исмаили миссионерлік желісіне (да’ва) жетекшілік етті, жасырын имам Мұхаммед ибн Исмаилдің атынан жұмыс істеді. Ол пайғамбарлықпен болжанған ислами мессия (махди) ретінде қайта оралуы керек еді. Жасынан жетім қалған ол отбасының операциялық базасы Саламияға көшіп, онда оның ағасы тәрбиеледі. 890 жылдардың ортасында Саид кеңейіп келе жатқан да’ва басшылығына ие болды, ол сол кездегі мұсылман әлемінде кеңінен таралып, жақтаушылар жинады. Алайда, оның жасырын имамның сенімді өкілі ғана емес, сонымен қатар ол және оның ата-бабалары имаматты ұстап тұрғаны туралы мәлімдемесі 899 жылы Исмаили қозғалысындағы жікке әкелді: оның талаптарын мойындамағандар Қарматиянға айналды. Бұл жік 902-903 жылдары Сирияда Исмаилиттерге жақтас бедуиндердің көтерілісіне ұласты. Көтеріліс оның келісімінсіз, оны махди ретінде алға шығаруға мәжбүрлеуді көздеген ынталы жақтастары тарапынан басталды. Бедуин көтерілісі Аббасидтер тарапынан басылды, бірақ Аббасид халифатының билік органдарының назарын өзіне аударды, оны Саламияны тастап, алдымен Рамлаға, содан кейін Мысырдағы Фустатқа және ақырында қазіргі Мароккодағы Сиджилмасаға қашуға мәжбүр етті. Ол онда саудагер ретінде өмір сүрді, оның миссионерлерінің бірі Әбу Абдалла әл-Шии 909 жылы Кутама берберлерінің басшылығымен Ифрикияның Аглабид әулетін құлатқанға дейін. 910 жылғы қаңтарда Ифрикияда халифа болып жарияланып, билікті өз қолына алған ол Құдайдың атынан әлемді жаулап алу құқығын жариялады, бірақ көп ұзамай Әбу Абдалла және басқа да жетекші миссионерлермен келіспей қалды, олар оның жартылай құдайлық махди емес екеніне көңілі қалды. Әл-Махди осы диссиденттерді тазарта алды, бірақ өзінің билігіне қарсы көтерілістердің бірнешесін жеңуге тура келді, бұл Кутаманың, оның билігінің тірегінің, немесе оның ізбасарларының исмаили мыңжылдық уәделері орындалмағанына байланысты наразылығынан туды. Әл-Махди құрған мемлекет, мессиялық идеологиямен негізделгенімен, әдеттегідей ұйымдастырылған және бұрынғы Аглабид режимінің қызметкерлеріне және Кутаманың қаруларына қатты тәуелді болды. Оның экспансиялық мақсаттары тек орташа табысқа жетті: Египетке жасаған екі шабуыл Аббасидтер тарапынан кері қайтарылды, тек Киренаика оның қолында қалды, ал Оңтүстік Италиядағы Византия империясымен соғыс олжалау және құлдар үшін рейдтермен сипатталды және ұзаққа созылған табыстарға әкелмеді. Батыста, оның бағынбайтын берберлерге Фатимид билігін орнатуға жасаған бірнеше әрекеттеріне берберлердің өзара қарым-қатынасы және Андалустың Омавиялары қарсылық көрсетті, және тек уақытша табысқа жетті. 921 жылы ол өзінің ордасын Тунис жағалауындағы жаңадан салынған бекіністі сарайлы Махдия қаласына көшірді және қалған өмірін сонда өткізді. 934 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын жалғыз ұлы әл-Қайым басады.

Шығу тегі

Фатимид халифалығын құрған адамның тегі, кім екені және ерте тарихы күңгірт, тіпті оның аты, туған жері мен күні де даулы. Оның ресми өмірбаянына сәйкес, ол 874 жылдың 31 шілдесінде (260 жылдың 12 шауалы), немесе басқа бір дәстүр бойынша, бір жыл бұрын Парсының Хузистан провинциясындағы Аскар Мукрамда дүниеге келген. Басқа да дәстүрлерде ол Бағдадта немесе Ирактағы Куфада, немесе Сирия шөлінің батыс жиегіндегі Саламия қаласында туған деп айтылады. Оның нағыз аты Саид ибн әл-Хұсайн болған болуы мүмкін, бірақ кейінірек ол өзінің шын аты Али екенін, ал Саид – жасырын есім екенін мәлімдеді. 881/882 жылдары әкесі қайтыс болғаннан кейін Саидты оның әйелі Әбу Әли Мұхаммед, сондай-ақ Әбу’л Шалагхлаг деп танылған, Саламияға тәрбиеге жіберді. Саяхатында Саидтан бірнеше ай үлкен Жафар қосылды, олар екеуі де бір ананың сүтімен өсті. Жафар эвнухқа айналып, Саидтың жақын серігі мен шамыршысы болды және оның өмірі туралы маңызды деректердің бірі болып табылады. Кіші інісі, тек Әбу Мұхаммед деп белгілі, Саидпен Саламияға бармады.

Ертедегі исмаилизм және саламия

Әбу'л Шалағлағ пен Саид бай саудагер отбасының өмірін өткізді, бірақ жасырын түрде отбасы жер асты саяси және діни қозғалысын басқарды, Исмаили Дауах ("шақыру"). Бұл қозғалыс шиилердің кеңірек Имами тармағының бір бөлігі болды, мұсылман қауымының басшылығын Құдай жалғыз, құдайлық инвестициялаған және басшылыққа алған имамға (басшыға) сеніп тапсырды, ислам пайғамбары Мұхаммедтің күйеу баласы және төртінші халифа Али ибн Әби Талибтен басталып, оның ұрпақтарымен Мұхаммедтің қызы Фатима арқылы жалғасып келеді. Имамдар имамның әр уақытта болуы қажет деп санайды, өйткені имамның Құдайдың аянды түсіндіруге жалғыз билігі мен құдайлық илхам бар; шын мәнінде, имам кем дегенде ілім мәселесінде қатесіз деп саналады. Имамдық бұрынғы имамның нақты тағайындауы арқылы беріледі, бұл таңдауды Құдай тағайындады деп санайды. Осы иемденушілікті алмастыру қақтығысы, ол имами шииттердің исмаилистер мен он екіге бөлінуіне себеп болды: 765 жылы алтыншы имам Джафар әл-Садик, нақты мұрагері жоқ, қайтыс болды. Әл-Садық екінші ұлын Ысмайыл деп атаған болса керек, бірақ Ысмайыл әкесі қайтыс болған. Кейбір әл-Садықтың ізбасарлары бұл атау автоматты түрде Исмаилдің ұлы Мұхаммедке берілді деп есептеген, ал кейбіреулері Исмаилдің өзі өлген жоқ, ол тек Аббасид халифатының қудалауынан қашып, жасырынған деп мәлімдеді. Бірақ әл-Садықтың ізбасарларының көпшілігі Исмаилдің кіші інісі Мұса әл-Қазим мен оның ұрпақтарына еріп, шииттіктің он екілік тармағына айналды. Оның ізбасарлары бойынша, Мұхаммед ибн Исмаил Хеджаздан қашып, Аббасидтердің қуғын-сүргінінен және ағасының жақтастарының жауыздығынан құтылу үшін жасырынған. Ол шамамен 795 жылы Хузистанда қайтыс болды, одан кейін Исмаили қозғалысының тағдыры белгісіз, ол тоғызыншы ғасырдың аяғында қайта пайда болғанға дейін. Тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында мұсылман әлемінде мыңжылдық күтудің толқыны тарады, бұл Аббасид халифатының терең дағдарысымен тұспа-тұс келді: 860-шы жылдары Самарадағы анархия, содан кейін Зандж көтерілісі Аббасидтер режимін әлсіретті, бұл провинцияларда бөлініп шыққан және автономиялық режимдердің өсуіне мүмкіндік берді. Алид ұрпағынан шыққан мессияға, махдиге ('Дұрыс жолға түскен') немесе [[Қайым Әл Мұхаммедке ('Түзелушіге') сену, соңғы дәуірдің бастауы болды, ерте ислам әлемінде кең таралған. Оның келуін алдын ала хабарлаған түрлі дәстүрлерге сәйкес, махди Аббасид халифатын тез құлатып, олардың астанасы Бағдадты жояды, мұсылмандардың бірлігін қалпына келтіреді, Константинополді (Византия империясының астанасы, ерте халифаттардың мұсылман емес антагонистінің ең көнесі) жаулап алады, исламның соңғы жеңісін қамтамасыз етеді және бейбітшілік пен әділдіктің билігін орнатады. Осылайша, Занж көтерілісінің басшысы Алид ұрпағы екенін мәлімдеп, өзін махди деп жариялады, ол жәбірленушілер мен құқығынан айырылғандарға көктегі әділдікті қалпына келтіреді. Тарихшы Майкл Бретттің айтуынша, "махдистер әлем тарихын аяқтау үшін екінші Мұхаммед түрінде барған сайын құпиялы, табиғаттан тыс, ақыр соңында эскатологиялық тұлғаның келуіне үміт артып отырды". Исмаилилер үшін күтілетін махди олардың жасырын имамы Мұхаммед ибн Исмаильден басқа ешкім емес еді. Имам жасырын болған кезде, ол өзінің ізбасарларына агенті, имамның өмір сүруінің тірі дәлелі, худжа арқылы өкілдік етті. Бұл рөлді, кейінгі деректерге сәйкес, Саидтың арғы атасы, Абдалла әл-Акбар өз мойнына алды. Өзінің туған жері Асқар Мукрамды тастап, Абдалла әл-Акбар Саламияға қоныстанды, содан кейін ол және оның орынбасарлары да'уаның өсуіне басшылық етті. Кейінгі исмаили дәстүрі мен қазіргі ғалымдардың қайта құруына сәйкес, Абдалла әл-Акбарды 827/8 жылы оның ұлы Ахмад, содан кейін Ахмадтың ұлы Әбу'л Шалаглаг алмастырды. Алайда, Саламияға негізделген қозғалыстың бастамасы одан әлдеқайда жақында болған болуы мүмкін және ол тек халифа әл-Мутаваккилдің басқарған Аббасидтер қабылдаған Алидке қарсы және шииттерге қарсы саясаттың басталуынан кейін пайда болған. Бұл саясат кейінгі онжылдықтарда Алид / Шииттер көтерілістерінің сериясына ғана емес, сонымен қатар 874 жылы соңғы он екі имамның жоғалуы мен "жасырын" болуына дейін он екі имамның қуғындалуына әкелді. Дәл осы кезеңде Мұхаммед ибн Исмаилдің жақын арада оралуы туралы исмаилдік хабар Махди ретінде күш алды, оған он екі жақты ұстанушылардың саяси тыныштыққа деген қанағаттанушылығы және ең бастысы, жасырудың қалдырған босқалығы көмектесті, бұл көрінетін және қолжетімді имамды адалдық пен діни басшылықтың көзі ретінде алып тастады. Өзінің әрекетіне қарамастан, бұл кезеңдегі Исмаили қозғалысы кейінгі Исмаили деректерінде аз жазылған, және тоғызыншы ғасырдың соңғы онжылдықтарында болған оқиғалардың көп бөлігі, 899 жылғы "Қарматиялық ағымға" дейін, қазіргі ғалымдар – әсіресе Владимир Иванов, Самуил Миклос Стерн, Вилферд Маделунг және Хайнц Хальм – Аббасидтерге қарсы polemic туындыларын пайдаланып, қайта құрды және кеңейтті. Осы нұсқаға сәйкес, Хамдан Қарматия мен оның күйеу інісі Абдан басшылығындағы Исмаили да'истері 870-ші жылдардың аяғында Куфа маңындағы аймаққа өздерінің агенттер желісін таратып, содан кейін Парсы және Хорасанға, ал Йемен ерекше маңызды рөл атқарды, онда Исмаили агенті Ибн Хавшаб Синдке (ал-Хайтам, 883/84), Бахрейнге (Абу Саид әл-Жаннаби, 899) және Ифрикияға (Абу Абдалла әл-Шии, 893) миссионерлер жіберді. Ортағасырлық деректерде де, оларға сүйенген қазіргі есептерде де, бұл барлық әрекеттер бір біріктірілген қозғалысқа, "мұсылман әлемінің көптеген аймақтарында қарқынды миссионерлік жұмыстар жүргізіп жатқан құпия революциялық ұйымға" жатқызылды, Вилферд Маделунгтің айтуынша. Бұл қозғалысты Саламияда Әбу'л Шалағлағ басқарды. Бұл қозғалыстың нағыз басшысы тіпті аға миссионерлерден де жасырын болды, ал белгілі бір Файруз бас миссионер (да'и әл-ду'ат) және жасырын басшыға "есік" ([[bab (Шиа Исламы)) ретінде қызмет етті. Бірақ Бретт бұл "Фатимидтердің шығу тегінің ұлы қастандық теориясы" көбінесе кейінгі деректердің, Фатимидтерге де, оларға қарсы да, көзқарасының нәтижесі екенін ескертеді және ол сол кезде болған көптеген, жеке дамыған мыңжылдық қозғалыстардың шынайылығын жасырады, олардың саяси немесе доктриналық қарым-қатынасын қазір қайта құру қиын. Бретттің айтуынша, Саламиядағы қозғалыс көптеген қозғалыстардың бірі ғана еді және тек Фатимид халифаты құрылғаннан кейін ғана бұл қозғалыстар Фатимидтер мен оларға қарсы пропагандамен біріктірілді. Шындығында, қазіргі ғалымдар ислам әлемінің шығыс аймақтарындағы Исмаили ойының тәуелсіз ағындарының бар екенін көрсетеді, олар Әзербайжанда Әбу Хатим әл-Рази (934/5 ж.ө.) және Хорасанда Мұхаммед ибн Ахмад әл-Насафи (943 ж.ө.) сияқты миссионерлер тарапынан таратылды; тек он жылдықтың екінші жартысында ғана осы Исмаили қауымдастықтарының кейбіреулері Фатимид басшылығымен келісілді, ал ресми Фатимид доктринасы олардың көптеген үйретімдерін қамтыды.

Исмаилилер мен карматтар жікшілдікінің басшылығы

Әбу'л Шалалағтың мұрагерлері болмады, себебі оның ұлы мен немересі Аббасидтер тарапынан тұтқынға алынып, түрмеге қамалған екен. Сондықтан Саид оның ізбасары ретінде тағайындалды және оның ағасының қызына үйленді. Саидтің жалғыз баласы, болашақ халифа әл-Қайым би Амр Алла 893 жылдың наурыз немесе сәуір айында дүниеге келді. Оның інісі Әбу Мұхаммед, көрінеу, Дайламдағы Талеқанға барды, ол жерде Абдалла әл-Акбар біраз уақыт өмір сүрген және уағыз айтқан. Ханшайым Жафар Әбу'л Шалалағтың, мүмкін, дауаның қарқынды дамуына ынталандырылып, енді маһдидің келуіне дайындық ретінде қарулы бекіністер құрып жатқанын айтады. Ол өзінің жоғары тұрған бірнеше дауа мүшелеріне Мұхаммед ибн Исмаил үшін худжа емес, нағыз имам екенін құпия түрде жариялады; сондай-ақ, ол өзінің жүрек туысы Саидқа маһди атағын, ал соңғысының нәрестесі Абд әл-Рахманға қайым атағын берді. Саид оның орнына келген кезде бұл талап қабылданды, бірақ кейін Фатимидтік доктринасы Саидтің әкесі әл-Хұсайнның Әбу'л Шалалағ емес, Ахмад ибн Абдалла әл-Акбардан кейін жасырын имам болғанын мәлімдеді; ал соңғысы бұл еңбектерде Саидтің орнын басып алуға тырысқан деп айыпталады. Фатимидтер мен олардың ізбасарлары имаматқа құқығын дәлелдеу үшін кейіннен әртүрлі шежірелер ұсынды, бұл бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан қызу дау тудырды. Ең көп таралған нұсқада Абдалла әл-Акбар Мұхаммед ибн Исмаилдің ұлы деп жарияланды, бірақ тіпті исмаили көздерінде де Саидтан бұрын болған жасырын имамдардың тізбесі мен есімдері бірдей емес, себебі исмаилилердің қуғын-сүргіннен сақтану үшін кодовые есімдерді қолдану және өздерінің кім екенін жасыру (тақия) әдеті бар. Анти-исмаили сунниттік және он екі шииттік көздер, әрине, Фатимидтердің Әли ибн Әби Талибтен тарағандығы туралы талапты мүлдем қабылдамады және оларды жалғаншы деп санады, тіпті кейбіреулері олардың еврей тегінен шыққандығын айтты. Саидтің ұлы үшін бұрын маһдидің синонимі болған қайым атауын қолдану жағдайды одан әрі қиындатады. Бұл орта ғасырларда Абд әл-Рахман нағыз имам болғанымен, Саид худжалардың тізбесінен шыққан және Абд әл-Рахманның әкесі де, заңды имам да емес, тек билікті ұрлаған басқарушы болған деген пікірге әкелді. Әбу'л Шалалағ 893 жылдан кейін қайтыс болды, ал Саид дауаның басшысы болды. 899 жылы Саламиядан жоғары миссионерлерге жіберілген хаттар қозғалыстың ресми доктринасындағы өзгерістерді көрсетті. Бұл Хамдан Қарматты алаңдатты, ол мәселені тексеру үшін өзінің күйеуімен Саламияға жіберді. Тек сол жерде Абдан жаңа талап туралы білді: жасырын имам Мұхаммед ибн Исмаил емес, жалпыға мәлім Саид. Мұны білген Хамдан Саламиядағы басшыларды айыптады, ирактық даилерді жинады және миссионерлік жұмысты тоқтатуға бұйрық берді. Ол штабынан жоғалып кеткеннен кейін көп ұзамай, Абдан Саламияға адал болған Закаравайх ибн Михравайхтың ықпалымен өлтірілді. Бұл оқиғалар Саидтің имаматқа деген талаптарын мойындағандар мен оларды қабылдамағандар арасында исмаили қозғалысында үлкен жарылысқа себеп болды. Соңғылары бүгінде «Қарматилер» терминімен танымал, бірақ атаудың бастапқы мағынасы нақты емес, сонымен қатар оны исмаили емес авторлар Фатимидтерді де қолдаушыларға қолданған. Қармати көзқарасын ұстанатын исмаили қауымдастықтары негізінен шығыс ислам әлемін құрады: Ирак, Бахрейн және Райдың маңындағы Солтүстік Парсы, ал Йемен, Синд, Ифрикия және мүмкін Хурасан қауымдастықтары Саламияға адал болды.

Бедуиндер көтерілісі және Рамлаға қашу

Абданды өлтіргеннен кейін Закарауай ибн Михрауай Ирактан қашып, Сирияның шығыс шөліндегі бедуин тайпалары арасында миссионерлік қызметін жаңартты, бірақ көп табысқа жете алмады. Дегенмен, оның ұлдары әл-Хусейн мен Яхья Солтүстік-Батыс Сирия шөліндегі Бану Калб тайпасының көптеген мүшелерін исламға өткізуде сәтті болды. Олар өздерін "сахиб әл-шама" ("Күлік иесі") және "сахиб әл-нақа" ("Түйе иесі") деп атап, ізбасарларымен бірге "әл-Фатимиюн" ("Фатимидтер") деген атқа ие болды және 902 жылы көтеріліс жасады. Закарауай мен оның ұлдары Саидтың ізбасарлары болғандығы және Иванов пен Хальм айтқандай, оның атынан әрекет еткендігі, немесе олардың байланысы болмағандығы мәселесі әлі де даулы. Бағдаттың замандас шенеунігі және тарихшысы әл-Табари Саламиядағы исмаили басшылығы туралы ештеңе білмейді және көтерілісшілердің сенімдері туралы шатасқан мәлімет береді, олардың арасында Фараж ибн Усман болғандығын айтады. Ал 11 ғасырдың Фатимидтерге жақын тұратын әл-Найсабури көтерілісті үш исмаили ұлы бастаған деседі. Шындық қандай болса да, көтеріліс Саидтың біліміне немесе рұқсатына алынбаған, бірақ кейінірек Фатимидтердің деректері Закарауайдың Саидтың бауырын бедуиндерге жасырын имам және көтерілістің көшбасшысы ретінде жібергенін көрсетеді. Көтеріліс, оны ынталы ізбасарлар жасады ма, жоқ па, Саидты қауіпке тікелей ұшыратты, өйткені ол биліктің радикалды исмаилизмнің қаупі туралы ескертті және да’уа басшылығының орналасқан жерін ашты. Бұл Сирияға Аббасидтердің тікелей әскери араласуына да әкелді, бұл аймақ соңғы отыз жылдан бері Бағдат емес, Мысырдағы Фустатта орналасқан тәуелсіз Тулунид әулетімен басқарылып келді. Бедуиндер үкіметтік әскерлерге қарсы алғашқы жеңістерін тойлағанда, Саид Бағдаттағы агенттерінен көгершін поштасы арқылы Аббасидтердің Саламия губернаторы оның нақты кім екенін анықтағанын білді. Саид түнде қаладан ұлы, бас миссионер Файруз және төрт құлымен бірге қашып кетті. Үйдің әйелдері, оның ішінде анасы мен екі қызы, сондай-ақ немересі құл Су’луқтың қорғауында қалды. Топ оңтүстікке қарай жылдам жолға шықты. Үш күн ішінде олар Хомс, Триполи, Дамаск және Тиберия қалаларын аралап, Рамлаға жетті, ондағы жергілікті губернатор жасырын түрде исмаилидің жолын ұстанды және оларды қорғай алатын. Саид пен оның серіктері уақтылы қашып кетті: Дамаскіде халифаның хатшысы оның сипаттамасымен және тұтқындау бұйрығымен келді, ал екінші хатшы сол күні кешке Рамлаға жетті. Осы уақытта Закарауайдың ұлдары Саламияға өздерінің қожайындарына құрмет көрсету үшін келді, Фатимидтердің деректері бойынша, немесе әл-Табари айтқандай, қала Аббасидтер әулетімен байланысты Хашимит отбасыларымен қоныстанған. Фатимидтердің егжей-тегжейлі есептеріне сәйкес, екі бауыр бастапқыда Әбу Мұхаммедті өздерінің имамы деп санады, үйдің әйелдері оларды түзеткенге дейін. Яхья Дамаскіге шабуыл жасады, ал әл-Хусейн Саидпен кездесу үшін Рамлаға барды. Кейінірек Фатимидтердің деректері Саидты бауырларының көтерілісінен арылтуға тырысса да, Саид сол кезде олардың іс-қимылдарын мақұлдаған болуы мүмкін, тіпті оларға ақша төлеуге бұйрық берген. 1903 жылдың шілде айында Дамаск алдында Яхьяның қазасынан кейін әл-Хусейн қоршаудан бас тартып, солтүстікке бет бұрды. Ол Саламия, Хомс және басқа қалаларды басып алды және махди соңғы рет пайда болады деп күтіп, мемлекеттік институттарды құруға кірісті: Хомс монетаханасында әлі аты аталмаған махди атынан монеталар шығарылды, ал жұма уағызында Аббасид халифасы әл-Муктафидің есімі "Арғышы, дұрыс бағытталған мұрагер, дәуірдің Иесі, Адалдардың қолбасшысы, Махди" деген сөздерге алмастырылды. 1903 жылдың тамыз айынан бері Саламияда орналасқан бедуиндер Саид қайтып келіп, өзін жариялайды деп күтті. Бірақ Саид көп рет өтініш білдіргеніне қарамастан, Рамланың қауіпсіздігінен кетуге келіспеді. Әл-Табариде екі хат сақталған, біреуі көлеңкелі махдиге жіберілген, екіншісі одан алынған, оларды Аббасид әскерлері басып алған, онда махдидің аты Абдалла ибн Ахмад ибн Абдалла деп көрсетілген. Егер бұл шынымен Саид болса, ол осы уақытқа дейін болашақ таққа отыру атын қабылдаған, бірақ әкесінің атын атамаған. Соңында Аббасид үкіметі Мұхаммед ибн Сүлеймен әл-Катиб басқаратын әскер жіберді, ол 1903 жылдың 29 қарашасында Хама шайқасында "Фатимидтер" бедуиндер әскерін жеңіске ұшыратты. Көтерілісшілердің имамының тастап кеткеніне ашуланған әл-Хусейн оған қарсы шықты: Саламиядағы резиденция қиратылды, ал онда кездескен барлық отбасы мүшелері мен қызметшілер өлімге ұшырады. Саидтың әйелдері Су’луқ құтырып алып, олар оның Ифрикияны басып алғаннан кейін қожайынымен қайта қосылды. Бұл қырқыныс, сондай-ақ көтерілістің сәтсіздігінен кейін Фатимидтердің тарихшылары Саидтың Закарауай ұлдарымен байланысын жоюға тырысты, бұл тарихшы Хайнц Хальмның айтуынша, "жадтан өшіру актісі" болды. Әл-Хусейн жақында тұтқындалды және азаптау кезінде исмаили қозғалысының басшысы туралы білгенін айтты. Закарауай өзі бостандыққа шығып, 1906 жылы Иракта көтеріліс қайта жандандыруға тырысты, бұл, тарихшы Фархад Дафтари айтқандай, "диссидент Қарматияның ерекшеліктерін" алды. Бұл көтеріліс те 1907 жылы Аббасид күштерімен жеңіліске ұшырады, Закарауай тұтқындалды және жараларынан көз жұмды.

Мысырға және Сиджилмасқа қашу

Саид пен оның серіктері тағы да Аббасидтердің адам аулауынан қашып, Тулунид Мысырына қарай бет түзеді. Саид 904 жылдың басында Мысырдың астанасы Фустатқа келді және жергілікті даи Әбу Әлидің көмегімен жергілікті азаматтың үйіне қоныстанды. Ибн Хақалдың жалпыға сенімді деп есептелетін баяндамасына сәйкес, ол – Саидке адалдығын қайта білдірген Хамдан Қармат еді. Саид бай Хашимит саудагерінің кейпін киді, бірақ Бағдаттан келген ескертулерге байланысты жергілікті билік күдікке түсті. Адал евнух Джафарды тіпті азаптап сұраққа тартып, бірақ ол ештеңе айтпады. Саид 905 жылдың қаңтарына дейін Фустатта болды, содан кейін Мұхаммед ибн Сүлеймен әл-Катиб басқарған Аббасид әскерлері Мысырға басып кіріп, Тулунид режимін құлатты, осылайша провинция Аббасидтердің тікелей билігіне қайта оралды. Аббасидтерден қашу үшін Саид тағы да қашуға мәжбүр болды. Оның серіктері оның Йеменге баруын күтті, онда миссионерлер Ибн Хавшаб пен Ибн әл-Фадл Исмаили имамының атынан елдің көп бөлігін жаулап алған еді. Бірақ Саид батысқа, Мағрибке қарай бет бұруға шешім қабылдады, бұл оның ізбасарларын таң қалдырды және көңілін қалдырды: Йемен өркениетті араб әлемінің бір бөлігі болса, Мағриб ислам әлемінің орталықтарынан алыс, саяси жағынан бөлініп, бербер тайпаларының үстемдігіндегі жабайы және мәдениетсіз жер еді. Басты миссионер Файруз оның қожайынын тастап, өз бетімен Йеменге жолға шықты. Саидтың осылай шешім қабылдауының себебі белгісіз, бірақ тарихшы Вильфред Маделунг Ибн әл-Фадлдің адалдығына күмәнданатындығын айтады; ол шындығында кейіннен адалдығынан бас тартып, өзін күтілетін махди деп жариялады. Алайда, Мағрибтегі жағдай да жақсы еді. Даи Әбу Абдалла әл Шии Кутама берберлерін өз ісіне тартты және 905 жылға қарай Аббасидтер билігі астында Ифрикияны (қазіргі Тунис және Шығыс Алжир) билеген Аглабидтер әулетіне қарсы алғашқы жеңіске жетті. Кейінгі Фатимид жақтасы, Қади әл-Нуман, Әбу Абдалла Саламияға хабаршылар жіберіп, оның қожайынын Мағрибке шақырғанын айтады, бұл шешім алдын ала белгіленгендей көрінуі үшін жасалған. Бірақ Хальм мен Бретт атап өткендей, бұл эпизод Саидтың өзінің қозғалысын импровизациялық түрде басқарғанын көрсетеді. Саид сенімді Джафарды Саламияға жасырын қазыналарды қазуға жіберіп, Әбу Абдалланың ағасы Әбу Аббас Мұхаммедпен бірге батысқа қарай барып жатқан сауда керуеніне қосылды. Жолда керуенге бербер тайпалары шабуыл жасады, нәтижесінде Әбу Аббас Мұхаммед жараланды, ал Саидтың кітапханасы мен көптеген мүліктері шабуылшылардың қолына түсті. Олар Триполиде тоқтады, онда Джафардың табылған қазынамен келуін күтті. Осы уақытта Әбу Аббас Мұхаммедті Аглабидтердің астанасы Кайруанға жіберді. Ол білмейтін, Саид пен Аббасид үкіметі оны іздеп отырғаны туралы хабар қалаға жеткен еді, ол дереу тұтқындалды. Осының салдарынан Саид өзінің жоспарларын тағы да өзгертуге мәжбүр болды: Аглабидтердің аумағын кесіп өтіп, Кутама еліне барудың орнына, ол Аглабидтер аумағының оңтүстік шеттерін айналып өтетін батысқа қарай барып жатқан тағы бір керуенге қосылды. Оған тек оның ұлы мен Джафар ғана еріп жүрді. Керуен басшысына асықтыру үшін қысым көрсетіп, тіпті пара беріп, олар ақырында Сиджилмасаға жетті. Қазіргі Марокконың шығысындағы оазис қаласы Сиджилмаса Сахара арқылы бірнеше сауда жолдарының соңғы нүктесі болды және Аглабид әмірлерінің қолжетімділігінен алыс болды. Шындығында, оның Мидрарид билеушісі әл-Яса ибн Мидрар, көптеген берберлер сияқты, хариджизмді қабылдады, осылайша оларды Аббасид халифаларының жауы етті. Саид тағы да бай саудагер ретінде қалада әдемі үй сатып алды және келесі айларда оның отбасы мүшелері оған қосылды. Ол келесі төрт жыл бойы сол жерде тұрып, оған қосымша байлық әкелген сауда қызметін жалғастырды, сонымен қатар Әбу Абдалла әл Шиимен байланыста болды, ол енді Ифрикияны жаулап алуға кірісті. Оның кім екені ұзақ уақыт құпия болып қалмады: Аглабид әмірі Зыядат Алла III Мидрарид әміріне шығыстан келген саудагердің шынайы табиғатын хабарлады, бірақ Саидтан алған бай сыйлықтардың арқасында Сиджилмаса әмірінің бұл туралы ештеңе істеуге себебі болмады. Аглабид әмірлігін жаулап алу толыққаннан бұрын, Әбу Абдалла Саидты Ифрикияға сүйемелдеу үшін Кутама әскерін жіберді, бірақ олар Тахерттің Рустамид әмірі тарапынан тоқтатылды және кері қайтуға мәжбүр болды.

Фатимид халифатының құрылуы

909 жылы 18 наурызда Абу Абдалланың дағуагерлігімен Кутама тайпасы әл-Арибуста соңғы Аглабид әскерін түбегейлі жеңді. Ертесі күні Зиядат Алла III өзінің сарайлық қаласы Раккададан Мысырға қашып кетті, көптеген қазыналарын өзімен алып, бірақ кең гаремінің көп бөлігін қалдырды. Сонымен қатар, жер салығы бөлімінің кеңселерін және ондағы барлық қаржылық құжаттарды өртеп жіберді. Бұл жайт хабарланған соң, қаос басталып, сарайлар тоналып, одан әрі қарсылық көрсету мүмкін болмады. Кайруанды көрнекті тұлғалардың делегациясы тапсырды, ал ертесі күні, 909 жылдың 25 наурызында Абу Абдалла Раккадаға кіріп, әмірдің сарайына орналасты.

Әбу Абдалла әл-Шиии регентшілігі

Қожайыны әлі Сиджилмасада болғандықтан, Әбу Абдаллаға Ифрикияда жаңа шиит режимін орнату міндеті жүктелді. Ол Кайруан қаласының халқына және Аглабидтер режиміне қызмет еткен барлық бұрынғы қызметшілерге кешірім хаттарын (аман (Ислам)) шығарды, сарайлардың ішін тексерді, губернаторларды тағайындады және жаңа режимді көрсету үшін монеталарды, намаз шақыруларын, уағыздарды және ресми мөрлерді өзгертуге бұйырды. Жаңа билеушінің аты әлі ресми түрде жарияланбады; оның орнына, жаңа формулаларда Мұхаммедтің отбасын, Құдайдың уәдесінің орындалуын, Құдайдың ақиқатының (хақ) жеңісін және Құдайдың дәлелін (хужжат Алла, яғни махди) құрметтеу үшін Құран аяттары немесе оларға ұқсас сөздер қолданылды. Абу'л Аббас Мұхаммед түрмеден қашып, ағасының жеңісінен кейін жасырынып жүрді. Ол Каируанның Ұлы мешітінде жергілікті сүнни ғалымдарымен пікірсайыстар өткізіп, исмаилилік ілімді таратуға кірісті. Әбу Абдалла сондай-ақ жергілікті шииттерден Мұхаммед ибн Омар әл Марваррудхиді жаңа бас қади (судья) етіп таңдады. Оның билігі жеткілікті деңгейде тұрақтанғаннан кейін, 909 жылдың 6 маусымында Әбу Абдалла үлкен әскердің басында Раққададан жолға шықты, мақсаты – қожайынын тауып, оған билікті тапсыру болатын. Раққадада ол өзінің көмекшісі ретінде ағасы Әбу'л Аббас Мұхаммедті Әбу Зәки Тәммам ибн Муарикке қалдырды. Жолда Әбу Абдалла көшпелі Зената берберлерінің басшысы Мұхаммед ибн Хазардың бағынысын қабылдады және Тахерттегі Рустамид имаматын құлатып, онда Кутама губернаторын орнатты. Құтама әскерінің жақындап келе жатқанын естіген Сиджилмаса әмірі Саидты тексеруге бұйырды және оны ұлымен бірге үй қамауына алды, бірақ оларға жақсы қарады. Ал олардың қызметшілерін түрмеге тастап, үнемі қамшымен жазалады.

Әл-Махдиді жариялау және Ифрикияға келу

909 жылғы 26 тамызда Кутама әскері Сиджилмасаға жетіп, тұтқынға алынған имамды босатуды талап етті. Мидрарид әскерлерімен қысқаша шайқасқаннан кейін, Әмір әл-Яса қаласын тастап қашып кетті, ол басып алынып, тоналды. Саид пен оның ұлы жақсы киім киіп, ат үстінде әскерге көрсетілді. Келесі күні, 27 тамызда Саид таққа отырды және әскерлер оны мақұлдады. Тарихшы Майкл Бретттің түсіндіруінше, бұл оқиға екі мағынаға ие болды: бір жағынан, ол Саидтің халифалығын мойындады, екінші жағынан, Кутама сарбаздарын ‘сенімділер’ (му’минин) немесе ‘Құдайдың достары’ (аулия) деп таныды, бұл қарапайым мұсылмандардан ерекшеленетін элита еді. Әскер бірнеше апта бойы Сиджилмасада тұрды, осы уақытта Батыс Магрибтен бағынуға ұсыныс білдірген делегациялар келді. Сиджилмасаның қашқан әмірі тұтқындалды, ал Кутама басшысы Ибрахим ибн Ғалиб губернатор болып тағайындалды. 12 қазанда әскер кері жорықты бастады. Жолда ол Тахертке көмек көрсетті, ол сол кезде Ибн Хазар басқаратын Зената тайпасының шабуылына ұшыраған, Садина тайпасының тау бекіністеріне шабуыл жасады және Ибн Хазарды ұстауға экспедиция ұйымдастырды, бірақ ол шөлге қашып құтылды. Содан кейін әскер солтүстік-шығысқа бет бұрды, Саид Кутама арасында Әбу Абдалланың алғашқы миссиясы болған Икжанға барды. Сол жерде Саид Кутама тайпаларының істерін реттеді және өзінің атына жылдар бойы жиналған қазынаны жинауға көңіл бөлді. Жиырма күннен кейін әскер Қайруанға қарай жол тартты, онда 910 жылғы 4 қаңтарда қала басшылары жаңа билеушілерін қарсы алды. Әбу Абдалланың аманын жаңаруды сұрағанда, Саид дереу олардың өміріне кепілдік берді, бірақ мүлкі туралы ештеңе айтпады. Жаңа халифа өмірінде ешқашан бармаған Қайруанға кірмеді, керісінше, тікелей Раққадаға аттанды. Келесі күні, 910 жылғы 5 қаңтарда, жұма намазының уағызында халифаттың заңды иелеріне, Мұхаммедтің ұрпақтарына оралуын мақұлдаған манифест оқылды және жаңа билеушінің аты мен лақаптары ресми түрде жарияланды: "Абдалла Әбу Мұхаммед, Құдай тарапынан тура жолға салынған имам, Сенімділердің басшысы".

Революциялық режимнің қиындықтары

Әл-Махдиді халифа деп жариялау – исмаилилердің ондаған жылдар бойы атқарған да’уа еңбегінің жемісі болды және Әли ибн Әби Талибтің (656–661) халифатынан бері Мұхаммедтің ұрпағының мұсылман әлемінің ірі бөлігін басқаруының алғашқы мысалы еді. Фатимид халифатының құрылуы 10 ғасырдағы мұсылман әлемінде шииттік үкіметтердің күшеуінің бір бөлігі болды, бұл «Шиит ғасыры» деп аталды. Оған Йемен мен Табаристандағы Зайдилік биліктері, Сириядағы Хамданидтер және Парсы мен Ирактағы Буийдтер кірді. Шииттік имамдар ретінде Әл-Махди және оның ізбасарлары мемлекеттің (даула) әйгілі билеушілері ғана емес, сонымен қатар әлі де бар және кең таралған да’уа желісінің төбесінде тұрған шииттік имамдар да болды. Осылайша, олар бүкіл ислам әлемінің басшылығы үшін сүнниттік Аббасидтерге тікелей идеологиялық қарсылық көрсетті. Әл-Махди өзінің салтанатты жариялаған сөзінде «Алланың уәдесіне сәйкес, күнәлі бүлікшілерден шығысқа және батысқа қарай әлемді жаулап алу» міндетін алды. Алайда, осы әмбебап талаптарда жаңа үкіметтің мәселесі жатты; тарихшы Хью Кеннеди жазғандай, «революциялық қозғалыстың билікке ие болу сәті әрқашан өте маңызды», өйткені ол өзінің жақтастарына берген уәделерін орындауы керек. Әл-Махди мыңжылдық және мессиандық уәделердің толқынымен билікке келді, оның жақтастары құдайдан шабыттанған, кереметтер жасауға қабілетті басшы күткен. Бірақ билікке келгеннен кейін ол тек жалғыз адам екенін көрсетті және Әбу Абдалла жариялаған «Алланың дәлеліне» қойылған үлкен үміттерді орындауға тырысудың орнына, Әли ұрпағы ретінде халифатқа өзінің құқығын дәлелдеуге көбірек назар аударды. Әл-Махдидің үміттерді басқаруға тырысуын оның патшалық атауынан көруге болады: «’Абдалла Әбу Мұхаммед’ ислам пайғамбары Мұхаммедтің атымен керісінше болды, сонымен қатар оның ұлы, бұрынғы Абдул-Рахман емес, Әбул-Қасым Мұхаммед деп аталды, ол ислам пайғамбарымен бірдей есімді болды, өйткені ол Махди үшін ұзақ уақыттан бері болжаған есім еді: Әбул-Қасым Мұхаммед ибн Абдулла. Халм атап өткендей, бұл Әл-Махдиге өз жақтастарының мыңжылдық күтулерін ұлына ауыстырып, уақытты сатып алуға мүмкіндік берді. Алайда, бұл сонымен бірге махдидің бірегей, жартылай құдайлық бейнесі халифалық атақтағы «Алланың тура жол көрсеткен имамы» (әл-имам әл-махди билла) деген сипаттамаға дейін төмендеді дегенді білдірді: уәде етілген мессияның орнына Әл-Махди тек Әли мен Фатимадан тараған имамдардың тізімінен бірі болды.

Жаңа әкімшілік құру

Әл-Махдидің басты мәселесі жаңа режимнің шектеулі негізі болды. Фатимидтер династиясы Кутамалардың күшімен билікке келді, олар Бретттің сөзімен айтқанда, "қажетті" болғанмен, сонымен бірге оның сақталуы үшін "жауапкершілік пен қауіп" тудырды. Халм Фатимидтер режимін "Кутаманың гегемониясы" деп сипаттады. Осы жартылай өркениетті тайпалардың имам-халифтің таңдалған жауынгерлері ретінде тағайындалуына басқа бербер тайпалары ғана емес, әсіресе араб мәдениеті басым болған қала тұрғындары наразылық білдірді. Халм жазғандай, жағдай шамамен "он сегізінші ғасырдың басында Солтүстік Америкада иезуит миссионерлерінің ықпалымен католик дініне өткен ирокездердің Жаңа Англияның пуритандық провинцияларын басып алып, Бостон, Провиденс және Хартфорд қалаларында басшыларын губернаторлар етіп тағайындап, сенімділігі күмәнді еуропалықты Англия патшасы деп жариялауымен" теңестірілді. Сондықтан, Қайрауан және ескі Ағлабид сарайы – әл-Қаср әл-Қадимде жергілікті арабтар тағайындалды: әл-Хасан ибн Ахмад ибн Әби Хинзир және оның інісі Халаф. Кутама губернаторлары тағайындалған провинцияларда Фатимидтердің алғашқы жылдары жергілікті халықтың Кутаманың мақтандығы мен зорлық-зомбылығына қарсы көтерілістерімен сипатталды. Әл-Махди Кутамаларды гарнизонға және губернаторлыққа тағайындап, оларға жомарт сыйлықтар бергенімен, жаңа мемлекетін басқару үшін араб қалалық халқының тәжірибесіне мұқтаж болды. Кеннеди атап көрсеткендей, кейінгі радикалды исмаилилік топтардың режимдерінен айырмашылығы, әл-Махдидің әкімшілігі "көңіл көтеріп, дәстүрлі" болды. Осы мақсатта, әл-Махди Ағлабид әмірлерінің көптеген қызметкерлерін, көбінесе адалдығы күмәнді Ибн әл-Қадим сияқты адамдарды өз қолдарына алуға мәжбүр болды. Соңғысы бастапқыда Зиядат Алла III-тің қуғынға ұшырауымен бірге кетіп, одан бас тартып, бұрынғы әмірдің қазынасының маңызды бөлігімен Ифрикияға оралды. Әл-Махди оны екі маңызды лауазымға тағайындады: жер салығы бюросының (диван әл-харадж) және пошта қызметінің (барид) басшысы. Жаңа халиф Аббасидтер тәжірибесін үлгі етіп, бірқатар жаңа қаржы департаменттерін құрды, бірақ визират құрмады, оның орнына үкіметінің жұмысын бақылау үшін хатшы (катиб) лауазымын пайдаланды. Бұл лауазымға бастапқыда Ағлабид кезеңінен Әбу'л Юср әл-Бағдади ие болды, бірақ 911 жылдың қаңтарында қайтыс болғаннан кейін, оның орнына Әбу Джафар Мұхаммед ибн Ахмад әл-Бағдади келді, ол әл-Махдидің ізбасарларының кезінде де осы қызметте қызметін жалғастырды. Әбу Абдалла әл Шииді тазартудан кейін халиф катиб Мұхаммед әл Бағдадидің басшылығымен "барлау бюросын" (диван әл-кашф) құрды. Бұл міндетті арнайы департаментке жүктеген қазіргі Аббасидтерден айырмашылығы, әл-Махди билік өкілдерінің теріс әрекеттеріне қатысты шағымдарды жеке тыңдап, соттады. Әдеттегі практикадан өзгеше, әскерге арналған бөлім болмады, өйткені тайпалық құрылымды Кутама Фатимид әскерінің басым бөлігін құрады. Оларды толықтыру үшін әл-Махди, көбінесе славян (Сакалиба) немесе грек ([[Рум (эндоним))]) тегінен, сондай-ақ қара африкалықтарды жалдаған, сақталған Ағлабид құл сарбаздарын (абид) да қабылдады. Каируанның араб қоныс танушы әскері жунды да сақталды, бірақ олардың адалдығы күмәнді болғандықтан екінші деңгейге түсірілді.

Абу Абдалла әл-Шиииді тазалау

Жаңа тәртіпке қарсы алғашқы күшті қарсылық оны билікке жеткізген Кутама руының басшыларынан туды. Махди туралы пайғамбарлық дәстүрлер, кең тараған болғанымен, оның келуі аспан белгілерімен және жақсылықтың хабаршыларымен жарияланатынын, жас және ерекше сұлу болады және әскерін жеңіске тез және керемет түрде жеткізеді деп айтты. 35 жастағы бұрынғы саудагер әл-Махди осы үміттерге сай келмеді, оның зәулім өмір салты Әбу Абдалла әл-Шии тарапынан таратылған және Кутама бұрыннан бері ұстанатын қатаң ұстанымдармен қақтығысты. Тіпті Әбу Абдалла оны билік, ақша, сән-салтанат және сыйлықтар арқылы Кутаманы бұзды деп айыптады. Сонымен қатар, әл-Махди олардың құрбандықтарының жемісін жинағанда, Кутама басшылары әкімшілікке Кутама емес лауазымды тұлғалардың енгенін көрді, тіпті олар қарсы күрескен Аглабид үкіметінің жоғары лауазымды өкілдері де болды. Осының салдарынан Әбу Абдалла өз қожайынына көңілі тоқталды. Тарихшы Нажам Хайдер жазғандай, бұл "күтулердің орындалмауы" болды, себебі әл-Махди "Әбу Абдалланың Құдайдан тағайындалған және қатесіз тұлға туралы көзқарасына сай келмеді". 910 жылдың шілдесінде Әбу Абдалла батысқа әскерді басқаруға шақырылғандықтан, бірден қақтығыс болдырмалды. Алдыңғы айларда Сиджилмаса Мидраридтерге түсті, Тахерт Зената тайпаларының қоршауында қалды, ал Кутама арасында Бабан атты белгілі бір тұлға бастаған көтеріліс болды. Ол тез арада Кутаманың адал қолдарына бағындырылды, ал Әбу Абдалла Тюбна маңында Зенатаны жеңіп, Тахертті босатып, тіпті Тенестегі Жерорта теңізі жағалауына жетті. Содан кейін ол 910/11 жылдың қысында Раққадаға оралғанға дейін қазіргі Орталық Алжирдегі Зената және Садина тайпаларына қарсы жорық жасады. Бірақ Тенесте Кутама басшылары арасында құпия сөз байласу басталды: Әбу Абдалла бастаған олар халифамен бетпе-бет кездесіп, оның талаптарын сынауға шешім қабылдады. Дереккөздер әртүрлі, бірақ Кутама әл-Махдиді көпшілік алдында қарсы алып, одан керемет жасауды талап етті. Әбу Абдалла, оның інісі Әбу әл-Аббас Мұхаммед, Әбу Заки және "жоғарғы шейх" Әбу Мұса Харун оны алдамашылыққа және жалғандыққа айыптады. Әбу Мұса Харун жақында өлтірілгеннен кейін, қалған құдандастар әл-Махдиді өлтіруге шешім қабылдады. Мүмкін, Әбу Абдалланың күмәніне байланысты немесе оның ізбасары туралы келісе алмағандықтан, олар осы әрекетті кейінге шегерді. Олардың ниеттері туралы хабардар болған әл-Махди бірінші болып қимыл жасады. Астанадан алыс миссияларға күмәнді қолбасшылар жіберілді және олардың орнына адал адамдар тағайындалды, сондықтан 18 ақпан 911 жылы Әбу Абдалла мен Әбу әл-Аббас Мұхаммед халифаның өзінің сарайында адал Кутама сарбаздары тарапынан өлтірілді. Әбу Абдалла әл-Шиидің өлімі туралы жаңалық тез тарады. Әл-Махди екі күн ойланып, содан кейін құтма басшыларын өлім жазасына кесті. Бреттің айтуынша, ол Әбу Абдалланың Саламиядағы орталық қозғалысқа ерте қатысқанын жоққа шығарады немесе күмән келтіреді, әл-Махдидің Әбу Абдалламен күрестегі жеңісі "874 жылы он екі имамның жоғалуынан кейін пайда болған және Аббасид империясының шетінде гүлденген мессия күтіп тұрғандықтан туған апокалиптикалық қозғалыстың" билігін басып алуын білдірді. Брет сондай-ақ 911 жылғы оқиғалар, әл-Махдидің кімдігі және Әбу Абдалланың өлтірілуі туралы сұрақтар 899 жылғы шика мен миссионер Абданның өлімі туралы оқиғаның бастауы екенін, кейінгі анти-фатимидтік дереккөздерде бұрмаланған беріліс арқылы туғанын ұсынады.

Антиномиандықты жою

Жаңа режим өз жақтастары арасындағы экстремистік тенденциялармен де күресуге мәжбүр болды. Ертедегі исмаилилік ілімде барлық бұрынғы аян етілген діндер – яһудизм, христиандық және өзінің исламы – және олардың кітаптары тек қана жамылға сияқты еді: олар сыртқы (захир (Ислам)) формалар мен ережелерді енгізіп, ішкі (батин (Ислам)) – жұмақта дәстүрлі болған нағыз дінді жасыруға тырысты. Мұхаммед ибн Исмаилдің соңғы заманда келуі осы эзотерикалық шындықтарды (хақаиқ) ашып, адамзатты діни заңның (шариғат) міндеттемелерінен босататын еді. Әл-Махди исмаили ілімін, соңғы заманның соңғы келуінен бұрын шексіз көптеген имамдар болуына мүмкіндік беру үшін өзгертті, бірақ бұл үміттер, әсіресе карматтар және басқа да экстремистік (ғулат) топтар арасында кеңінен сақталды. Дафтари атап өткендей, осы ілімдер мен 930 жылы Меккені карматтардың тоналауы сияқты әрекеттер «сүннилердің барлық исмаилилерді еркіндікке және антиномианизмге айыптауына себеп болды». 921 жылға дейін Әл-Махди өзінің шамамен екі жүз ізбасарына қарсы шаралар қолданды, олар Рамазан айында шошқа етін жеп, шарап ішу арқылы ислам заңдарын ашық бұзды. Қамауға алынғандардың арасында әртүрлі қалалардан келген бірнеше көрнекті тұлғалар бар еді, олар бұрынғы діни заңдармен белгіленген шектеулер алынып тасталды деп есептеді, ал кейбіреулері Әл-Махдиді жер бетінде көрініс тапқан құдай деп санауға дейін барды. Бұл Әл-Махди мен оның жаңадан құрылған режимі үшін тікелей қарсы болды. Хальм түсіндіргендей, «антиномианизм – анархияны білдіреді, және Құдайдың Патшалығы әлі келмегенше – және түзетілген ілімге сәйкес, ол әлі келмеген – заңның игілікті шектеулерін жоюға болмайды». Фатимидтердің ресми ілімі енді шариғаттың және ислам заңдарының сыртқы қатаңдықтарының күшінде қалуын талап етті, тіпті ішкі шындықтарға бейімделген исмаили мүміндері үшін де. Бірақ исмаилизмнің жасырын антиномианизмдік бейілімдері болашақта деруиштер және Ассасиндер ордені сияқты қозғалыстарда қайтадан пайда болады.

Маликидің жаулығы

9 ғасырда Қайруан ислам құқық ғылымының ірі орталықтарының біріне айналды. Оның сүнни ғалымдары Ағлабид әмірлеріне қарсы сынды көзқарас білдірді, ал амбициялы басшылар маңызды, кейде тәуелсіз саяси рөл атқарды. 9 ғасырдың ортасынан бері консервативті Малики мектебінің басымдығымен қала ғалымдары жаңа Фатимидтік режимге және оның тәжірибесіне қарсылық көрсетудің маңызды күші болды. Әбу Абдалла және оның бауыры ғалымдармен пікір таластырып, оларды Фатимидтердің Әли мен оның ұрпақтарының жоғарылығын немесе Исмаили доктринасының қағидаларын қолдауға көндіруге тырысты, бірақ нәтижесіз. Әбу Абдалла Сиджилмасаға жорық жасағанда, Қайруан халқы оның қайта оралмайтынына үміттенгендей болды. Қазан-қараша айларында екі көрнекті ғалым көпшіктің алдында өлім жазасына кесіліп, олардың денелері ескерту ретінде қала көшелерімен сүйреліп әкелінді. Әбу Абдалланың Сиджилмасадан, содан кейін Икжандан жіберген хаттары, оның миссиясының сәттілігі және «Имам, біздің иеміз және билеушіміз, Махди және оның ұлының» жақын арада келуі туралы хабарлар Қайруанда жария оқылып, барлық қалаларға қарсылықты басу үшін жіберілді. Әл-Махди, кемінде бастапқыда, Маликилермен келісуге тырысты, бірақ олардың қарсылығына қарамастан, Исмаили діни амалдарын күштеп енгізуге асықты, бұл Қайруан азаматтары мен қаланың Фатимид әкімдері арасындағы үнемі шиеленіске әкелді, олар оның іске асырылуына жауапты болды. Фатимидтердің Ифрикиядағы билігі кезінде Малики элитасы Фатимидтердің заңдылығын мойындамады. Малики авторлары оларды тек «шығыстықтар» немесе тіпті «кәпiрлер» деп атады, ал халифаларды олардың билеу атауларының орнына бірінші аттарымен атады. Әл-Махдидің өзі оның бірінші атының кішірек түрімен – Убайд Алла («Кішкентай Абд Алла») деп қысыммен аталып, сондықтан династия жаушыл сүнни дереккөздерінде «Убайдидтер» (Бану ʿУбайд) деп белгіленді. Осының салдарынан Әл-Махди Маликилердің қарсыластары – азшылықтағы Ханафи мектебінен қолдау іздеді және тапты, әсіресе олардың көпшілігі шииттік көзқарастарға ие екенін мәлімдеді. Фатимидтердің алғашқы басшысы әл-Марваррудхи, ғалым және кейіннен Исмаили даи Ибн әл-Хайтам осы топқа жатты. Қайруаннан өзгеше, Раққададағы сарайда Исмаилилер басымдық құрды: оның өз Исмаили Кутама қадиі болды, ал Әл-Махдидің қашу кезіндегі серіктері оның жеке бөлмелерінде қызмет етті. Бас қади әл-Марваррудхи, Исмаили ережелерін бұзуды қудалаудағы кескінді ұстанымы үшін Малики Қайруанистердің жек көруіне ұшырады. Ақырында, көптеген өлім жазалары тіпті Әл-Махди үшін де тым көп болды, ол оны 915 жылы өлімге кесті. Оның орнына басқа Ифриқиян – Мұхаммед ибн Махфуз әл-Қамуди келді, ол 919 жылы қайтыс болғанға дейін билікте болды. Оның ізбасары Ысқақ ибн Әби'л Минхал болды, бірақ ол Әл-Махди үшін тым жұмсақ болды және 923 жылдың қазан айында одан да белсенді және фанатикалық Исмаили жақтасы Мұхаммед ибн Имран әл-Нафтимен ауыстырылды. Әл-Нафти қызметке келгеннен кейін бірнеше айдан кейін қайтыс болғандықтан, Ибн Әби'л Минхал лауазымына қайта оралды. Тирандыққа айыпталған тағы бір тұлға – 918 жылы тағайындалған Қайруанның губернаторы Әбу Саид әл-Дайф болды. Қайруанилер мұрагер Әл-Қаимге жүгінді, ол Әл-Махдимен кездесуге көмектесу үшін араласуды сұрады. Халифаның тыңшылар желісі, оны Исмаилилер толықтырып, кеңейтіп, оның мемлекетінің шегінен асып кеткені кейбір жағдайларда Фатимидтік режимге қарсы белсенді түрде қарсылық көрсеткен тұлғаларды анықтау және жоюда белсенді болғанын көрсетті. Алайда, Хальмның сөзіне сүйенсек, Малики дереккөздерінде халифа сарайының түрмелерінде мыңдаған шейіттер қаза тапқандығы туралы айтылатын әңгімелер, әрине, үлкен асыра сілтеу: Әл-Махди қоғамдық қарсылыққа айналмаса, наразылықты көтеруге дайын болды.

Кутамаға қарсы көтерілістер мен анти-

911 жылы жаз айында Кутама әскері мен саудагердің арасындағы дау-жанжал ескі Аглабид сарайы бар әл-Каср әл-Қадим қаласында көтеріліске әкелді. Бұрынғы үкіметпен байланысы бар адамдар бастаған көтеріліс Кутама әскерімен болған бірнеше шайқастан кейін басылды, бірақ уақыт өте келе әл-Махди көтеріліс басшыларын тазартуды бастады, соның ішінде оның министрі Ибн әл-Қадим де болды. Бұл Кутамаға қарсы көптеген көтерілістердің біріншісі болды, олар тез арада жек көріне бастады. Тахерт қаласында көтеріліс шығып, Кутама гарнизоны өлтірілді немесе қуылды, содан кейін олар Ибн Хазар басқаратын Зената тайпасынан көмек сұрады. Кутама әскері Зенатаны ауыр шығындармен жеңіп, 1 қазан күні Тахертті тонады. Бұрынғы әкімі Дауас ибн Савлат әл Лахиси Раккадаға қайтарылып, жазаланды. 912 жылдың сәуір айында Кутама мен жергілікті саудагер арасындағы келесі дау Каируан көшелерінде қанды қақтығысқа әкелді, нәтижесінде қаладағы барлық Кутама әскері қаза тапты; дереккөздер 700 адамның қаза болғанын хабарлайды. Әл-Махди осы оқиғаның басшыларын тауып жазалауға тырысқанда, ешкім үн қатпады, ол қаланың көрнекті тұлғаларынан кешірім сұраған делегациямен ғана қанағаттанды. Бұл оқиға Кутаманы қатты ренжітті және әл-Махдиге қатысты бұрынғы күмәндермен бірге жаңа көтеріліске ұйтқы болды. Жас жігіт Каду ибн Муарик әл Мавати нағыз махди деп жарияланды, жаңа даилер тағайындалды және жаңа қасиетті кітап жазылды. Абу Абдалланың миссиясының бастапқы орталығы болған Икжаннан басталып, көтеріліс Мила және Константин қалаларына тарады, ал оларға қарсы жіберілген адал әскер Кутама әскерінің көп бөлігі дезертир болғаннан кейін кері қайтарылды. Жауап ретінде 912 жылдың сәуір/май айларында әл-Махди өзінің ұлы Әбу'л Қасым Мұхаммедті мұрагер (уәли әл-ахд) деп жариялады, оған әл-Қаим би амр Алла ("Алланың бұйрығын орындайтын") деген патшалық атау берді және оны көтерілісті басуға жіберілген әскердің номиналды басшылығына тағайындады. 912 жылдың 21 маусымында адал әскер Мила маңында көтерілісшілерді шешуші түрде жеңді. Анти-махди әл-Мавати және басқа көтерілісші басшылар тез арада тұтқындалды және күзде Каирванға әл-Қаимнің жеңіске жетуімен бірге танымал болды.

Махдианың негізі

Каируан мен әл-Қаср әл-Қадимдегі Кутама көтерілістері нашар қорғалған сарайлы Раққада қаласының осалдығын көрсетті. 912 жылы әл-Махди өзінің тұрағы үшін жаңа, қорғанысқа ыңғайлырақ жер іздеуді бастады. Ол осы мақсатта жағалауды жеке басымен аралап, тіпті ежелгі Карфагеннің қираған орындарын да зерттеді, содан кейін шағын Джумма түбегінде тоқтады. Шамамен ұзындығы және ені негізінен ғана болатын тасты түбек, құрлықтан болатын шабуылға қарсы тиімді қорғанысқа ие болды және тасқа қазылған ежелгі пуникалық жасанды портын қамтыды. Құрылыс 916 жылдың 11 мамырында құрлыққа қарай салынған алып қабырғамен басталды, оның жалғыз қақпасы инженерлік шедевр саналды: есіктерді шыны төсектерге орнатудың хитролығы, бір адамның оларды ашуына мүмкіндік берді, әл-Махдидің өзінен келген деседі. Жаңа сарай қаласы теңіз жағынан да бекітілді, сондай-ақ қазіргі заманға дейін жеткен жалғыз Фатимид дәуірінің құрылысы – үлкен қауымдық мешіт, халифаға арналған бір сарай және оның мұрагеріне арналған екінші сарай, сондай-ақ халифалық сот және басқару үшін арналған ғимараттар кірді. Махдияның жалғыз кемшілігі – табиғи ресурстардың, әсіресе судың жетіспеуі болды; жаңбыр суын жинау үшін үлкен астық қоймалары мен цистерналар салынды, бірақ қамалда болған жағдайда қала теңіз арқылы жабдықталуы керек еді. Раққададағы сарайларға қатты жаңбыр зиян келтіргендіктен, әл-Махди 921 жылдың 20 ақпанында жаңа резиденцияға көшуді жеделдетті, бірақ құрылыс жұмыстары толыққанды аяқталмаған еді. Махдия – сарайлы қала, қару-жарақ қоймасы, қазына және әскери бекініс болды; онда тек Фатимид әулеті мен олардың ең адал мүшелері қоныстанды. Гарнизонды қара африкалық құлдар, сондай-ақ славян құлдары мен Кутама жасақтарымен қамтамасыз етті. Завила мен Кутама әскерлері көбінесе қала сыртындағы, құрлыққа қарайғы қабырғадан тыс жерде тұрды. Арабтар және олардың басшылары, олардың адалдығы күмәнді болғандықтан, әдейі шеттетілді.

Өлім және мұрагерлік

Әл-Махди 934 жылдың 4 наурызында ұзақ аурудан кейін Махдияда қайтыс болды. Әл-Қаим оның өлімін жүз күн жасырып, содан кейін жалпы аза тұруды жариялады. Имам халифаның белгіленген мұрагері болғандықтан, Әл-Қаим ешқандай қарсылыққа ұшырамады. Оның көптеген жартылай туыстары – алты ұлы мен жеті қызы – ешқашан маңызды рөл атқармады, ал Әл-Махди оларды сарайда ұстап, губернаторлық немесе әскери басшылыққа сеніп тапсырмаған. 928 жылы Әл-Қаимнің берберлерге қарсы жорығы кезінде, ол бірнеше апта Махдиямен байланыссыз болғанда және жоғалып кеткен деп қорқып, Әл-Махди басқа ұлы Әбу Әли Ахмадқа қоғамдық шараларда жетекші рөл атқаруға рұқсат берді. Бұл ерекше шешімнің себебі – сарайдағы интригалардың нәтижесі ме, әлде Әл-Қаимнің қайтыс болуы мүмкін деген нағыз алаңдаушылықтан туындады ма, және Әл-Махди Ахмадты балама мұрагер ретінде көтеруді жоспарлаған-жоспарламағаны белгісіз. Әл-Қаим әкесінің қасына асығып осы жағдайды бекітті, бірақ бұл оқиға Әл-Махди мен оның ұлы арасындағы жарысты тереңдетті. Алайда Триполитанияда Мұхаммед ибн Талут өзін Әл-Махдидің ұлы деп жариялап, халифатқа талап қойды. Ол алдауын ашыққа шығарылып, өзінің жақтастары тарапынан жазаланды, бірақ бұрын жергілікті берберлердің арасында үлкен қолдауға ие болды. Басқа жағдайларда, Әл-Қаим Махдиядағы халифалық сарайға қоныстанды және Әл-Махдидің министрлерін олардың қызметтерінде қалдырды, соның арқасында жаңа билікке өту тыныш өтті.

Империяның кеңейуі

Ал Махди бұрынғы Аглабидтер аймақтарында билігін орнықтырғаннан кейін, империяны кеңейтуге міндетті болды. Бреттің айтуынша, бұл оның беделіне тіреу болған, Шығыс пен Батыс әлемін жаулап алу мақсаты еді. Бұл үш бағытта бірдей әскери операциялар жүргізуді білдірді, Жерорта теңізі аймағында басымдық құрған үш саяси және идеологиялық күшке қарсы: мұсылман "құлықтылары", шығыстағы Аббасид халифаты және батыстағы Кордоба әмірлігі; сондай-ақ, басты христиан жауы – Византия империясы, солтүстікте, Сицилияда және Оңтүстік Италияда.

Шығыс: Киренаика және Мысыр

Ифрикиядағы билігін консолидациялағаннан кейін, әл-Махдидің бірінші мақсаты – Сирия мен Иракқа қақпа болған, ислам әлемінің ежелгі орталығы және олардың Аббасид қарсыластарының ордасы Мысыр болды. Фатимидтер Мысырдағы қолдаушыларынан көмек күтті; 904-905 жылдары әл-Махдидің өзі Фустатта болған, сонымен қатар дереккөздерде жергілікті Аббасид әкімі әл-Махди мен оның ұлы әл-Қайыммен байланыс жасағандары үшін бірнеше адамды атқарындауға мәжбүр болғаны айтылады.

Триполидің басып алынуы

Бірінші шығысқа жасалған қадам Триполи болды, ол Аглабид әмірлігінің құлауынан кейін Фатимидтерге бағынды. Жергілікті Хавара берберлері Кутама әскерлерінің жойқын мінез-құлқына, сондай-ақ оларға жүктелген ауыр салық талаптарына тез наразылық білдірді. 910–911 жылдардағы Триполидегі алғашқы көтеріліс пен қоршаудан кейін 912 жылдың жазында Хавараның толыққанды көтерілісі басталды. Триполидің Фатимид әкімі қашып кетті, ал қаладағы барлық Кутамалар қырғынға ұшырады. Әл-Қаим 913 жылдың маусымында Триполи бағынуға дейін, құрлық және теңізден бірлескен әскери жорық ұйымдастырып, қаланы қоршады. Әл-Қаим Фатимид империясының шығысқа қарайғы кеңеюіне дайындалу үшін Кутаманың ірі генералдарының бірі Хабаса ибн Юсуфты сол жерде қалдырды.

Йеменнің жоғалуы

Әл-Махди Йемендегі миссионерлерінің қолдауымен екі жақтан Мысырға қарсы қысқаша шабуыл жасауға үміттенген сияқты. Бірақ бұл орындалмады: Ибн әл-Фадл елдің оңтүстігіндегі базасынан Йеменнің көп бөлігін бағындырғаннан кейін, 911 жылдың тамызында әл-Махдиден бас тартып, өзін махди деп жариялады. Мұның себептері нақты белгісіз, бірақ бұл Ifriqiya-да әл-Махдиге деген көңіл көшу процестерімен және Әбу Абдалла әл-Шииидің өлім жазасы естілгенімен байланысты болуы мүмкін. Әл-Махди Йемендегі сенушілерге де хат жіберіп, өзінің кім екеніне қатысты алаңдаушылықты сейілтуге тырысып, шежіресін баяндады. Бұл хат үлкен мазасыздық пен келіспеушілік тудырды, себебі әл-Махди бұрын махдиге байланыстырылып келген «Құдайдың дәлелі» аталымын және «екінші Мұхаммед» концепциясын жоққа шығарды, және осы есімнен Әбу Абдалла жеңісін жариялаған еді. Сол хатында ол өзінің атасы Абдалла әл-Акбардың әкесі деп атаған әл-Садиқтың үлкен ұлы Абдалла әл-Афта арқылы, он екіліктер мен исмаилилердің таныған соңғы ортақ имамы Джафар әл-Садиктен тарағанын мәлімдеді. Бұл бұрынғы исмаили үгітіне қайшы келді, ол заңды имаматтың әл-Садиқтың кіші ұлы Исмаилдің жолын ұстанғанын көрсеткен, сонымен қатар айтылған шежіре анық жалған еді: Абдалла әл-Афта жас кезінде қайтыс болды және баласы болмағаны мәлім болды. Бұл хат сонымен қатар бұрынғы доктринаны өзгертіп, ол күтілген махди болғанымен, оның билігі соңғы заманды әкелмейтінін, ал болашақта үздірілмейтін имамдар тізбегіндегі бір буын болатынын көрсетті, осылайша оның тұлғасына байланысты барлық мыңжылдық үміттерге қанағаттанбады. Йемендегі екінші исмаили даи, Ибн Хавшаб, әл-Махдиге адал болды, бірақ Ибн әл-Фадлдің күштеріне мойынсұнуға және ұлы Джафарды кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Екі даи де 915 жылы бірнеше айдың арасында қайтыс болды – Ибн әл-Фадл әл-Махдидің дәрігерлер кейпіндегі агенттерімен уланғаны айтылды, бұл Йемендегі исмаили билігінің жылдам құлауына әкелді. 917 жылға қарай сүннит Ю'фиридтер Аббасид халифасының атынан елді қайта басып алды.

Мысырға бірінші шабуыл

Мысырға қарсы алғашқы жорық 914 жылғы 24 қаңтарда Хабаса ибн Юсуф бастады. Жағалау бойымен ілгерілеп, 6 ақпанда Киренаиканың астанасы Барқаға енді. Мұнда Хабаса Мазата тайпасының екі басшысын өлімге кесті, олар тоғыз жыл бұрын әл-Махди Ифрикияға сапарлағанда оны тонап, тұтқынға алған еді; олардың ұлдары да өлтірілді, әйелдері құлдыққа сатылды, ал мүліктері тәркіленді. Осы жетістіктен күш алып, әл-Махди 11 шілдеде экспедицияны басқару үшін әл-Қайымды басқа әскермен шығысқа жіберді. Бірақ, бұл бұйрықты елемеген амбициялы Хабаса әскерін Мысырға бастырып, 27 тамызда Александрияға кірді. Фатимидтердің шапқыншылығы туралы жаңалық Бағдатты дүрліктірді. Аббасид үкіметі Ифрикияның істеріне және әл-Махдидің талаптарына көп көңіл бөлмеген – әл-Табари оны тұманды түрде әл-Харижи («Харижит») немесе Ибн әл-Басри («Басралықтың ұлы») деп атаған – бірақ енді оның тегі мен мақсатына қатысты жедел сауалдар қойылды. Фатимидтердің Мысырдағы жорығы ақырында сәтсіз аяқталды. Гизада Нилді кесіп өтіп, Фустатты басып алуға жасалған әрекеттерге тойтарыс берілді, ал 915 жылғы сәуірде Сириядан Мүнис әл-Музаффар басқаруындағы қосымша күштер келді, бұл елдегі Аббасидтердің беделін нығайтты. Фатимид әскерінде тәртіпсіздік пен басшылықтың бөлінуі де болды, себебі әл-Қайым Хабасамен келіспеді. Соңғысы ақырында жорықты тастап, Ифрикияға қайтып келді. Бұған алаңдаған әл-Қайым Александриядан асығыс, шайқассыз шығып кетті, көптеген қару-жарақтары мен жабдықтарын қалдырып, 915 жылғы 28 мамырда Раккадаға оралды. Оның соңынан Киренаика көтеріліп, Фатимидтер билігін құлатты; Барқада Кутама гарнизонының барлығы өлтірілді. Бұл жорықтың сәтсіздігі Фатимид режимінің негізін шайқалтып, имам-халифтің құдайлық миссиясына сенімділікті әлсіретті. Соның салдарынан наразылық туды, әсіресе Малусаның Кутама тайпасы арасында, одан Хабаса, қазір қылмыскер ретінде ізделіп отырған. Оның ұсталуы мен түрмеге қамалуы сол кезге дейін әл-Махди режимін сақтап келген және жақында Ифрикияның батысындағы Кутама аймағының басқаруын алған ағасы Газвияның көтерілісіне әкелді. Бірақ, көтеріліс тез басылды, Газвия мен Хабаса өлім жазасына кесілді. Олардың бастары әл-Махдиге әкелгенде, ол: «Бұл бастар бір кезде Шығыс пен Батысты қамтыған еді, ал қазір олар осы себетте!» деді.

Мысырға екінші шабуыл

Әл-Махди бірден Мысырға екінші шабуыл жасауға дайындық бастады, бастапқыда Киренаиканы қайта басып алуды көздеді. Бұл 18 айлық қоршаудан кейін 917 жылғы сәуірде Барқаның тапсыруымен орындалды. Мысырға қарсы жорық 919 жылғы 5 сәуірде басталды, сол кезде әл-Қаим, жорықтың жалғыз қолбасшысы ретінде Раккададан аттанды. Александрияның Аббасид гарнизоны күшейтілгенімен, Фатимид әскері келген кезде ол шайқассыз тасталды. Бұрынғы шабуыл кезінде Фатимидтердің билігін мойындағандықтан, қала көтеріліс деп есептелді және Фатимид әскерлері тарапынан тоналды. Аббасидтер тағы да Нилді Гизада қорғауға күш салды. Әл-Қаим Гизаға шабуыл жасамады, бұл Мунис әл-Музаффар басқаратын Аббасид күштерінің келуіне мүмкіндік берді. 920 жылғы 12 наурызда Аббасид адмиралы Тамал әл-Дулафи Фатимидтердің шапқыншылық флотын жойды, бұл шабуылшылардың күшін әлсіретті. Жабдықтау қиындықтарына тап болған әл-Қаим 914 жылғы маневрін қайталап, Файюм оазисін басып алды. Фатимид әскерлері Жоғарғы Мысырдың көп бөлігін де басып алып, Фустаттың астықпен қамтамасыз етілуін тоқтатты. Осыдан кейін бір жыл бойы екі тарап та ашық соғыстан аулақ болды, оның орнына дипломатиялық және идеологиялық күреске түсті. Мунис, әл-Қаим мен оның әкесі Аббасид халифасына бағынса, Фатимидтерге Ифрикияның автономиялы билеушілері ретінде, Ағлабидтер сияқты құқықтар беретінін уәделеді, сондай-ақ қауіпсіз өтуді қамтамасыз етуге келісті. Әл-Қаим бұл ұсыныстарды қабылдамай, Фатимидтердің Мұхаммедтің заңды мұрагерлері ретінде бүкіл әлемге билік ету туралы талаптарын қайталады. Ол сондай-ақ Фустаттағы египеттіктерді көтеріліс жасауға шақырып, исламның қасиетті қалалары Мекке мен Мединаға хаттар жіберіп, Фатимидтердің ислам әлеміне билік ету туралы талаптарын мойындауды талап етті. Соңында, 921 жылдың көктемінде Аббасидтер шабуылға көшіп, Александрияны басып алды, содан кейін Файюмға қарай жылжыды. Оазисте қоршалып қалған әл-Қаим ауыр жабдығын тастап, әскерімен бірге шөлді кесіп Барқаға қарай жол тартты.

Мысырға шабуылдар және карматтармен қарым-қатынастар

Бірнеше жыл бойы Фатимидтер Барқадан Мысырға шабуылдар жасауды жалғастырды: 922/23 және 928 жылдары Фатимид әскерлері Александриядан батысқа қарай орналасқан Дхат әл-Химамда Аббасид әскерлерімен шайқасты. 923/24 жылы Фатимид қолбасшысы Масрур ибн Сүлеймен ибн Кафи Батыс Шөлдің бірінен (вероятно, Дахла оазисі) шабуыл жасап, жергілікті билеушіні жеңіп, оны басып алды. Бірақ, аурудың басталуына байланысты ол кері шегінуге мәжбүр болды. Мысырға жасалған бұл шабуылдар, Бахрейннің Абу Тахир әл-Жаннаби басшылығымен Аббасидтерге қарсы Қарматиянның шамамен он жыл бойы күшті шабуылдарымен бірге жүрді; алайда, заманауи араб тарихшыларының айтуынша және 20 ғасырдың басындағы исмаилизмді зерттеген ғалымдардың болжамдарына қарамастан, әл-Жаннаби мен әл-Махди арасында ешқандай келісім болған жоқ. 930 жылы Қарматиян Меккеге шабуыл жасап, Қара тасты ұрлап кеткен кезде, әл-Махди тіпті Әбу Тахирге хат жолдап, Қара тасты дереу қайтаруды талап етті. Өмірінің соңында әл-Махди Мысырға үшінші шабуылды ұйымдастыруды бастаған болуы мүмкін, бірақ ол оның өлімінен кейін, 936 жылы провинциядағы алабұдыраң кезеңінде іске асырылды. Бұрынғы екі әрекет сияқты, бұл да сәтсіз аяқталды: Мұхаммед ибн Тугж әл-Ихшид оны жеңіп, Мысырда билікті өз қолына алып, өз әулетін құрды. 969 жылға дейін, билік тепе-теңдігі Фатимидтердің пайдасына шешіліп, Ихшидтер режимі әлсірегенге дейін, тағы бір шабуыл жасалған жоқ. Осы шабуыл Фатимидтердің Мысырды жаулап алуына әкелді.

Берберлердің қарсылығын басу

Фатимидтік Ифрикияның негізгі аумақтары ежелгі дәуірдегідей болды, бұл аймақ Византияның Африка экзархаты болған кезде: Тунис, солтүстік-шығыс Алжир және Триполитания, ежелгі заманнан бері жоғары деңгейде урбанизацияланған және тұрақты басқару мен салық салуға бейімделген. Осы аймақтардың сыртындағы жергілікті бербер тайпалары Фатимидтердің билігін орнатуға жасалған кез келген әрекетке қарсы күресті. Триполиден оңтүстікке қарайғы Нафуса тауларының отырықшы шаруаларынан бастап, араб авторларының айтуынша, "барлық көтерілісшілердің панасы" болған батыс Тунистегі және шығыс Алжирдегі Аурес тауларының тұрғындарына дейін, ал Орталық Алжир жазығындағы көшпелі Зената тайпасының адамдары мен Солтүстік-Батыс Алжирдегі Уарсенис шаруаларына дейін – таулы аймақтар көбінесе Фатимидтердің қатаң бақылауынан тыс қалды. Триполитанияда Хавара берберлері Фатимидтердің Триполиге билігін бекіту барысында бағындырылды, ал олардың батыс көршілері, Нафуса таулары берберлері 922–923 жылдары даи Сулейман ибн Кафи әл Иджани бастаған бірнеше жорықтарда жаулап алынды. Тахерт ерекше жағдайға ие болды, ол Фатимидтік Ифрикияның батыс бекінісі ретінде қызмет етті. Оның Фатимидтік губернаторы Масала ибн Хабус Микнаса бербері болды, ол өз тайпасын Фатимидтік тудың астына біріктірді. Микнасаның Уарсенисте исмаилизмді таратуға жасаған тырашалары сәтсіз аяқталды, себебі миссионерлер жергілікті халық тарапынан өлтірілді. Сол сияқты, 922 жылы Кутама қолбасшысы Фахлун мен оның әскері Аурес аймағында Фатимидтік билікті орнатуға тырысты, соның ішінде ауыр салық салу және Махдияға кепілдерді жіберу, бірақ жергілікті тұрғындар оларды жеңіп, ұйықтап жатқанда өлтірді. Масала өздерінің көшбасшысы Ибн Хазар басқаратын Зенатамен кездесті, ол Тахертті Фатимидтерден қайта-қайта тартып алуға тырысты. 924 жылдың қараша айында Масала оның қарсыласынан өлтіріліп, оның орнына ағасы Ясал билікке келді. Соңғысы 925 жылы Тахертке жасалған Зената шабуылын тойтарып, бірақ Ибн Хазардың Фатимидтік көмекші әскерін жеңгені аймақтағы басқа бербер тайпаларын көтеріліске итермеледі. Бұл әл-Махдини жеке өзі көтеріліске қарсы күресу үшін әл-Қайымды жіберуге мәжбүр етті. Мұрагер 917 жылдың сәуір айында жолға шығып, Кутама тайпаларына ғана емес, араб жундылары мен Хаувара және Аджиса сияқты бағындырылған бербер тайпаларына да қарулы күреске шақырды. Соңғыларының адалдығын қамтамасыз ету үшін олардың басшыларының отбасылары Махдияға кепіл ретінде жіберілді. Әл-Махдидің бұрынғы құлы Су'лук, қазір палата басшысы Жафар ибн Убайд ретінде танымал болды, Ходна тауларында Кияна тайпасын бағындырды, содан кейін әл-Қайым аймаққа Фатимидтік бақылауды нығайту үшін әл-Мухаммедия (қазіргі М'Сила) деп аталатын жаңа қаланы құрды. Алғашқы исмаилидік жақтастардың бірі Әли ибн Хамдун әл-Андалуси оның алғашқы губернаторы болып тағайындалды. Бұл кезде тағы бір бербер тайпасының басшысы Зири ибн Манад, Санхаджа, әл-Қайымға бағынуды ұсынды. Әл-Қайым Заб тауларындағы Зената жерлеріне кірді, оларды азық-түлік пен жайылымнан айырды және Ибн Хазарды қуды. Жағдай қиын болды: бір айдан астам уақыт бойы тоқтамай жаңбыр жауып, Махдиямен байланыс үзіліп, сарай бүкіл экспедиция жоғалып кеткен деп қорқып қалды. Ибн Хазар өзінің аңшыларынан қайта-қайта қашуға тырысса да, 928 жылдың наурыз айында әл-Қайым Зената астанасы Забраканы тонады. Жеңімпаз әскер Тахертке, содан кейін Ифрикияға оралды және 928 жылдың қараша айында Махдияда жеңіске жеткені үшін салтанатты түрде қарсы алынды. Оның жеңісі туралы хабар поэманың таралуына себеп болды, онда әл-Қайым өзін "Құдайдың елшісінің ұлы" деп жариялап, "Құдайдың жерін аралап, Мысыр мен Иракқа барамын, содан кейін Бағдадқа көңіл бөлемін" деді. Осы жетістікке қарамастан, Магрибтің шалғай аймақтарындағы Фатимидтік билік әлсіз болды. Тіпті Тахерт қаласында жергілікті халық 931 жылы Ясал қайтыс болғаннан кейін, өздерінің губернаторы, Масаланың ұлы Әлиді тағайындауға еркіндік сезінді. Әл-Махди қалаға әскери экспедиция жіберіп, өзінің таңдаған кандидаты, Ясалдың ұлы Хамидті билікке отырғызды.

Кордовамен бәсекелестік

Аббасидтерден басқа, әл-Махди Ифрикияға жақын үлкен мұсылман бәсекелесімен – Кордованың Омейядтарымен, әл-Андалус (Ислам Испаниясы) билеушілерімен бетпе-бет келді. Алайда, Батыс Жерорта теңізіндегі екі ірі ислам күшінің арасындағы қақтығыс көбінесе тікелей соғыстан гөрі үгіт-насихат және делдалдық арқылы жүрді. Әл-Махди билікке келген кезде Омейяд әмірлігі ішкі келіспеушіліктерге тап болды, әсіресе Әмір Абдалламен болған қақтығыста оған адалдық серт берген Ибн Хафсун көтерілісіне. Әл-Махди көтерілісшілердің басшысына құрмет киімдері мен екі исмаили даи (дәуіс) жіберді, оның аумағында жұма намазы Фатимид халифасының атынан оқылды. Тарихшы Фархат Дахрауидің айтуынша, әл-Махдидің қазіргі Мароккодағы Батыс Мағрибтегі жорықтарының мақсаты «Иберия түбегінің алдында қорқыныш тарату» болды, бірақ бербер тайпаларының наразылығы Фатимид билеушісінің Тахерттен тыс билік жүргізу мүмкіндігін шектеді және әл-Андалусқа шабуыл жасау туралы ойларын жүзеге асыруға кедері келтірді. Дегенмен, Фатимидтердің қаупін Омейяд әмірі Абд әл-Рахман III қастерлі деп санады, ол флотын күшейтіп, өзінің оңтүстік жағалауларында күзеттік бекеттер құрды. Абд әл-Рахман өзінің билігінің алғашқы екі онжылдығында көтерілістерді басумен айналысты, ең бастысы Ибн Хафсун көтерілісін бастырды. Бірақ оның күші артқан сайын, 927 жылы Омейяд флоты Мелильяны басып алып, оны Марокко жағалауындағы әскери база ретінде бекітті, ал 931 жылы Сеута да алынды. Абд әл-Рахман Ибн Хазармен одақ құрып, оны «Зената тайпаларының ең басты әмірі» деп мойындады және бербер басшысының Омейяд билігін мойындауы үшін оған үнемі сыйлықтар жіберді. Соңында, ол әл-Андалустағы өзінің билігін бекіткеннен кейін, 929 жылы Абд әл-Рахман III өзіне халифа титулын тағайындап, Кордова халифалығын құрды, бұл әл-Махдидің рухани және саяси талаптарына тікелей қарсылық болды.

Марокконы жаулап алу әрекеттері

917 жылдың маусымында Масала ибн Хабустың басқарған Фатимидтер экспедициясы шағын әмірліктің орталығы болған жағалаудағы Накур қаласын (қазіргі Аль-Хосейма) тонады. Оның билеушісі өлтірілді, ал ұлдары Испания жағалауындағы Малага қаласына қашып кетті. Бірақ Масала әскерін кері тартқаннан кейін, Накурдың жер аударылған княздары Әмір Абд әл-Рахман III-тің қолдауымен қайтып келді және бір түндік шабуылмен қаладағы Фатимид гарнизонын құлатты. Ал Накурдың жаңа әмірі Кордова әмірінің вассалы болды. Содан кейін Масала қазіргі Марокконың солтүстік және орталық бөлігін билеген Алид әулеті Идрисидтердің иеліктеріне қарсы жорық жасады. Сол кезде Мароккодағы Идрисидтер билігі әртүрлі жергілікті княздықтарға бөлініп, әулеттің бір-бірімен және жергілікті қарсыластармен күрескен бәсекелес тармақтары басқарды. Масала Фестің Идрисид билеушісі Яхья IV-ті Фатимидтерге бағынуға және салық төлеуге мәжбүр етті. Яхьяның билігі Фес пен оның айналасына ғана шектелді, ал елдің қалған бөлігі Масаланың туысы Мұса ибн Әби'л Афияның басқармасына берілді. 921 жылы Масала Мароккоға оралып, Накур әмірін күреспей-ақ астанасын тастап кетуге мәжбүр етті. Амбициялы Мұса ибн Әби'л Афияның ықпалымен Масала Феске аттанды, Яхья IV-ті құлатты және қалада Фатимид губернаторын орнатты. Қайта оралғанда Масала тағы да Сиджилмасаға Фатимидтер билігін енгізді, мойынсұнғыш Мидраридті Фатимидтердің вассалы етіп тағайындады. Идрисидтердің Фатимидтердің пайда болуына реакциясы әртүрлі болды. Фатимидтердің шабуылына дейін Идрисидтер Кордованың Омейядтарымен одақтас болған көрінеді. Кейбір Идрисидтер әл-Махдидің Алид ұрпағы екенін мойындады және осылайша Фатимидтерге жақтас болды, ал басқалары Фатимидтердің кеңеюіне қарсы шығып, Кордованың Омейядтарынан қолдау сұрады. Соңғылардың бірі әл-Хасан әл-Хажам көтеріліс жасап, Фесті қайтарып алды. Оның билігі шамамен екі жылға созылды, содан кейін Ибн Әби'л Афия қаланы опасыздықпен қайтарып алды және оны өлтірді. Содан кейін Ибн Әби'л Афия Мароккодағы қалған Идрисидтерге қарсы кең ауқымды адамдарды іздеуді бастады, бұл жергілікті басшылар Мұхаммедтің ұрпақтарын қуудың дұрыс еместігі туралы ескерткеннен кейін ғана аяқталды. Тарихшы Шафик Бенчекрунның айтуынша, бұл кезде Ибн Әби'л Афия "Фатимидтер мен Омейядтардың ешқайсысының жақтасы болмаған" тәуелсіз агент ретінде әрекет еткен болуы мүмкін. 929/30 жылдары Ибн Әби'л Афия Накурды қатыгездікпен тонады және өзінің билігін Молуя өзенінің сағасы маңындағы жағалауға дейін кеңейтті. Ибн Хазарға қарсы жасалған келесі жорық Зената басшысын ұстауға мүмкіндік бермеді. Содан кейін 931/2 жылы Ибн Әби'л Афия Абд әл-Рахман III-ке көшті. Халм жазғандай, "осымен, алыс батыстағы Фатимидтер билігі бір соққымен құлдырады", ал Ибн Әби'л Афия мен Ибн Хазар бақылаған аумақтар Омейядтардың қорғауына өтті. Тахерт губернаторы Хамид ибн Ясал Фатимидтердің бақылауын қалпына келтіру үшін дереу батысқа жіберілді. Ол Ибн Әби'л Афияны жеңіп, Фесті қайта басып алды, бірақ бұл ұзаққа соқпады: Фатимид әскерлері қаладан кеткеннен кейін көп ұзамай ол қайтадан жоғалып кетті, ал Хамид өзінің сәтсіздігі үшін Махдияда тұтқындалды. Ибн Әби'л Афия Омейядтарға адалдығын қайта жаңартты, бірақ көп ұзамай Идрисидтер оны өлтірді.

Солтүстік: Сицилия және Италия

Ифрикиямен бірге әл-Махди Аглабидтерден Сицилия аралын мұра етті, ол бұрынғы онжылдықтарда Византия империясынан біртіндеп басып алынған еді. Аралдың солтүстік-шығысындағы таулы аймақта (Валь Демон) және Калабриядағы Мессина бұғазының ар жағындағы Византия провинциясында кейбір византиялық бекіністер сақталды. Сицилия византиялықтармен үнемі соғыс жүргізілетін орталық болды, бұл идеологиялық және пропагандалық тұрғыдан маңызды болды. Тарихшы Яаков Левтің айтуынша, бұл Фатимидтерге мұсылман әлемінің ескі христиан жауына қарсы "жиһадтың чемпиондары" ретінде көрінуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Лев Фатимидтердің тікелей жаулап алудан гөрі шабуыл жасауға көбірек қызығушылық танытқанын, византиялықтар үшін бұл екінші дәрежелі майдан болғанын, қатысқан флоттардың шағын болғанын және жаушылық кезеңдерінің жиі соғыс тоқтатумен және "modus vivendi-дің практикалық саясатымен" алмасатынын атап көрсетті.

Сицилиядағы көтерілістер

910 жылдың тамызында әл-Махди Каируанның губернаторы әл-Хасан ибн Ахмад ибн Әби Хинзирді Сицилияға бірінші Фатимид губернаторы ретінде жіберді. Бірақ көп ұзамай ол сицилиялықтардың наразылығына түсті, себебі ауыр салық салды – Шиа дініндегі заңдарға сәйкес, табыстың 20 пайызын құрайтын «Бесінші» (хумс) салығы оларды ашуландырды. Олар көтеріліс ұйымдастырып, оны түрмеге қамап, басқа біреуді тағайындауды сұрады. Оның орнына 912 жылдың тамызында егде жастағы Әли ибн Омар әл Балави келді, бірақ ол да 913 жылдың басында қызметтен алынды. Арал Аглабид Ахмад ибн Зиядат Алла ибн Құрхабтың басшылығымен көтеріліс жасады, ол Фатимидтерге адалдығын жоққа шығарып, Аббасид халифасынан мойындау алды. 914 жылдың шілдесінде Ибн Құрхұбтың кіші ұлы Мұхаммед басқарған Сицилия флоты Ифрикия жағалауына шабуыл жасады. Кіші Лептисте 18 шілдеде сицилиялықтар Фатимид теңіз эскадрильясын күтпеген жерден шапты: Фатимид флоты өртеліп, 600 тұтқынға алынды. Олардың арасында Сицилияның бұрынғы губернаторы Ибн Әби Хинзир болды, ол өлім жазасына кесілді. Сицилиялықтар оларды кері қайтаруға жіберілген Фатимид әскерлерінің отрядын жеңіп, оңтүстікке қарай жылжып, Сфаксты тонады және 914 жылдың тамызында Триполиге жетті. Бірақ Мысырға жорыққа шығуға дайындалып жатқан әл-Каимнің болуы қалаға шабуыл жасауға кедерес болды. Келесі жылы ұқсас әрекет сәтсіз аяқталып, Сицилия флоты жеңіліске ұшырады. Агридженто сияқты кейбір аймақтар Фатимидтерге қайта оралды. Ибн Құрхұб әл-Андалусқа қашуға тырысты, бірақ тұтқындалып, әл-Махдиге жеткізілді. Ол және оның жақтастары Раккадаға әкелінді, Ибн Әби Хинзирдің қабіріне қамшымен ұрылып, мүгедектендіріліп, жұрт алдында айқышқа шегеленді. Аралдың астанасы Палермо 917 жылдың наурызына дейін қарсылық көрсетті. Қайта тапсырғаннан кейін, губернатор Сәлім ибн Асад ибн Әби Рашид басқаратын Кутама гарнизоны орналастырылды. Фатимидтердің күшті болуы Салимге аралда жиырма жылға жуық бейбітшілікті сақтауға мүмкіндік берді, ол 937 жылы оны құлатқанға дейін билікте болды.

Византиялықтармен соғыс

918 жылдың тамызында Сәлім Реджио Калабрияға түнгі шабуыл жасады, қала басылып алынып, тоналды. Бірақ келесі жылы Таорминамен және Вал-Демонедегі басқа византиялық бекіністермен бітім шарты жасалды, мүмкін мұсылман әскерлерін Италияның құрлық бөлігінде шоғырландыру мақсатында. Сол жерде Масуд әл-Фати бастаған 20 кемеден тұратын әскер 922/3 жылы Реджио маңындағы Сент-Агата бекінісіне шабуыл жасады. 924 жылдың сәуір айында Сицилияға үлкен флот жіберілді, оған шамберлан Джафар ибн Убайд басшылық етті. Аралда қыстағаннан кейін ол Реджио маңындағы Бруццаноға шабуыл жасап, Апулиядағы Ория қаласын тонауға бет алды. 11 мыңнан астам адам тұтқынға алынды, ал жергілікті византиялық қолбасшы мен епископ, алым төлеу үшін кепіл ретінде берілді. 925 жылдың қыркүйегінде шамберлан Махдияға қайтып келді. Шамамен сол кезде әл-Махди Болгария императоры Симеон I-мен байланысқа түсті, ол Византия астанасы Константинопольге бірлескен шабуыл жасауды ұсынды. Болгар билеушісі болгарлар құрлықтан шабуылдайтынын, ал Фатимидтер теңіз арқылы келетінін ұсынды; барлық олжа тең бөлінеді, болгарлар Константинопольді алып, Фатимидтер Сицилия мен Оңтүстік Италиядағы византиялық жерлерді иеленеді. Византиямен соғыстың нәтижесінде 922 жылға қарай болгарлар Балқан түбегінің көбісін бақылауда ұстады, бірақ Симеонның теңіз күші болмағандықтан Константинополь оның қолынан келмеді. Бұл келіссөздер туралы византиялық деректерде айтылғандай, әл-Махди ұсынысты қабылдады, бірақ Симеонға болгар және Фатимид елшілерін тасымалдаған кеме Калабрия жағалауында византиялықтар тарапынан тоқтатылды. Византия императоры Романос I келіссөздер туралы білген соң болгарлар тұтқынға алынды, ал араб елшілеріне халифаға құнды сыйлықтармен Махдияға оралуға рұқсат берілді. Византиялықтар 917 жылғы бейбіт келісімді, соның ішінде алым төлеуді қайта жаңартуға асықты, ал 927 жылы Симеонның өлімі оның амбицияларына нүкте қойды. 928 жылы Византиямен соғыс қайта басталды, Каируанның губернаторы Сабир әл-Фата басқарған флот Сицилияға жіберілді. Ол Апулиядағы аль-Гиран ("үңгірлер") деп аталатын жерге шабуыл жасап, Таранто мен Отранто қалаларын тонады. Аурудың басталуы оларды Сицилияға қайта оралуға мәжбүр етті, бірақ Сабир флотын Тиррен теңізіне бастырып, Салерно мен Неапольді ақша мен қымбат маталармен құтқаруға мәжбүр етті. 929 жылы ол Адриатика жағалауындағы жергілікті византиялық стратегті жеңіп, Термоли қаласын тонады. 930 жылдың 5 қыркүйегінде ол 18 мың тұтқынмен Махдияға оралды. Осы жетістіктерге жігерленген әл-Махди Италиядағы византиялықтарға қарсы жаңа және ірі теңіз шабуылын жоспарлады, бірақ византиялық елшіліктің келуі 931/2 жылы тағы бір бітімге қол қоюға әкелді, ол халифаның өлімінен кейін ғана тоқтатылды.

Мұра

Әл-Махдидің тегі мен оның талаптарының заңдылығы туралы шындық, 900-шы жылдардың басында әлемдік аренаға қадам басқаннан бері қатаң пікірталас тудырып, нақты жауап таппай келеді. Орта ғасырлық және заманауи ғалымдар әл-Махдидің өзінің немесе кейінгі исмаили авторларының айтқандарындағы мәселелерді көрсетті, бірақ оның жетістігін жоққа шығаруға болмайды: шығыстанушы Мариус Канардтың айтуынша, "Кім болса да, ʿУбайдаллаһ Саʿид болсын, ол Солтүстік Африкадағы династияның негізін қалады". Дахрауи әл-Махдиге "қайраттылық пен салмақты даналық" сипаттарын жатқызып, әл-Махдидің Әлид тегінен тарағаны және имаматқа иелігі туралы талаптарының шындығына қарамастан, ол жаңа мемлекет құруға, исмаилилердің тыйым салынғандығын аяқтауға және "өзінің провинцияларында шаралы, бірақ бекем саясат жүргізуге, ал шекарасынан тыс жерлерде талмай соғыс жүргізуге" мүкіндік алғанын атап өтті. Бретт әл-Махдидің мемлекет құруға және басқарудың нақты жағдайларымен айналысуға баса назар аударғаны, оған исмаили доктринасын жаңа жағдайға бейімдеуге және "Құдайдың халифалығын имаматтың толыққанды іліміне дамытуға" уақыт қалдырмағанын көрсетті. Бұл төртінші Фатимид имам-халифасы әл-Муиз билікке келгенге дейін іске аспады. Сондай-ақ, әл-Муизге 899 жылғы айырылыстан кейін Мұхаммед ибн Исмаилдің мессиандық қайта оралуын күткен Карматиялықтар, жетіліктерді өз жағына тартуға тырысу міндеті жүктелді. Бұл істе халифа белгілі бір жетістікке қол жеткізді, өйткені ирандық қауымдар Фатимидтерге адалдыққа оралып, ресми исмаили доктринасын интеллектуалдық күшімен байытты; алайда, Бахрейннің Карматиялықтары Фатимидтерді заңды имамдар деп мойындаудан бас тартты.