Кіріспе
Географиялық түсінік. Жердегі ендік шеңбер немесе ендік сызығы – берілген ендік координаттар сызығында Жер айналасындағы барлық нүктелерді (биіктікті ескермей) байланыстыратын абстрактілі шығыс-батыс кіші шеңбер. Ендік шеңберлері көбінесе параллельдер деп аталады, себебі олар бір-біріне параллель; яғни, осы шеңберлердің кез келгенін қамтитын жазықтықтар ешқашан қиыспайды. Ендік шеңберіндегі орналасқан жердің позициясы оның бойлық шегімен анықталады. Ендік шеңберлері ұзындық шеңберлерінен өзгеше, олардың барлығының ортасында Жердің орталығы орналасқан үлкен шеңберлер. Себебі, экватордан қашықтық артқан сайын ендік шеңберлері кішірейеді. Олардың ұзындығын жалпы синус немесе косинус функциясы арқылы есептеуге болады. Мысалы, солтүстік немесе оңтүстік 60-параллель экватордан екі есе қысқа (Жердің 0,335% шамалы тегістелуін ескермегенде). Меркатор проекциясында немесе Галл-Питерс проекциясында ендік шеңбер барлық меридиандарға перпендикуляр болады. Эллипсоидта немесе сфералық проекцияда экватордан басқа барлық ендік шеңберлері ломбос сызықтары болып табылады. Шеңбердің ендігі экватор мен шеңбер арасындағы бұрышқа тең, бұрыштың төбесі Жердің орталығында. Экватор 0°, ал Солтүстік және Оңтүстік полюстер 90° солтүстік және 90° оңтүстік координаталарында орналасқан. Экватор – ең ұзын ендік шеңбері және сонымен қатар үлкен шеңбер болып табылатын жалғыз ендік шеңбері. Осы себепті ол барлық меридиандарға перпендикуляр. Әрбір жарты шарда экватор мен полюстер арасында ендіктің 89 толық градустық шеңбері бар, бірақ оларды ендіктің одан да дәл өлшемдеріне бөлуге болады және көбінесе ондық градус (мысалы, 34,637° N) немесе минуттар мен секундтармен (мысалы, 22°14'26" S) көрсетіледі. Картада ендік шеңберлері параллель болуы мүмкін, ал олардың арақашықтығы Жердің бетін жазықтыққа түсіру үшін қолданылатын проекцияға байланысты өзгеруі мүмкін. Экваторға ортақталған теңтұйық проекцияда ендік шеңберлері көлденең, параллель және бір-бірінен тең арақашықтықта орналасқан. Басқа цилиндрлік және псевдоцилиндрлік проекцияларда ендік шеңберлері көлденең және параллель болады, бірақ картаға қажетті сипаттамаларды беру үшін арақашықтығы біркелкі болмауы мүмкін. Мысалы, Меркатор проекциясында ендік шеңберлері жергілікті масштаб пен пішінді сақтау үшін полюстерге жақын кеңірек орналасады, ал Галл-Питерс проекциясында ендік шеңберлері полюстерге жақын тығыз орналасады, осылайша аудандарды салыстыру дәл болады. Көптеген цилиндрлік емес және псевдоцилиндрлік емес проекцияларда ендік шеңберлері түзу де, параллель де емес. Ендік шеңберлерінің доғалары кейде ерекше табиғи шекаралары жоқ елдер мен аймақтар арасындағы шекара ретінде қолданылады (мысалы, шөлдерде), немесе жасанды шекара "картадағы сызық" түрінде салынған кезде, мұндай жағдай 1884 жылғы Берлин конференциясы кезінде Африка құрлығының үлкен бөліктеріне қатысты кеңінен қолданылды. Солтүстік Америка елдері мен штаттары да көбінесе ендік шеңберлерінің бөлігі болып табылатын түзу сызықтармен құрылған. Мысалы, Колорадоның солтүстік шекарасы 41° N, ал оңтүстік шекарасы 37° N координаталарында орналасқан. АҚШ пен Канада арасындағы шекараның шамамен жартысы 49° N координатасымен өтеді.
A circle of latitude or line of latitude on Earth is an abstract east–west small circle connecting all locations around Earth (ignoring elevation) at a given latitude coordinate line. Circles of latitude are often called parallels because they are parallel to each other; that is, planes that contain any of these circles never intersect each other. A location's position along a circle of latitude is given by its longitude. Circles of latitude are unlike circles of longitude, which are all great circles with the centre of Earth in the middle, as the circles of latitude get smaller as the distance from the Equator increases. Their length can be calculated by a common sine or cosine function. For example, the 60th parallel north or south is half as long as the Equator (disregarding Earth's minor flattening by 0.335%), stemming from On the Mercator projection or on the Gall Peters projection, a circle of latitude is perpendicular to all meridians. On the ellipsoid or on spherical projection, all circles of latitude are rhumb lines, except the Equator. The latitude of the circle is approximately the angle between the Equator and the circle, with the angle's vertex at Earth's centre. The Equator is at 0°, and the North Pole and South Pole are at 90° north and 90° south, respectively. The Equator is the longest circle of latitude and is the only circle of latitude which also is a great circle. As such, it is perpendicular to all meridians. There are 89 integral (whole degree) circles of latitude between the Equator and the poles in each hemisphere, but these can be divided into more precise measurements of latitude, and are often represented as a decimal degree (e. g. 34.637° N) or with minutes and seconds (e. g. 22°14'26" S). On a map, the circles of latitude may or may not be parallel, and their spacing may vary, depending on which projection is used to map the surface of the Earth onto a plane. On an equirectangular projection, centered on the equator, the circles of latitude are horizontal, parallel, and equally spaced. On other cylindrical and pseudocylindrical projections, the circles of latitude are horizontal and parallel, but may be spaced unevenly to give the map useful characteristics. For instance, on a Mercator projection the circles of latitude are more widely spaced near the poles to preserve local scales and shapes, while on a Gall–Peters projection the circles of latitude are spaced more closely near the poles so that comparisons of area will be accurate. On most non cylindrical and non pseudocylindrical projections, the circles of latitude are neither straight nor parallel. Arcs of circles of latitude are sometimes used as boundaries between countries or regions where distinctive natural borders are lacking (such as in deserts), or when an artificial border is drawn as a "line on a map", which was made in massive scale during the 1884 Berlin Conference, regarding huge parts of the African continent. North American nations and states have also mostly been created by straight lines, which are often parts of circles of latitudes. For instance, the northern border of Colorado is at 41° N while the southern border is at 37° N. Roughly half the length of the border between the United States and Canada follows 49° N.
Тропикалық және полярлық шеңберлердің қозғалысы
Анықтама бойынша, Рахтер тропигінің, Көктем тропигінің, Солтүстік поляр шеңберінің және Антарктика шеңберінің орналасуы Жердің орбиталық жазықтығына қатысты оның осінің еңістігіне ("эклиптиканың қисықтығы") байланысты. Егер Жер "тік" (осі орбиталық жазықтыққа перпендикуляр) болса, Арктика, Антарктика және тропикалық шеңберлер болмас еді: полюстерде Күн көкжиек бойымен айналып тұрар еді, ал экваторда Күн әрқашан шығыстан туып, тікелей жоғарыдан өтіп, батысқа батар еді. Тропикалық және полярлық шеңберлердің орналасуы тұрақты емес, себебі осьтік еңіс баяу өзгереді – көптеген циклдердің (кейбіреулері төменде сипатталған) қабаттасуынан туындайтын күрделі қозғалыс, олардың ұзақтығы қысқадан өте ұзаққа дейін жетеді. 2000 жылдың 1 қаңтары күндізгі уақытта еңіс 23° 26′ 21.406″ (IAU 2006 теориясы бойынша P03) болды, ал 2023 жылдың 1 қаңтары күндізгі уақыттағы сәйкес мән 23° 26′ 10.633″ құрады. Басты ұзақ мерзімді цикл осьтік еңістің шамамен 22,1° және 24,5° аралығында 41 000 жыл ішінде ауытқуына себеп болады. Қазіргі уақытта еңістің орташа мәні жылына шамамен 0,468″ төмендеуде. Осының салдарынан (шамамен және орташа есептеме бойынша) тропикалық шеңберлер экваторға қарай жыл сайын 15 метрге (ал полярлық шеңберлер полюстерге қарай) жылжып келеді, ал тропиктердің ауданы жыл сайын азаяды. Жердің осьтік еңісі нутацияға байланысты қосымша қысқа мерзімді өзгерістерге де ұшырайды, оның ішінде 18,6 жылдық мерзімдегі басты термінінің амплитудасы 9,2″ (солтүстік және оңтүстікке шамамен 300 метрге сәйкес келеді). Көптеген кішірек терміндер бар, олардың нәтижесінде кез келген бағытта бірнеше метрлік күнделікті ығысулар пайда болады. Соңында, Жердің айналу осі Жерде толығымен бекітілмейді, бірақ полярлық қозғалыс деп аталатын шағын ауытқуларға (шамамен 15 метр) ұшырайды, бұл тропикалық және полярлық шеңберлерге, сондай-ақ экваторға аз әсер етеді. Күннің тікелей жоғарыда пайда болуы мүмкін болатын немесе 24 сағаттық күн мен түннің болуы мүмкін болатын ең жоғарғы ендіктердің орналасуына бірнеше күн ішіндегі шағын ауытқулар тікелей әсер етпейді, егер олар күн тоқырауы уақытында орын алмаса. Керісінше, олар параллельдердің теориялық ығысуына әкеледі, егер берілген осьтік еңіс жыл бойы сақталған болса.
Басқа планеталар
Бұл ендік шеңберлерін басқа планеталарда олардың орбиталық жазықтықтарына қатысты осьтік еңістеріне сәйкес анықтауға болады. Плутон сияқты 45 градустан аса еңіс бұрышы бар объектілерде тропик шеңберлері полюстерге жақын, ал поляр шеңберлері экваторға жақын орналасады.
Басқа да елеулі ұқсастықтар
Бірқатар ішкі ұлттық және халықаралық шекаралар параллельдер арқылы анықталады немесе оларға жуықталады. Параллельдер солтүстік жарты шарда ыңғайлы шекаралар жасайды, өйткені астрономиялық ендікті Солтүстік жұлдызды байқау арқылы шамамен (бірнеше он метрге дейін) өлшеуге болады. Параллель сипаттамасы: 81°С Свалбардта, Норвегияда, 1920 жылғы 9 ақпандағы Свалбард келісім-шартымен қамтылған аймақтың солтүстік және оңтүстік шекаралары. 74°С 70°С Канаданың Виктория аралында Солтүстік-Батыс аумақтары мен Нунавут арасындағы шекараның екі бөлімі. 60°С Канадада, Юконның оңтүстік шекарасы Британ Колумбиясының солтүстік шекарасымен; Солтүстік-Батыс территорияларының оңтүстік шекарасы Британ Колумбиясының, Альбертаның және Саскачеванның солтүстік шекарасымен; және материктік Нунавуттың оңтүстік шекарасы Манитобаның солтүстік шекарасымен, бұл аумақтар үшін «алпыстан солтүстікке» деген сөз қолданылады. 54°40'N Солтүстік Американың батысындағы 19-ғасырдағы Ресей аумақтары мен Америка және Ұлыбританияның жерлерге деген талаптары арасындағы шекара. Бұл даулар Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы Орегон шекарасына қатысты дауға әкеліп соқты, «Елу төрт қырқ немесе соғыс» деген ұран туды. 52°С Канадада, Ньюфаундленд пен Лабрадор мен Квебек арасындағы шекараның бір бөлігі. 51°С 1799-1821 жылдары Ресей Америкасының оңтүстік шегі. 49°С Канада мен АҚШ арасындағы шекараның көп бөлігі, Британ Колумбиясынан Манитобаға дейін; «49-паралель» - шекара үшін жиі қолданылатын атау, бірақ Канада халқының көпшілігі осы параллельдің оңтүстігінде тұрады. 48°С Канадада, Квебек пен Нью-Брансуик арасындағы шекараның бір бөлігі. 46°С АҚШ-та, Вашингтон мен Орегон арасындағы шекараның бір бөлігі. 45°С Канада мен АҚШ шекарасының Квебек (Канада) және Нью-Йорк пен Вермонт (АҚШ) арасындағы бөлігіне жуықталады. Монтана мен Вайоминг арасындағы шекараның көп бөлігін де қамтиды. 43°30'N АҚШ-та, Миннесота мен Айова арасындағы шекара. 43°С АҚШ-та, Оңтүстік Дакота мен Небраска арасындағы шекараның көп бөлігі. 42°30'N АҚШ-та, Висконсин мен Иллинойс арасындағы шекара. 42°С Бастапқыда Жаңа Испанияның солтүстік шекарасы. АҚШ-та Орегон мен Айдахо штаттарының оңтүстік шекарасы Калифорния, Невада және Юта штаттарының солтүстік шекарасымен кездеседі. Бұл параллель сонымен қатар Пенсильвания мен Нью-Йорк арасындағы шекараның көп бөлігін анықтайды. 41°С АҚШ-та, Вайоминг пен Юта арасындағы шекараның бір бөлігі, Вайоминг пен Колорадо арасындағы шекара және Небраска мен Колорадо арасындағы шекараның бір бөлігі. 40°С АҚШ-та, Небраска мен Канзас арасындағы шекара. Бастапқыда бұл параллель Мейсон-Диксон сызығы үшін таңдалған, бірақ Филадельфия қаласын екіге бөлуден аулақ болу үшін сызық бірнеше шақырым оңтүстікке жылжытылды. 38°С Кореядағы совет және американдық оккупациялық аймақтар арасындағы шекара, кейіннен Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея арасында, 1945 жылдан бастап Корея соғысына дейін (1950-1953). 37°С АҚШ-та Юта штатының оңтүстік шекарасы Аризона штатының солтүстік шекарасымен. Колорадоның оңтүстік шекарасы Жаңа Мексика мен Оклахома штаттарының солтүстік шекарасымен. Канзастың оңтүстік шекарасы Оклахома штатының солтүстік шекарасымен. 36°30'N Миссуридің тарихи компромистік сызығы (құлдықтан бос штаттар арасындағы тарихи бөліну). АҚШ-та Оклахома мен Техас арасындағы шекараның бір бөлігін, Миссури мен Арканзас арасындағы шекараның көп бөлігін анықтайды. Географиялық тұрғыдан бұл Вирджиния мен Солтүстік Каролина арасындағы шекараның батысқа қарай ұзартылуы және Кентукки мен Теннесси арасындағы шекараның бір бөлігі. 36°С АҚШ-та, Миссури Бутиль мен Арканзас арасындағы шекараның қысқа бөлігі. 35°С АҚШ-та, Миссисипи, Алабама және Джорджиямен кездесетін Теннесси штатының оңтүстік шекарасы. Сонымен қатар, Солтүстік Каролина мен Джорджия арасындағы шекараның бір бөлігі. 33°С АҚШ-та Луизиананың солтүстік шекарасымен кездесетін Арканзастың оңтүстік шекарасы осы параллельмен шамаланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Луизиана территориясының оңтүстік шекарасын анықтады. 32°С АҚШ-та, Нью-Мексико мен Техас арасындағы шекараның бір бөлігі. 31°20'S АҚШ пен Мексика арасындағы шекараның бөлігі (Сонара және Чихуахуа); Аризонаның оңтүстік шекарасы және Нью-Мексико Бутиль. 31°С Иран мен Ирак арасындағы шекараның бір бөлігі. АҚШ-та Миссисипи мен Луизиана арасындағы шекараның бір бөлігі және Алабама мен Флорида арасындағы шекараның бір бөлігі. 28°S Мексикада, Баха-Калифорния мен Баха-Калифорния-Сур арасындағы шекара. 26°S Батыс Сахара (Марокко талап етеді) мен Мавритания арасындағы шекараның бір бөлігі. 25°S Мавритания мен Мали арасындағы шекараның бір бөлігі. 22°S Мысыр мен Судан арасындағы шекараның көп бөлігі, бір бөлігі даулы (Хала'иб үшбұрызын қараңыз). 20°S Ливия мен Судан арасындағы шекараның қысқа бөлігі, Судан ішінде Дарфур аймағының солтүстік шекарасы. 17°S Вьетнам соғысы кезінде Республика Вьетнамы (Оңтүстік Вьетнам) мен Демократиялық Республика Вьетнамы (Солтүстік Вьетнам) арасындағы бөліс. 15°S Гондурас пен Никарагуа арасындағы де-факто теңіз шекарасы. 13°05'N Чад пен Камерун арасындағы шекараның бір бөлігі, 41,6 км-ге жуық, бір бөлігі Чад көлінде. 10°S Гвинея мен Сьерра-Леоне арасындағы шекараның бір бөлігі. 8°S Сомали мен Эфиопия арасындағы шекараның бір бөлігі. 1°S Экваторлық Гвинея мен Габон арасындағы шекараның бір бөлігі. 1°S Уганда мен Танзания арасындағы шекараның көп бөлігі, Виктория көліндегі Кения мен Танзания арасындағы өте қысқа бөлігі. 7°S Демократиялық Конго Республикасы мен Ангола арасындағы шекараның қысқа бөлігі. 8°S Демократиялық Конго Республикасы мен Ангола арасындағы екі қысқа бөлік. 10°S Бразилия мен Перу арасындағы шекараның қысқа бөлігі. 13°S Ангола мен Замбия арасындағы шекараның бір бөлігі. 16°S Мозамбик пен Зимбабве арасындағы шекараның бір бөлігі. 22°S Намибия мен Ботсвана арасындағы шекараның қысқа бөлігі, сонымен қатар Боливия мен Аргентина арасындағы шекараның бөліктері. 26°S Австралияда, Оңтүстік Австралия мен Солтүстік территория арасындағы шекара, сонымен қатар Оңтүстік Австралия мен Квинсленд арасындағы шекараның бір бөлігі. 28°S Аргентинада, Чако провинциясы мен Санта-Фе провинциясы арасындағы шекара. 29°S Австралияда, Квинсленд пен Жаңа Оңтүстік Уэльс арасындағы шекараның көп бөлігі. 35°S Аргентинада, Кордова провинциясы мен Ла-Пампа провинциясы арасындағы шекараның бір бөлігі. 36°S Аргентинада, Мендоса провинциясы мен Ла-Пампа провинциясы арасындағы шекараның бір бөлігі, сонымен қатар Сан-Луис провинциясы мен Ла-Пампа провинциясы арасындағы шекараның бір бөлігі. 42°S Аргентинада, Рио-Негро провинциясы мен Чубут провинциясы арасындағы шекара. 46°S Аргентинада, Чубут провинциясы мен Санта-Крус провинциясы арасындағы шекара. 52°S Аргентина мен Чили арасындағы шекараның бір бөлігі. 60°S Антарктика шарты жүйесі мақсатында Антарктиканың солтүстік шекарасы (картаны қараңыз). Солтүстік мұхиттың солтүстік шекарасы.
Биіктігі
Көбінесе ендік шеңберлері нөлдік биіктікте анықталады. Биіктік, ендік шеңбері құрайтын жазықтыққа қатысты мекенжайдың орналасуына әсер етеді. (Геодезиялық жүйеде) биіктік және тереңдік Жер бетіне перпендикуляр (нормаль) бойынша анықталғандықтан, бірдей ендікте орналасқан, бірақ әртүрлі биіктіктегі (яғни осы перпендикуляр бойында жатқан) мекенжайлар енді бұл жазықтықта жатпайды. Керісінше, бірдей ендікте, бірақ әртүрлі биіктікте және бойлықта орналасқан барлық нүктелер осы перпендикулярдың Жердің айналу осі маңында айналуынан пайда болған қиық конустың бетін құрайды.