Кіріспе
Басқа өлшемдер есептелетін эталондық нүкте. Дерек немесе дата (көпше түрі: деректер) – нысанның маңызды бөлігі, мысалы, нүкте, сызық, жазықтық, тесік, тесіктер жиынтығы немесе жұп бет, ол нысанның геометриясын анықтау және (көбінесе) нақты геометрияның қаншалықты номиналды мәнмен сәйкес келетінін бағалау үшін өлшемдер жасауда эталон ретінде қолданылады. Бұл номиналды мән идеалды, стандартты, орташа немесе қажетті мән болуы мүмкін. Мысалы, автомобиль дөңгелегінде доға тіреу тесіктері бұранда шеңберін анықтайды, ол дөңгелек дискісінің орналасуын анықтау және өлшеу үшін қолданылатын дерек. Бұл маңызды, өйткені доғаның ортасы мен дискісі белгілі шекте концентрлі болуы керек (әйтпесе дөңгелек тегіс айналмайды). Деректер ұғымы көптеген салаларда қолданылады, соның ішінде ағаш өңдеу, металл өңдеу, тігіс, геометриялық өлшемдер және толеранттар (GD&T), авиация, геодезия, геодезиялық деректер және басқалары.
A datum reference or just datum (plural: datums) is some important part of an object—such as a point, line, plane, hole, set of holes, or pair of surfaces—that serves as a reference in defining the geometry of the object and (often) in measuring aspects of the actual geometry to assess how closely they match with the nominal value, which may be an ideal, standard, average, or desired value. For example, on a car's wheel, the lug nut holes define a bolt circle that is a datum from which the location of the rim can be defined and measured. This matters because the hub and rim need to be concentric to within close limits (or else the wheel will not roll smoothly). The concept of datums is used in many fields, including carpentry, metalworking, needlework, geometric dimensioning and tolerancing (GD&T), aviation, surveying, geodesy (geodetic datums), and others.
Қолданылуы
Ағаш өңдеуде, баламалы, көбірек таралған атаулар – "беткі жақ" және "беткі жиек". Шебер өнімнің екі түзу жиегін "негізгі жиектер" деп атайды және оларды тиісінше белгілейді. Бірінші негізгі жиекті бір көлбеу сызықпен (/) және екіншісін екі көлбеу сызықпен (//) белгілеу қабылданған. Көптеген жұмыстар үшін өнімнің негізгі сілтемелері тікбұрышты болуы керек. Қажет болған жағдайда оларды кесіп, жобалап немесе тегістеп түзетуге болады. Келесі белгілеу кезінде барлық өлшемдер екі негізгі сілтемелердің бірінен алынады. Авиацияда ұшақ белгілі бір салмақ және (көбінесе бойлық) тепе-теңдік шегінде жұмыс істеу үшін жобаланады; ұшқыш өзінің басқаруындағы әрбір рейстің осы факторларын анықтауға жауапты. Бұл ұшақтағы әрбір өзгермелі массаның (жанармай, жолаушылар, жүк және т.б.) моментін оның салмағын негізгі сілтемеге дейінгі қашықтығына көбейту арқылы есептеуді қажет етеді. Жеңіл ұшақтар үшін негізгі нүкте әдетте қозғалтқыш қабырғасы немесе спиннердің ұшы болып табылады, бірақ барлық жағдайларда ол ұшақтың бойлық осіне перпендикуляр және оның пайдалану жөніндегі нұсқаулығында көрсетілген бекітілген жазықтық болып табылады.
Инженерлік
Геометриялық өлшемдеме және толеранттылықта қолданылатын инженерлік дерек – өлшемдер жүргізу үшін анықтамалық жүйе құруға арналған нысанның элементі. Инженерлік және жобалауда дерек – өлшемдерді жүргізетін нысанның анықтамалық нүктесі, беті немесе осі. Олар бір немесе бірнеше «дерек сілтемелері» арқылы анықталады, олар геометриялық өлшемдеме және толеранттылық есептеу кезінде тиісті дерек элементіне қатысты жүргізілуі тиіс өлшемдерді көрсетеді. Геометриялық өлшемдеме және толеранттылықта дерек анықтамалық шеңберлер әдетте 3D болады. Дерек анықтамалық шеңберлер элементті басқару шеңберінің бөлігі ретінде өлшем қайдан алынғанын көрсету үшін қолданылады. Типтік дерек анықтамалық шеңбері үш жазықтықтан тұрады. Мысалы, үш жазықтық бір «беттік жақ» және екі «дерек жиегі» болуы мүмкін. Бұл үш жазықтық А, В және С деп белгіленеді, мұнда А – беттік жақ, В – бірінші дерек жиегі, ал С – екінші дерек жиегі. Бұл жағдайда дерек анықтамалық шеңбері А/В/С болып табылады. А/В/С өлшем қайдан алынғанын көрсету үшін элементті басқару шеңберінің соңында көрсетіледі. (Қосымша мысалдар мен материалдық түзетулер үшін ASME Y14.5M 2009 стандартына қараңыз.) Инженер бөлшектің өлшемдік функциясына сүйене отырып А/В/С-ті таңдайды. Деректер ASME стандартына сәйкес болуы керек. Әдетте, бөлшек басқа бөлшектермен сәйкес келуі керек. Функционалдық деректер бөлшектің қалай бекітілетініне байланысты таңдалады. Ескерту: Функционалдық деректер әдетте бөлшектің өндірілуі үшін қолданылмайды. Өндірістік деректер әдетте шығындарды үнемдеу, процестің жылдамдығын және қайталанатындығын жақсарту үшін функционалдық деректерден өзгеше болады. Көптеген жағдайларда функционалдық деректер мен өндірістік деректер арасында ауысу үшін толеранттық талдау қажет болуы мүмкін. Өлшемдік талдау үшін компьютерлік бағдарламалық құралды сатып алуға болады. Бағдарламаны іске қосу үшін оқытылған инженер қажет. Инженер А, В немесе С қай элемент екенін таңдау алдында әдетте 6 еркіндік дәрежесін қарастыруы керек. Бұл мысал үшін А – негізгі дерек, В – екінші, ал С – үшінші дерек. Негізгі дерек ең көп еркіндік дәрежесін басқарады. Үшінші дерек ең аз еркіндік дәрежесін басқарады. Ағаш блок мысалында А-дерегі 3 еркіндік дәрежесін, В-дерегі 2 еркіндік дәрежесін, ал С-дерегі 1 еркіндік дәрежесін басқарады. 3+2+1 = 6, барлық 6 еркіндік дәрежесі ескерілген. Бұл мысалдағы 6 еркіндік дәрежесі 3D координаттар жүйесі бойынша 3 ауысу және 3 айналудан тұрады. А-дерегі 3-ін басқарады: Z ось бойымен ауысу, x ось бойынша айналу және y ось бойынша айналу. В-дерегі 2-ін басқарады: y ось бойымен ауысу және z ось бойынша айналу. Соңында, С-дерегі 1 еркіндік дәрежесін басқарады, атап айтқанда x ось бойымен ауысу.
In geometric dimensioning and tolerancing, datum reference frames are typically 3D. Datum reference frames are used as part of the feature control frame to show where the measurement is taken from. A typical datum reference frame is made up of three planes. For example, the three planes could be one "face side" and two "datum edges". These three planes are marked A, B and C, where A is the face side, B is the first datum edge, and C is the second datum edge. In this case, the datum reference frame is A/B/C. A/B/C is shown at the end of feature control frame to show from where the measurement is taken. (See the ASME standard Y14.5M 2009 for more examples and material modifiers.) The engineer selects A/B/C based on the dimensional function of the part. The datums should be functional per the ASME standard. Typically, a part is required to fit with other parts. So, the functional datums are chosen based on how the part attaches. Note: Typically, the functional datums are not used to manufacture the part. The manufacturing datums are typically different from the functional datums to save cost, improve process speed, and repeatability. A tolerance analysis may be needed in many cases to convert between the functional datums and the manufacturing datums. Computer software can be purchased for dimensional analysis. A trained engineer is required to run the software. There are typically 6 degrees of freedom that need to be considered by the engineer before choosing which feature is A, B, or C. For this example, A is the primary datum, B is the secondary, and C is the tertiary datum. The primary datum controls the most degrees of freedom. The tertiary datum controls the least degrees of freedom. For this example, of a block of wood, Datum A controls 3 degrees of freedom, B controls 2 degrees of freedom, and C controls 1 degree of freedom. 3+2+1 = 6, all 6 degrees of freedom are considered. The 6 degrees of freedom in this example are 3 translation and 3 rotation about the 3D coordinate system. Datum A controls 3: translation along the Z axis, rotation about the x axis, and rotation about the y axis. Datum B controls 2: translation along the y axis and rotation about the z axis. Finally, Datum C controls 1 degree of freedom, namely the translation along the x axis.