Кіріспе

Оффшорлық банк – халықаралық банктік лицензия (көбінесе оффшорлық лицензия деп аталады) бойынша жұмыс істейтін және реттелетін банк, ол әдетте банк орналасқан мемлекеттің заңнамасында кез келген коммерциялық қызметті жүргізуге тыйым салады. Төменгі деңгейдегі реттеу және ашықтық болғандықтан, оффшорлық банктердегі шоттар көбінесе жарияланбаған табықты жасыру үшін пайдаланылатын. 1980 жылдан бері, резидент еместерге ірі көлемде қаржылық қызметтер ұсынатын мемлекеттер оффшорлық қаржы орталықтары деп аталады. ОФК көбінесе корпоративтік және/немесе жеке табыс салығын аз немесе мүлдем алыспайды, сондай-ақ баж сияқты жоғары тікелей салықтарды салады, бұл тұру құнын қымбатқа айналдырады. Әлемде терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес (CTF) және ақшаны жылыстауға қарсы күрес (AML) шаралары күшейгеніне байланысты, көптеген мемлекеттерде оффшорлық банктік сектор өзгертілген ережелерге бағынды. 2002 жылдан бастап Қаржылық іс-қимыл жөніндегі жұмыс тобы (FATF) «Ынтымақтаспайтын елдер мен аумақтардың» (NCCT) қара тізімін жариялайды, оларды ақшаны жылыстау мен терроризмді қаржыландыруға қарсы күресте ынтымақтаспаған деп санайды. Шетелдегі оффшорлық банкте ашылған шот көбінесе оффшорлық шот деп аталады. Әдетте, жеке тұлға немесе компания оффшорлық шотты қаржылық және құқықтық артықшылықтары үшін ашады, оның ішінде: қатаң құпиялылық, банк шұғынасы қоса алғанда; салық салудан жалтару арқылы корпоративтік салықтарды азайту немесе мүлдем төлемеу; жергілікті, саяси немесе қаржылық тұрақсыздыққа қарсы қорғаныс. Бұл терминнің бастауы Канал аралдарының Ұлыбританиядан «оффшорда» орналасқандығынан туындаған, және бүгінгі күнге дейін көптеген оффшорлық банктер арал мемлекеттерінде орналасқан. Алайда, термин бейнелі түрде осы артықшылықтарды пайдалану үшін қолданылатын кез келген банкты атау үшін қолданылады, орналасқан жеріне қарамастан. Сондықтан, құрлықта орналасқан Андорра, Люксембург және Швейцариядағы кейбір банктерді де «оффшорлық банктер» деп сипаттауға болады. Оффшорлық банктік қызмет бұрын көлеңкелі экономикамен, ұйымдасқан қылмыспен, салықтан жалтарумен және ақшаны жылыстаумен байланысты болған. Алайда, заң бойынша, оффшорлық банктік қызмет активтерді жеке табыс салығынан босата алмайды. Күрделі талаптарға сай келетін кейбір адамдарды (мысалы, үздіксіз саяхатшылар) қоспағанда, көптеген елдердің (мысалы, Франция және АҚШ) жеке табыс салығы заңдары жергілікті және шетелдегі банктерде алынған пайыздар арасында ешқандай айырма жасамайды. Мысалы, АҚШ-та табыс салығын төлейтін адамдар, жалған куәлік беру жазасымен қорқытып, барлық шетелдегі банктік шоттарын (нөмірленген шоттар болсын, болмасын) жариялауға міндетті. Шетелдік банктер қазір көптеген салық органдарына табыс туралы хабарлауға міндетті, бірақ Швейцария және басқа да кейбір мемлекеттер банк шұғынасын сақтау режимін сақтайды, олармен жұмыс істеу қиынға соғуы мүмкін. Бұл салық төлеушінің табысын жарияламауына немесе осы табысқа салық төлеуден жалтаруына заңдық негіз бермейді, және көптеген ОФК соңғы кезде салық органдарына және құқық қорғау органдарына қарсы қылмыстық іс-қимылдарға қарсы күресте маңызды серіктес айналды. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі терактіден кейін халықаралық қаржыны реттеуді күшейтуге көптеген шақырулар жасалды, әсіресе оффшорлық банктерге, ОФК-ге, криптовалютаға және Люксембургте орналасқан Clearstream сияқты клирингтік орталықтарға қатысты, олар ірі заңсыз ақша ағынының өтуіне мүмкіндік береді. Банктік жүйеге қатысты көптеген қылмыстар ережелер мен бақылауларды айналып өту нәтижесінде орын алды.

Шетелдегі банктік қызмет саласын юрисдикциялар бойынша салыстыру

Ең танымал оффшорлық қаржы орталықтары саяси және экономикалық тұрақтылық тарихы бар мемлекеттік аумақтарда орналасқан. Оффшорлық банк орталықтары және жалпы депозиттер көлемі бойынша әлемдік нарықты АҚШ, Швейцария және Кайман аралдары басып тұр. The New York Times газетінде жарияланған Нью-Йорк округінің прокуроры Роберт М. Моргентаудың хатында Кайман аралдарында 281 банкте, оның ішінде әлемнің ең ірі 50 банктің 40-ында 1,9 триллион АҚШ доллары сақталғаны айтылған. Алайда, Кайман аралдарының Ақша-кредиттік басқармасы жариялаған ресми статистика бойынша, депозиттердегі сома шындығында 1,5 триллион АҚШ долларын құрайды. Көптеген басқа оффшорлық мемлекеттік аумақтар да оффшорлық банк қызметтерін түрлі деңгейде ұсынады. Атап айтқанда, Джерси, Гернси және Мэн аралдары жақсы реттелген банк инфрақұрылымымен белгілі. Кейбір оффшорлық мемлекеттік аумақтар қаржы секторын оффшорлық банк қызметінен алыстатты, себебі оны тиімді реттеу қиын және қаржылық дау-дамайға әкелуі мүмкін деп санайды.

Банк құпиясының әлсіреуі

2009 жылдың 2 сәуірінде офшорлық юрисдикцияларды зерттеуді бастағаннан бері салықтан қашуға қарсы күрестің алдыңғы қатарында тұрған Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ), үкіметтердің офшорлық орталықтарды пайдалана отырып салықтан қашуды анықтау үшін ұрланған банк деректерін пайдалануына қарсылық білдірмейді, мысалы 2008 жылғы Лихтенштейн салық ісінде болғандай. Жақында АҚШ Ішкі кірістер қызметінің (IRS) 285 клиентінің салықтан әдейі қашу күдігімен UBS банкінің құпия деректерін бөлісуі Швейцарияның федералдық әкімшілік соты тарапынан Швейцария заңнамасы мен ел Конституциясын бұзу деп танылды. Дегенмен, ЭЫДҰ Швейцария, Лихтенштейн және Люксембургті қоса алған 18 елді, салық ашықтығын жеткілікті деңгейде қамтамасыз етпеген елдердің «сұр тізімінен» алып тастады және оларды «ақ тізім» елдері ретінде қайта жіктеді. Ережеге бағынбаған елдерге санкциялар салынуы мүмкін. Алайда, Панама ерекше жағдайға ие, себебі оның каналы халықаралық қысымға қарсы бірегей иммунитет береді. Каналдың үлкен кемелерді қабылдау үшін кеңейтілуі Панаманың ашықтыққа қатысты халықаралық қысымға жақын арада мойын бұруы екіталай.

Шетелдегі банктік қызметтің қолданылу аясы

Оффшорлық банк іскерлігі халықаралық қаржы жүйесінің маңызды бөлігін құрайды. Кейбір сарапшылар әлемдік капиталдың шамамен жартысы оффшорлық орталықтар арқылы өтеді деп есептейді. Оффшорлық орталықтарда әлем халқының 1,2%-ы және әлемдік байлықтың 26%-ы, оның ішінде АҚШ-тың көпұлтты компанияларының таза табысының 31%-ы шоғырланған. Белсенділер тобы 13,2 триллион фунт стерлинг оффшорлық шоттарда сақталатынын мәлімдейді, бірақ Қытай, Ресей және АҚШ-тың халықаралық капиталды қолдануын ескергенде, нақты көрсеткіш одан да жоғары болуы мүмкін. Алайда, бұл жиі қайталап айтылатын деректер жан-жақты тексерілген жоқ, сондай-ақ оффшорлық орталықтарда капитал қаржы және салық жүйелерінен жасырынып сақталады деген теория да нақтыланбады. Қылмыскердің қылмыс жолымен алынған ақша салынған әмиянының анықталып тәркіленгені сияқты, ешкімнің пайдаланбаған активтерді ұстауы логикалық емес. Сонымен қатар, оффшорлық орталықтар арқылы өтетін капиталдың көп бөлігі зейнетақы қорлары, институционалдық және жеке инвесторлардан жиналған инвестициялық капитал болып табылады, оны бүкіл әлемдегі өнеркәсіпке жұмсау қажет. Оффшорлық банктерде триллиондаған депозиттер мен бағалы қағаздар сақталады, олардың көп бөлігі халықаралық бизнес компаниялары (ХБК) мен трастарға тиесілі. Оффшорлық банктер арасында Швейцария банктерінде әлемдік жеке және институционалдық қорлардың шамамен 35%-ы (немесе 3 триллион швейцариялық франк) орналасқан, ал Каймар аралдары (2 триллионнан астам АҚШ доллары депозиттер) депозиттер көлемі бойынша әлемдегі бесінші ірі банк орталығы болып табылады. Дегенмен, Швейцария Ұлттық Банкінің мәліметтері бойынша, 2008 жылдың қаңтар айынан 2009 жылдың қараша айына дейін швейцариялық банктердегі шетелдіктердің шоттарындағы активтер 28,1%-ға төмендеген.

Банктік артықшылықтар

Оффшорлық банктер саяси және экономикалық тұрақты юрисдикцияларға қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Бұл саяси жағдайдың нашарлау қаупі бар аймақтарда тұратын, активтері мұздатылып, тәркіленіп немесе жоғалып кетуі мүмкін деп қорқатын адамдар үшін артықшылық болып табылады (мысалы, 1998–2002 жылдардағы Аргентинаның үлкен депрессиясы кезінде болған корралито жағдайын қараңыз). Дегенмен, ішкі банктер де тұрақтылық тұрғысынан ұқсас артықшылықтар ұсынады. Кейбір оффшорлық банктер төмен шығын базасымен жұмыс істей алады және қызметтердің шектеулі ауқымы мен Revolut және Starling сияқты жаңа банктерге тән технологиялық жетістіктердің арқасында, өз еліндегі заңды мөлшерлемеден жоғары пайыздық мөлшерлемелер ұсынуы мүмкін. Оффшорлық банктерді қолдайтындар мемлекеттік реттеуді отандық банктерге салық түрі ретінде қарастырады, бұл салымдар бойынша пайыздық мөлшерлемені төмендетеді. Алайда, қазіргі уақытта бұл шындыққа жанаспайды; көптеген оффшорлық елдер оффшорлық банктерде ұсынылатын пайыздық мөлшерлемелерге ұқсас мөлшерлемелер ұсынады, ал оффшорлық банктердің енді қатаң талаптары бар, бұл белгілі бір клиенттерді (АҚШ немесе жоғары тәуекелді елдерден келгендер) түрлі себептермен тартымсыз етеді. Оффшорлық қаржы туризммен қатар, географиялық тұрғыдан шалқақ арал елдерінің бәсекеге қабілетті салаларының бірі болып табылады. Ол дамушы елдерге инвестиция тартуға және экономикалық өсуді ынталандыруға көмектеседі, сондай-ақ әлемдік қаржыны дамыған және дамушы елдер арасында қайта бөлуге мүмкіндік береді. Жақсы ресурстармен қамтамасыз етілген және дамыған ОФК елдері, мысалы, Жаңа Зеландия және Сингапур, осы ұқсас қаржылық қызметтер үшін қауіпсіз және тиімді басқарылатын орта ұсынады. Әдетте, оффшорлық банктер пайыздарды салық шегермей төлейді. Бұл бүкіл әлемдік табыс бойынша салық төлемейтін, салық декларациясы келісілгенге дейін салық төлемейтін немесе пайыздық табысын жасыра отырып, салықтан заңсыз қашуға болатынын сезінетін адамдар үшін тиімді. FATCA, CRS және басқа да есеп беру механизмдері соңғысын, ең айқын қылмыскерлерден басқа, қиындатады. Кейбір оффшорлық банктер ішкі банктерде қол жетімді болмауы мүмкін банктік қызметтерді ұсынады, мысалы, анонимді шоттар, тәуекелге байланысты жоғары немесе төмен пайыздық қарыздар және басқа жерде қол жетімді емес инвестициялық мүмкіндіктер. Анонимді шоттарды (немесе акцияларды ұстаушы шоттарды) ұсынатын юрисдикциялардың саны соңғы 20 жылда едәуір азайды. Оффшорлық банктер көбінесе оффшорлық компаниялар, трасттар немесе қорлар сияқты басқа корпоративтік құрылымдармен байланысты, олардың нақты мақсаттары болуы мүмкін және белгілі бір юрисдикцияларда салықтық артықшылықтар мен банктік қауіпсіздік шешімдерін ұсынуы мүмкін.

Банктік кемшіліктер

Соңғы уақытта оффшорлық банктік шоттар отандық шоттарға қарағанда кейде қаржылық жағынан аз қауіпсіз. Мысалы, 2008 жылы әлемді шарлаған банктік дағдарыста кейбір салымшылар депозит салған елде сақтандырылмаған қаражатын жоғалтты. Ал сол жағалаудағы банктерде ақша сақтағандар барлық ақшасын қайтарып алды. 2009 жылы Мэн аралының билігі талапкерлердің 90% төленгенін мәлімдеді, бірақ бұл салымшыларды өтеу схемасынан ақша алған адамдардың санына қатысты емес, қайтарылған сомаға қатысты емес. Шын мәнінде, салымшылардың қаражатының тек 40% қайтарылды: 2009 жылдың қыркүйегінде 24,8%, ал желтоқсанында 15,2%. Шындығында, Швейцария, Люксембург және басқа да оффшорлық юрисдикциялар қазір әдетте өтемақы схемасының бір түрін ұсынады. Оффшорлық және отандық банктік орталықтарда көбінесе салымшыларды өтеу схемалары бар. Мысалы, Мэн аралының өтемақы схемасы жеке салымшыға 50 000 фунт стерлингке дейін таза депозиттерге кепілдік береді, ал салымшылардың басқа санаттары үшін 20 000 фунтқа кепілдік береді. Әлеуетті салымшылар кепілдік берілген сомадан артық депозиттер тәуекелге ұшырайтынын білуі керек. Алайда, Мэн аралы сияқты тек оффшорлық орталықтар ғана банктердің банкроттығынан кейін салымшыларға қаражатының 100% өтеуден бас тартты. Отандық салымшыларға олардың өтемақы шегіне қарамастан, толық сома қайтарылды. Осылайша, оффшорлық банктік қызмет тарихи тұрғыдан отандық банктік қызметтен қауіптірек. Оффшорлық банктік қызмет бұрын көлеңкелі экономикамен және ұйымдасқан қылмыспен байланысты болды, мысалы, "Фирма" фильмінде ақшаны жылыстату көрсетілген. 2001 жылғы 11 қыркүйектен кейін оффшорлық банктер, отандық банктер және клирингтік үйлер түрлі ұйымдасқан қылмыс топтарына, террористік ұйымдарға және басқа мемлекеттік емес актілерге көмектескені үшін айыпталды. Дегенмен, оффшорлық банктік қызмет – көптеген экспаттар мен халықаралық жұмыскерлер пайдаланатын заңды қаржылық қызмет. Оффшорлық юрисдикциялар алыс болуы мүмкін, сондықтан сапар шығындары жоғары, сондықтан физикалық қол жеткізу қиын болуы мүмкін. Онлайн-банкингтің пайда болуы және оны практикалық жүйе ретінде енгізуі бұл мәселенің шешілуіне көмектесті. Оффшорлық жеке банкинг әдетте жоғары табысы бар адамдар үшін қол жетімді, себебі оффшорлық шоттарды ашу және ұстау қымбат. Алайда, қарапайым жинақ шоттарын кез келген адам аша алады және оларды отандық әріптестерімен салыстырылатын төлемдермен ұстай алады. Осылайша, дамыған елдерде салық жүктемесі орташа табысты топтарға пропорционалды емес түседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, салықты азайту көбінесе жоғары табысты топтардың салықтан төлейтін үлесінің ұлғаюына әкелді, өйткені бұрын қорғалған табыс экономикаға қайта оралады. Лаффер қисығы осы тенденцияны көрсетеді. АҚШ-тың Банк құпиясы туралы заңы АҚШ салық төлеушілерін Қазынашылық департаментінің 90-22.1 нысанын – Шетелдік банк және қаржылық шоттар туралы есеп беруді (FBAR) тапсыруға міндеттейді. АҚШ-тың юрисдикциясына бағынатын әрбір адам немесе ұйым (банктарды қоса алғанда) шетелдегі бір немесе бірнеше банк, бағалы қағаздар немесе басқа қаржылық шоттар бойынша мүддесі, қолтаңбасы немесе басқа билігі болса, егер күнтізбелік жылдың кез келген күнінде мұндай шоттардың жалпы сомасы 10 000 доллардан асса, FBAR тапсыруы керек (31 CFR 103.24). Соңғы сот ісінде 10-шы округте "мүдде" және "басқа билік" анықтамалары кеңейтілген болуы мүмкін. Оффшорлық банктік шоттар кейде әрбір заңдық, қаржылық және активтерді қорғау стратегиясының шешімі ретінде ұсынылады, бірақ оның артықшылықтары көбінесе асыра бағаланады, өйткені танымал юрисдикцияларда "біліңіз клиентіңізді" талаптарына сәйкес келетін дәлелдер жеткіліксіз.

Меншік

Меррилл Линч пен Капгеминидің 2000 жылғы "Әлемдік байлық туралы есебіне" сәйкес, әлемдегі "жоғары кірісті тұлғалардың" байлығының үштен бірі – 17,5 триллион доллардың шамамен 6 триллионы – қазір оффшорда сақталуы мүмкін. Оффшордағы активтердің үлкен бөлігі, 6,3 триллион фунт стерлинг, әлем халқының өте шағын бөлігіне, 0,001%-ына (шамамен 92 000 аса бай адамға) тиесілі. Бұл, ең алдымен, осы шоттарды ашумен байланысты қиындықтарды көрсетеді, олар тек байларға ғана арналған емес. Көптеген адамдар осы шоттардың мүмкіндіктерін пайдалана алады.

Ақшаны адалдандыру

Халықаралық валюта қоры жыл сайын 600 миллиардтан 1,5 триллион долларға дейінгі заңсыз ақшаның жылына ақталғанын, бұл көрсеткіш жаһандық экономикалық өнімнің 2-5 пайызына тең екенін мәлімдеді. Бүгінде әлемдегі есірткі саудасынан түскен ақшаның көп бөлігі Парагвай, БАӘ және тіпті АҚШ сияқты оффшорлық және нашар реттелетін юрисдикциялар арқылы ақталғандығы айтылуда, бұл жылына 500 миллиард долларға дейін жетеді, бұл әлемдегі ең кедей 20 пайыз халқының жалпы табысынан асып түседі. Салықтан қашудан түскен табысты ескергенде, бұл көрсеткіш одан да артады. Ал алаяқтық пен жемқорлықтан түскен қаржы тағы бірнеше жүз миллиардты құрайды. "Бұл ақшаға толы оффшорлық орталықтар – ірі қылмыс, алаяқтық және жемқорлықтың құпия желісінің ортасы" деді Люси Комисар осы статистиканы келтіре отырып. 1MDB дауы, HSBC жанжалы және Бернард Л. Мадофф Инвестициялық қағаздары сияқты Понци схемаларының көптеген мысалдарында, ірі алаяқтық пен ақшаны ақтау үшін жағалаудағы және оффшорлық тұлғалардың бірігіп, көз жұмып немесе тікелей қатысқандығы дәлелденді. Кейбіреулері түрмеге қамалып, айыппұл төледі, ал кейбір банктер жабылды, бірақ басқа маңызды тұлғалар жазасыз қалды. Ірі алаяқтықтарға әрқашан ірі жаһандық бөлшек банктер мен ірі жағалаудағы немесе орталық жағалаудағы қаржы орталықтарындағы жылжымайтын мүліктер қатысты, осылайша қылмыскерлер қылмыстық табысын қауіпсіз юрисдикцияларға және жаһандық қаржы жүйесіне ақтауға мүмкіндік алды. The New York Times, The Wall Street Journal және The Los Angeles Times газеттері АҚШ үкіметінің, атап айтқанда АҚШ Қаржы министрлігі мен Орталық барлау қызметінің (ЦРУ), 11 қыркүйекке дейін SWIFT транзакциялық деректер базасына қол жеткізу бағдарламасын жүзеге асырғанын жариялады (Террористік қаржыны қадағалау бағдарламасын қараңыз), бұл оффшорлық банктердің заңсыз қызметті құпия ұстау мүмкіндігін одан әрі төмендетті.