Кіріспе

Географиялық координата, солтүстік-оңтүстік позицияны анықтайды – географиялық анықтама жүйесі.

Географияда ендік – Жер немесе басқа да әсем дене бетіндегі нүктенің солтүстік-оңтүстік позициясын анықтайтын координата. Ендік −90° (Оңтүстік полюсте) дейін, 90° (Солтүстік полюсте) дейін, ал экваторда 0° дейін өзгеретін бұрыш ретінде беріледі. Тұрақты ендік сызықтары немесе параллельдер экваторға параллель шеңберлер түрінде шығыстан батысқа қарай жүреді. Ендік және бойлық Жер бетіндегі орналасқан жерді анықтау үшін координата жұбы ретінде біріктіріле қолданылады. Өзіндік тұрғыда, "ендік" термині әдетте төменде сипатталған геодезиялық ендікті білдіреді. Қысқасы, нүктенің геодезиялық ендігі – нүктеден эллипсоидты бетке перпендикуляр (немесе нормаль) вектор мен экватор жазықтығы арасындағы бұрыш.

Өмірбаян

Шектілік пен бойлықтың анықтамаларында екі деңгейлі абстракция қолданылады. Бірінші қадамда физикалық бет геоид арқылы модельделеді, ол мұхиттардағы орташа теңіз деңгейіне және құрлық массаларының астындағы оның жалғасына жуықтап келтіріледі. Екінші қадам – геоидты математикалық жағынан қарапайым анықтамалық бетпен шамалау. Анықтамалық бет үшін ең оңай таңдау шар, бірақ геоид айналу эллипсоидымен дәлірек модельделеді. Мұндай анықтамалық беттердегі ендік пен бойлықтың анықтамалары келесі бөлімдерде егжей-тегжейлі сипатталған. Тұрақты ендік және бойлық сызықтары бірге анықтамалық беттегі торды құрайды. Нақты беттегі нүктенің ендігі – анықтамалық беттегі сәйкес нүктенің ендігімен анықталады, сәйкестік физикалық беттегі нүкте арқылы өтетін анықтамалық бетке перпендикуляр (нормаль) бойымен жүзеге асырылады. Ендік және бойлық, сондай-ақ белгілі бір биіктік сипаттамасымен бірге ISO 19111 стандартында аныталған географиялық координаттар жүйесін құрайды. Көптеген түрлі анықтамалық эллипсоидтар болғандықтан, беттегі нысанның нақты ендігі бірегей емес: бұл ISO стандартында атап көрсетілген, онда «координаттық анықтама жүйесінің толық сипаттамасы болмаса, координаттар (яғни ендік пен бойлық) ең жақсы жағдайда түсініксіз, ал ең нашар жағдайда мағынасыз» делінген. Бұл GPS сияқты жоғары дәлдікті қажет ететін қолданбаларда өте маңызды, бірақ күнделікті қолданыста, жоғары дәлдік қажет болмаған жағдайда, анықтамалық эллипсоид әдетте көрсетілмейді. Ағылшын тіліндегі мәтіндерде ендік бұрышы, төменде сипатталғандай, грек тілінің кіші әрпі фи (ϕ немесе φ) арқылы белгіленеді. Ол градустар, минуттар мен секундтар немесе ондық градустармен, экватордан солтүстікке немесе оңтүстікке қарай өлшенеді. Навигациялық мақсаттар үшін координаталар градустар мен ондық минуттарда беріледі. Мысалы, Иглз маягы 50°39.734′ N 001°35.500′ W координатасында орналасқан. Бұл мақала Жерге қатысты координаттық жүйелерге арналған; оны Айға, планеталарға және басқа да аспан денелеріне (планетографиялық ендік) қатысты жабу үшін бейімдеуге болады. Тарихқа қысқаша шолу үшін «Ендіктің тарихы» бетіне қараңыз.

Тағайындау

Аспан навигациясында ендік меридиандық биіктік әдісі арқылы анықталады. Ендіктің дәл өлшеуі үшін теодолиттерді орнату немесе GPS спутниктерінің орбиталарын анықтау үшін Жердің гравитациялық өрісін түсіну қажет. Жердің пішіні және оның гравитациялық өрісін зерттеу – геодезия ғылымы.

Шардағы торша

Тор сызықтары тұрақты ендік және тұрақты бойлық сызықтары арқылы жасалады, олар Жердің айналу осіне сәйкес құрылады. Басты анықтамалық нүктелер – Жердің айналу осі анықтамалық бетке қиылысатын полюстер. Айналу осін қамтитын жазықтықтар Жер бетін меридиандарда қиып өтеді; және кез келген меридиан жазықтығы мен Гринвич (бастапқы меридиан) арқылы өтетін жазықтық арасындағы бұрыш бойлықты анықтайды: меридиандар – тұрақты бойлық сызықтары. Жердің ортасынан өтетін және айналу осіне перпендикуляр жазықтық экватор деп аталатын үлкен шеңберде Жер бетін қиып өтеді. Экваторлық жазықтыққа параллель жазықтықтар тұрақты ендік шеңберлерінде Жер бетін қиып өтеді; олар параллельдер деп аталады. Экватордың ендігі 0°, Солтүстік полюстің ендігі 90° Солтүстік (90° С немесе +90° деп жазылады), ал Оңтүстік полюстің ендігі 90° Оңтүстік (90° О немесе -90° деп жазылады). Кез келген нүктенің ендігі – экваторлық жазықтық пен сол нүктедегі Жер бетіне перпендикуляр арасындағы бұрыш: сфера бетіне перпендикуляр радиалдық вектор бойымен бағытталған. Осылайша сфера үшін анықталған ендік, осы мақаланың кейінгі бөлімдерінде анықталатын геодезиялық ендік және қосымша ендіктермен шатасуды болдырмау үшін көбінесе сфералық ендік деп аталады.

Эллипсоидтар

1687 жылы Исаак Ньютон "Табиғат философиясының математикалық принциптері" еңбегін жариялады, онда ол тепе-теңдікте айналатын және өзіне-өзі тартылатын сұйық дененің жалпақ эллипсоид пішінін алатынын дәлелдеді. (Бұл мақалада эллипсоид термині қабылданса, бұрынғы сфералық терминнен бас тартылады.) Ньютонның нәтижесі 18 ғасырда геодезиялық өлшемдермен расталды. (Мердиандық доғаны қараңыз.) Жалпақ эллипсоид – эллипстің кіші осі (ұзындығы аз осі) бойынша айналуынан туындайтын үш өлшемді бет. "Жалпақ айналма эллипсоид" термині осы мақаланың қалған бөлігінде "эллипсоид" деп қысқартылады. (Симметрия осі жоқ эллипсоидтар триаксиалды деп аталады.) Геодезия тарихында түрлі эталондық эллипсоидтар қолданылған. Спутниктік технологияға дейінгі кезеңде олар геоидқа шектеулі аумақта жақсы сәйкес келу үшін жасалған, бірақ GPS пайда болғаннан кейін Жердің массалық орталығында орналасқан және кіші осі Жердің айналу осімен сәйкес келетін эталондық эллипсоидтарды (мысалы, WGS84) пайдалану қалыпты жағдайға айналды. Бұл геоцентрлік эллипсоидтар әдетте геоидтың ішінде орналасады. Ендік координатасы эллипсоидқа қатысты анықталғандықтан, берілген нүктенің орны әр эллипсоидта өзгеше болады: қолданылған эллипсоидты көрсетпестен географиялық нысанның ені мен бойын нақты анықтау мүмкін емес. Ұлттық агенттіктерде сақталатын көптеген карталар ескі эллипсоидтарға негізделген, сондықтан ендік және бойлық мәндерінің бір эллипсоидтан екіншісіне қалай түрлендірілетінін білу қажет. GPS құрылғылары WGS84-ті жергілікті эталондық эллипсоидпен және оның байланысты торларымен байланыстыратын дерек түрлендірулерін жүзеге асыруға арналған бағдарламалық құралдармен жабдықталған.

Геодезиялық және геоцентрлік ендіктер

Эллипсоидтағы торша сферадағыдай дәл сол күйінде құрылған. Эллипсоид бетіндегі нүктедегі нормаль, экватордағы немесе полюстердегі нүктелерді қоспағанда, орталықтан өтпейді, бірақ ендіктің анықтамасы нормаль мен экваторлық жазықтық арасындағы бұрыш ретінде өзгермейді. Ендік терминологиясын нақтылау қажет, мыналарды ажырату арқылы:

Геодезиялық ендік: нормаль мен экваторлық жазықтық арасындағы бұрыш. Ағылшын тіліндегі жарияланымдардағы стандартты белгілеу φ болып табылады. Бұл анықтама ендік сөзі ешқандай шектеусіз қолданылғанда қабылданады. Анықтама эллипсоидтың сипаттамасымен бірге берілуі тиіс. Геоцентрлік ендік (сфералық ендік деп те аталады, 3D полярлық бұрыштан кейін): радиус (орталықтан беттегі нүктеге дейін) мен экваторлық жазықтық арасындағы бұрыш. (Төмендегі суретті қараңыз). Стандартты белгілеуі жоқ: әртүрлі мәтіндерден алынған мысалдарға θ, ψ, q, φ′, φc, φg жатады. Бұл мақалада θ қолданылады. Географиялық ендікті сақтықпен пайдалану керек, өйткені кейбір авторлар оны геодезиялық ендіктің синонимі ретінде қолданады, ал басқалары оны астрономиялық ендікке балама ретінде қолданады. "Ендік" (шешілмеген) әдетте геодезиялық ендікке қатысты болуы тиіс. Анықтамалық жүйенің маңыздылығын қарапайым мысалмен түсіндіруге болады. WGS84 үшін анықтамалық эллипсоидта Эйфель мұнарасының ортасының геодезиялық ені 48° 51′ 29″ N немесе 48.8583° N және бойлық 2° 17′ 40″ E немесе 2.2944° E болып табылады. ED50 жүйесіндегі сол координаталар мұнарадан қашықтағы нүктені анықтайды. Интернеттегі іздеу мұнараның ендігі үшін бірнеше түрлі мәндерді бере алады; анықтамалық эллипсоид сирек көрсетіледі.

Меридиан арақашықтығы

Географиялық еннің ұзындығы қабылданатын Жердің пішініне байланысты.

Изометриялық ендік

Изометриялық ендік ψ, нормальды Меркатор проекциясының және көлденең Меркатор проекциясының эллипсоидтық нұсқаларын жасау үшін қолданылады. "Изометриялық" атауы эллипсоидтың кез келген нүктесінде ψ және λ ұзындығының тең өсуінің меридиандар мен параллельдер бойымен тең қашықтыққа ығысуға алып келетінінен туындайды. Тұрақты ψ және λ сызықтарымен анықталған тор эллипсоидтың бетін әртүрлі өлшемдегі шаршылардың торына бөледі. Изометриялық ендік экваторда нөлге тең, бірақ геодезиялық ендіктен жылдам өзгешеленеді және полюстерде шексіздікке ұмтылады. Дәстүрлі нотация Снайдерде (15-бет) келтірілген: Басқа, тиімді тәсіл – геодезиялық ендіктер арқылы көмекші ендікті қатар түрінде көрсету, содан кейін Лагранж кері айналу әдісімен қатарды кері айналдыру. Мұндай қатарларды Адамс Тейлор қатарларын кеңейту арқылы ұсынады және эксцентриситет арқылы коэффициенттер береді. Карни үшінші жазықтау бойынша барлық жұптық қосалқы ендіктер арасындағы түрлендірулерге қатысты қатарлар береді, сондай-ақ Карни мұндай қатарлар үшін кесу қатесі эксцентриситет арқылы берілген балама қатарларға қарағанда тұрақты түрде кішірек екенін анықтайды. Қатарлық әдіс изометриялық ендікке қолданылмайды және аралық қадам ретінде конформдық ендікті табу қажет. немесе жай ғана эллипсоидтық координаттар.

Астрономиялық ендікті, астрономдардың жұлдыздардың экваторлық координаталарын (экваторлық координаттарға қараңыз) белгілеу үшін ұқсас тәсілмен қолданатын деклинациямен, немесе астрономдардың эклиптикалық координаталарын (эклиптикалық координаттарға қараңыз) белгілеу үшін қолданатын эклиптикалық ендікпен шатастыруға болмайды.