Кіріспе

1972 жылы Аға Хасан Абеди құрған Кредит және коммерция халықаралық банкі (BCCI) – пакистандық қаржыгер Аға Хасан Абеди құрған халықаралық банк. Банк Люксембургте тіркелген, бас кеңселері Карачи мен Лондонда орналасқан. Ашылғанына бір онжылдықтан кейін BCCI 78 елде 400-ден астам филиалға және 20 миллиардтан астам АҚШ долларына ие болды, бұл оны әлемдегі жетінші ірі жеке банкке айналдырды. 1980 жылдары банк нашар реттелуіне байланысты қаржылық реттеушілер мен барлау органдары BCCI-ді тексеруге алды. Келесі тергеулер оның ірі көлемде ақша жылысу және басқа да қаржылық қылмыстарға қатысқанын, сондай-ақ ірі американдық банктегі бақылау үлесін заңсыз жолмен иеленгенін көрсетті. 1991 жылы BCCI үлкен реттеуші күрес ошағына айналды, сол жылдың 5 шілдесінде жеті елдің кеден және банк реттеушілері «C Chase» операциясы аясында оның филиалдарының құжаттарын тінту және жабу жұмыстарын жүргізді. АҚШ және Ұлыбританиядағы тергеушілер BCCI-дің «орталықтандырылған реттеуші бақылаудан қашу үшін әдейі құрылғанын және банк құпиялылығы саласында кең ауқымда жұмыс істегенін» анықтады. Оның қызметі өте күрделі болды. Оның қызметкерлері – өздерінің істерін құпия ұстауға, ірі алаяқтықтар жасауға және анықталмауға бағытталған тәжірибелі халықаралық банкирлер еді. Ликвидаторлар Deloitte & Touche банк аудиторлары Price Waterhouse және Ernst & Young-ке қарсы сотқа шағымданып, 1998 жылы 175 миллион долларға келісімге келді. 2013 жылы Deloitte & Touche кредиторлардың жоғалтқан ақшасының шамамен 75%-ын қайтарып алғанын мәлімдеді. BCCI қаржы және банк саласындағы жетекші тұлғалардың ескеруі тиіс сабақ ретінде жиі сілтеме жасалады. 2023 жылдың наурызында АҚШ-тың валюта бақылаушысының міндетін атқарушы Майкл Дж. Хсу «FTX пен Кредит және коммерция халықаралық банкі арасында, 1991 жылы банкротқа ұшыраған және жаһандық банктерді қадағалау тәсілінде маңызды өзгерістерге әкелген BCCI арасында күшті параллельдер бар» деді.

Тарих

BCCI-нің негізін қалаушы Аға Хасан Абеди 1972 жылы банк құрды. Абеди, өнімді банкир, 1959 жылы Саиголс демеушілік еткен Пакистандағы «United Bank Limited» банкін құрған. 1974 жылы United Bank мемлекеттік меншікке алынар алдында ол жаңа үлттық артық банктік ұйым құруға тырысты. BCCI-нің капиталының 25%-ы Bank of America-дан, ал қалған 75%-ы Біріккен Араб Әмірліктерінің Әбу-Даби билеушісі шейх Зайд бин Сұлтан Аль Нахайяннан құралды. BCCI 1970-ші жылдары қарқынды дамыды, пайдадан гөрі ұзақ мерзімді активтердің өсуіне басымдық берді, жоғары кірісті тұлғаларды және тұрақты, ірі салымдарды іздеді. Компания өзі BCCI Holdings болып бөлінді, ал банк BCCI SA (Люксембург) және BCCI Overseas (Гранд Кайман) болып бөлінді. BCCI сондай-ақ, сатып алу арқылы басқа банктерді иеленді: 1976 жылы Женевадағы Banque de Commerce et Placements (BCP) банкін сатып алды және KIFCO (Kuwait International Finance Company), Credit & Finance Corporation Ltd және ICIC (International Credit and Investment Company Overseas, International Credit and Commerce [Overseas] және т.б.) ретінде біріктірілген Кайман аралдарындағы бірнеше компаниялар құрды. Жалпы алғанда, BCCI 1973 жылы бес елдегі 19 бөлімшеден 1974 жылы 27 бөлімшеге, ал 1976 жылы 108 бөлімшеге дейін өсті, активтері 200 миллион доллардан 1,6 миллиард долларға дейін жетті. Бұл өсім капиталмен байланысты маңызды мәселелерге әкелді. The Guardian газеті BCCI-нің операциялық шығындарды қаржыландыру үшін салымдардан түскен ақшаны пайдаланғанын, инвестициялар жасамайтынын мәлімдеді. Тергеуші журналист және автор Джозеф Дж. Тренто банк трансформациясына Сауд Арабиясының барлау қызметі басшылығы басшылық еткенін, Уотергейттен кейін американдық барлау қызметі ішкі билік органдарының тергеуінен қорғанып тұрған кезде, жасырын американдық барлау операцияларын қаржыландыруға мүмкіндік беру мақсатында жасалғанын айтты. 1973 жылы BCCI Сингапурде оффшорлық банктік лицензия алуға өтініш берді, бірақ Сингапурдың Ақша-кредиттік органы (MAS) банк тым жас (бір жыл ғана) және капитал жеткіліксіз болғандықтан бас тартты. 1980 жылы олар қайтадан өтініш беруге тырысты, бірақ MAS банктың нашар халықаралық беделіне байланысты тағы да бас тартты. BCCI 1979 жылы Африка нарығына, ал 1980-жылдардың басында Азияға енді. BCCI Қытайдың Шэньчжэнь арнайы экономикалық аймағында жұмыс істеуге лицензия алған алғашқы шетелдік банктердің бірі болды, бұл Аға Хасан Абедидің қарым-қатынас дағдыларының куәсі болды, мұндай жетістік Citicorp және JP Morgan сияқтыларға бұрын қол жеткізбеген. Қытайдың ірі мемлекеттік банктері BCCI-нің Шэньчжэнь бөлімшесінде салымдар жасады. 248 менеджер мен бас менеджер тікелей Абедиге және бас директор Суале Наквиге есеп берді. Бұл жүйе бірде-бір елдің оған қатысты жалпы реттеуші бақылауға ие болмайтындай етіп құрылды, сондықтан әлеуетті өсу мен кеңейту мүмкіндіктеріне кедергі келтірмейді. Оның екі холдинг компаниясы Люксембургте және Кайман аралдарында орналасқан, бұл екі юрисдикция банк реттеуінің нашарлығымен танымал. Сондай-ақ, оны орталық банкі бар ел де реттемеген. Бірнеше рет АҚШ-тың Ұлттық банктерді реттейтін Қазынашылық департаментінің валюта бақылаушысы бюросы Федералды резервке BCCI-ге американдық банк сатып алуға рұқсат берілмеуі керектігін айтты, өйткені ол нашар реттелген. 1980 жылы BCCI-нің 46 елдегі 150-ден астам бөлімшесі бар 4 миллиард доллардан астам активтері болды. Bank of America BCCI-ге «керексіз» деп баға беріп, 1980 жылы үлесін азайтты, ал компания бірнеше топтарға тиесілі болды, олардың 70%-ы International Credit and Investment Corp («ICIC») компаниясына тиесілі болды. 1989 жылы ICIC-тің үлесі 11%-ға дейін азайды, Абу-Даби топтары 40%-ға жуық үлес алды. Алайда, акциялардың көп бөлігі BCCI-нің номинанттарымен бірге болды. 1982 жылы 15 Таяу Шығыс инвесторлары Вашингтонда орналасқан ірі банк холдингі Financial General Bankshares сатып алды. Барлық инвесторлар BCCI клиенттері болды, бірақ ФРС BCCI компания басқаруына қатыспайтынына кепілдік алды, ол First American Bankshares деп қайта аталды. Регуляторлардың алаңдаушылығын азайту үшін бес президенттің кеңесшісі Кларк Клиффорд First American компаниясының төрағасы болып тағайындалды. Клиффорд өзінен және басқа да бірнеше танымал американдық азаматтардан тұратын кеңес басқарды, оның ішінде АҚШ-тың бұрынғы сенаторы Стюарт Саймингтон да бар. Шын мәнінде, BCCI компаниясы FGB/First American компаниясын сатып алуға басынан бастап қатысқан. Әбедиге оны сатып алу туралы 1977 жылы хабарланған, бірақ бұл кезде BCCI-нің АҚШ-тағы беделі соншалықты нашар болды, ол американдық банкті өз бетімен сатып алуға үміт ете алмады (жоғарыда айтылғандай, OCC BCCI-нің американдық банк индустриясына сатып алу арқылы енуіне қарсы болды). Оның орнына, ол First American инвесторларын номинанттар ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, Клиффордтың заң фирмасы бас кеңесші ретінде тартылды және BCCI-нің АҚШ-тағы көптеген заңдық мәселелерін шешті. BCCI сондай-ақ First American кадрлық мәселелеріне де белсенді қатысты. Екі компанияның қарым-қатынасы соншалықты жақын болды, BCCI First American-ның нақты иесі екені туралы қауесет тарады. BCCI-нің ерекше жылдық аудит жүйесі болды: Price Waterhouse BCCI Overseas компаниясының есептеушісі болды, ал Ernst & Young BCCI және BCCI Holdings (Лондон және Люксембург) компанияларын аудиттендірді. Басқа компаниялар, мысалы KIFCO және ICIC ешқайсысы да аудиттен өтпеді. 1985 жылдың қазанында Англия банкі және Люксембургтің Ақша-несиелік институты (Люксембургтің банк реттеушісі) BCCI-ге тауарлар және қаржы нарықтарындағы BCCI зияндары туралы хабарламаларға алаңдап, бір есептеушіге өтуге бұйрық берді. 1987 жылы Price Waterhouse банктың жалғыз есептеушісі болды. 1990 жылы Price Waterhouse BCCI-нің аудиті жүргізіп, жүз миллиондаған долларлық есепке алынбаған зиянды анықтады. Банк шейх Зайд бин Сұлтан Аль Нахайянға жүгінді, ол үлесін 78%-ға дейін арттырып, зиянды өтеді. Банктің көптеген құжаттары содан кейін Әбу-Дабиге ауыстырылды. Аудит сонымен қатар көптеген бұзушылықтарды көрсетті. Ең қауіптісі, BCCI өзінің акционерлеріне 1,48 миллиард долларға жуық сомада қарыз берген, олар BCCI акцияларын кепіл ретінде пайдаланған. Аудит сонымен қатар көптеген американдықтар BCCI-ні ұзақ уақыт бақылап келгендердің күдігін растады, BCCI First American-ның құпия (және заңсыз) иесі болғанын. ФРС Араб инвесторлар тобына First American сатып алуға рұқсат бергенде, олар жеке қаражатын BCCI-мен байланысы жоқ банктерден алынған ақшамен толықтыру шартымен рұқсат берді. Бұл келісімге қайшы, бірнеше акционерлер BCCI-ден көп сомада қарыз алған. Одан да нашар, олар First American акцияларын кепіл ретінде берді. Олар пайыз төлемегенде, BCCI үлестік пакеттің бақылауын алды. Кейіннен осылайша BCCI First American акциясының 60% немесе одан да көп бөлігіне ие болғаны бағаланды. Бұл мәселелерге қарамастан, Price Waterhouse 1989 жылғы BCCI-нің жылдық есебіне қол қойды, көбінесе Зайдтің банкке көмектесуге берген берік міндеттемесіне байланысты. Әбеди орнына Суале Накви келді, ол BCCI-ге байланысты даулардан кейін 1980-жылдардың соңында Зафар Икбал Чаудхримен ауыстырылды.

Несие беру тәжірибесі

BCCI өзінің өсуіне мұнайға бай мемлекеттердің банк акцияларына иелік етуімен, сондай-ақ дамып келе жатқан тәуелсіз елдердің үлкен депозиттерінің артуы себеп болғанын мәлімдеді. Дегенмен, бұл талап реттеуші органдарды жұмсартпады. Мысалы, Англия банкі BCCI-ге Ұлыбританиядағы филиалдар желісін 45 филиалмен шектеуге бұйрық берді. BCCI-нің несие портфеліне қатысты айрықша алаңдаушылық болды, себебі оның тамыры қазіргі заманғы банк ісінің жат нәрсе саналатын аймақтарда жатқан еді. Мысалы, оның көптеген клиенттері – діншіл мұсылмандар, олар заманауи банк ісінің маңызды тірегі болып табылатын несиелерге пайыз қосуға қарсы, оны риба немесе өсімқорлық деп есептейді. Көптеген үшінші дүние елдерінде адамның қаржылық жағдайы банкирмен арақатынасына қарағанда аз маңызды болды. Назар аударуға лайық бір мысал – кеме тасымалымен айналысатын ірі кәсіпкерлер Гөкаль отбасы. Гүлф тобының иелері – Гөкаль ағайындары Аббас, Мұстафа және Муртаза болды. Олардың Әбедимен таныстығы Юнайтед банкіндегі оның қызмет кезеңіне дейін барады. Әбеди оларға берген несиелерді жеке басқарып, несие шарты сияқты егжей-тегжейлі мәліметтерге және несиелік қабілеттілікке көңіл бөлмеді. Бір кезде BCCI-нің Гөкаль компанияларына берген несиелері 1,2 миллиард АҚШ долларына жетті, бұл банк капиталынан үш есе көп. Ұлыбританиялық мүлік магнаты Назму Виранидің 500 миллион фунт стерлингті кепілсіз қарызға алғаны туралы хабарлар кеңінен таралды. Банктік тәжірибе бойынша, банк бір клиентке өз капиталының 10 пайызынан астам соманы қарызға бермеуі керек. Полиция және барлау қызметкерлері BCCI-ді "Алаяктар мен қылмыскерлердің халықаралық банкі" деп атады, себебі ол қару-жарақ, есірткі және қаражатпен айналысатын клиенттерге қызмет көрсетуге бейімділік танытты. Сейед А. Хусейн (т. 1960 немесе 1961) және Амджад Аван (т. 1946 немесе 1947), 1980 жылдардың басында BCCI-дің Панамадағы филиалын басқарған пакистандық банкир, Нориегоға BCCI-дегі шоттары бойынша көмек көрсетті. Бұрынғы АҚШ кеден комиссары Уильям фон Рааб Керри комитетіне АҚШ Орталық барлау агенттігінің BCCI-де "бірнеше" шоттары болғанын мәлімдеді. 1991 жылы Time журналында жарияланған мақалада Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің де BCCI-де шоттары болғандығы, олар Иран-Контра ісі кезінде ақша және қару-жарақ аударуды қоса алғанда, түрлі құпия операциялар үшін пайдаланылғандығы айтылды.

Тергеу басталды

BCCI-нің құлауы 1986 жылы басталды, ол кезде АҚШ кеденінің арнайы агент Роберт Мазур басқарған жасырын операциясы Флорида штатының Тампа қаласындағы банктың жеке клиенттер бөліміне еніп, олардың есірткі сатушылар мен ақша жылыстырушылардан депозит қабылдаудағы белсенді рөлін анықтады. Екі жылдық жасырын операция 1988 жылы жалған тоймен аяқталды, онда бүкіл әлемнен келген BCCI қызметкерлері мен есірткі сатушылары қатысты, олар жасырын агент Мазурмен жеке достық және жұмыс байланыстарын орнатқан болатын. Мазур BCCI басшыларымен жасырын жұмыс істеген кезеңде, өзінің жасырын операциясын Медельин картелінің басшылығымен байланыс орнату үшін пайдаланды, ол олардың есірткіден түскен табысты жылыстырудың бір көзіне айналды. Мазурдың және басқалардың осы операциядағы рөлдері "Инфильтратор" (2016) фильмінде көрсетілді. 1988 жылы банк ірі ақша жылыстыру схемасының орталығы деп айыпталды. Алты айлық сот процесінен кейін, АҚШ билігінің үлкен қысымымен BCCI 1990 жылы кінәсін мойындады, бірақ тек жоғары тұрғандардың жауапкершілігіне сүйене отырып. Федералдық реттеушілер ешқандай шара қолданбағанда, Флориданың реттеушілері BCCI-ді штаттан шығуға мәжбүр етті.

Құм даулы туралы есеп

1991 жылдың наурыз айында Англия банкі Price Waterhouse компаниясына тексеру жүргізуді тапсырды. 1991 жылдың 24 маусымында Price Waterhouse, BCCI үшін "Sandstorm" (Құмды дауыл) кодын пайдаланып, "Sandstorm" есебін ұсынды. Есепте BCCI "кең ауқымды алаяқтық пен манипуляцияларға" барғаны, осының салдарынан BCCI-нің қаржылық тарихын қайта құрудың қиын, тіпті мүмкін емес екені көрсетілді. "The Sunday Times" газетіне жарияланған "Sandstorm" есебінің мәліметтеріне сәйкес, Абу Нидал террористік тобы жалған жеке куәліктерді пайдаланып, Лондондағы BCCI-нің Слоан-стрит филиалында шоттар ашқан. Ұлыбританияның ішкі қауіпсіздік қызметі MI5 филиалдың ішіндегі екі дереккөзді Әбу Нидалдың шоттарына қатысты барлық құжаттардың көшірмелерін беруге келісім жасады. Дереккөздердің бірі – Сирияда туған филиал директоры Гассан Касем, екіншісі – жас британдық қызметкер. BCCI шоттарымен байланысты Абу Нидалдың байланыс адамы – Иракта тұратын Самир Наджмеддин немесе Наджмедин есімді адам болды. 1980 жылдары BCCI Наджмеддинге миллиондаған долларлық аккредитивтер ашты, көбінесе Иракпен қару-жарақ саудасы үшін. Кейін Касем сотта куәлік беріп, Наджмеддиннің көбінесе америкалық адаммен бірге болатынын, оны кейін қаржыгер Марк Рич деп танығанын мәлімдеді. Рич кейін АҚШ-та салықтан қашу және рэкетке қатысы бар емес істе айыпталып, елден қашып кетті. Сондай-ақ Касем журналистерге бірде Әбу Нидалды, ол Шакир Фархан деген атпен жүргенін айтып, қалаға алып барып галстук сатып алғанын, оның кім екенін білмейтінін айтты. Бұл жаңалық 1991 жылы Лондонның Evening Standard газетінің бірінші бетіндегі "Мен Әбу Нидалды саудаға апардым" деген тақырыпқа әкелді.

АҚШ тергеулері мен сот іс-әрекеттері

1991 жылы Роберт Мюллер үкімет 1986 жылдан бері BCCI-ді тергеп жатқанын мәлімдеді, нәтижесінде бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. 1992 жылы АҚШ сенаторлары Джон Керри мен Хэнк Браун BCCI туралы есептің бірлескен авторлары болды, ол Сыртқы қатынастар комитетіне ұсынылды. BCCI жанжалы 1998 жылғы Қоғамдық мүдделерді ашу туралы заңға (PIDA) әкелген ой-пікірлерге ықпал еткен бірнеше оқиғаның бірі болды. Есепте Клиффорд пен оның заңгерлік/бизнес серіктесі Роберт А. Алтман 1978 жылдан бастап, оларды бұрынғы Басқарма және Бюджет басқармасының директоры Берт Лэнс BCCI-мен таныстырғаннан бастап 1991 жылға дейін банкпен тығыз байланыста болғандығы анықталды. Бұрын Фараонның National Bank of Georgia банкінің нақты иесі болғаны белгілі болды, бұл банк бұрын Лансқа тиесілі болған, кейін First American-ға қайта сатылды (бұрын Ланс сатып алғанға дейін ол FGB еншілес компаниясы болған). Клиффорд пен Альтман ешқашан күдікті қызмет көрмегендерін және BCCI-нің First American-ды бақылауы туралы оларды адасқа салуға болатынын мәлімдеді. Алайда, федералды үкімет және Моргентау екі адамның BCCI-нің First American-ды бақылағанын білгенін немесе білуі тиіс едіін айтты. Сондай-ақ, Фараон Флорида штатының Майами қаласындағы CenTrust банкінің иесі екені анықталды. Моргентау мен федералды үкімет Клиффорд пен Альтманға қарсы қылмыстық іс қозғады, бірақ Клиффордты жасы мен денсаулығының нашарлауына байланысты қудаламады (ол 1998 жылы қайтыс болды). Альтман Нью-Йоркте сотқа тартылып, сотталуға дейін жетті, бірақ қазылар алдында кінәлі емес деп танылды. Кейін Альтман ФРС-тің азаматтық талабы бойынша банктік саланың кез келген қызметінен өмір бойына шеттетілуге келісті.

Британдық тергеу және сот ісі

1992 жылы британ үкіметі Лорд Бингем төрағалығымен тәуелсіз сараптама тағайындады. Оның House of Commons Paper, «Credit and Commerce International» банкінің қадағалауына қатысты сараптамасы сол жылдың қазан айында жарияланды. Сараптама нәтижесі бойынша BCCI-нің таратушылары Deloitte Touche Англия банкін 850 миллион фунт стерлингке сотқа берді, банк мемлекеттік қызметін атқаруда кінәлі екенін мәлімдеді. Сот процесі 12 жылға созылды. 2005 жылдың қараша айында Англияның Жоғарғы соты сотты жалғастыру «кредиторлардың мүддесіне қайшы» деп шешім шығарғаннан кейін Deloitte өз талаптарын кері қайтарып алды. Ақырында Deloitte Англия банкінің сот шығындары үшін 73 миллион фунт төледі. Сол кездегі жаңалықтарға сәйкес, бұл британ құқық тарихындағы ең қымбат сот ісі болды.