Еңбектің кірісі мен тағамға жұмсалатын шығындар арасындағы байланыс

Кіріспе

Экономикадағы эмпирикалық байқау: табыс өскен сайын азық-түлікке жұмсалатын қаражат азаяды. Энгель заңы – статистик Эрнст Энгельдің 1857 жылы ұсынған экономикалық заңдылығы. Оған сәйкес, отбасының табысы артқан сайын азық-түлікке жұмсалатын пайыздық үлес төмендейді, бірақ азық-түлікке жұмсалатын жалпы сома артады. Тұрғын үйге және киімге жұмсалатын шығындар пропорционалды түрде сақталады, ал білім беруге, денсаулық сақтауға және демалысқа жұмсалатын шығындар өседі. Энгель заңы шамамен 160 жыл бұрын ұсынылғанмен, бүгінгі күні де кедейлік мәселесін, әсіресе кедейлікті азайтуды талқылауда маңызды. Мысалы, ұлттық кедейлік шегін анықтауда үй шаруашылығының азық-түлік шығындарының үлесі ескеріледі. Энгельдің өзінің сөзінде де табыс пен азық-түлікке жұмсалатын табыстың үлесі арасындағы байланыс көрсетілген, сонымен қатар бұл заңның өмір сүру деңгейін өлшеудегі қолданылуы айтылады:

Empirical observation in economics that as income rises, less is spent on food

Engel's law is an economic relationship proposed by the statistician Ernst Engel in 1857. It suggests that as family income increases, the percentage spent on food decreases, even though the total amount of food expenditure increases. Expenditure on housing and clothing remains proportionally the same, and that spent on education, health and recreation rises. Even though Engel's law was proposed roughly 160 years ago, it holds relevance today in the context of poverty, especially the reduction of poverty. For instance, the lines and rates for national poverty are often determined by the food share of household expenditure. A quotation of Engel himself reveals the same relationship between income and percentage of income spent on food, but also indicates the application of Engel's Law in measuring standard of living:

blockquote|The poorer is a family, the greater is the proportion of the total outgo [family expenditures] which must be used for food. The proportion of the outgo used for food, other things being equal is the best measure of the material standard of living of a population. This example clearly shows the notion supported by Engel's Law, which is that households with lower income will spend a larger amount of their income on food items than the ones in the middle or higher income levels. For a poor family, the budget expenditure is a big portion of their total budget, while the rich tend to spend more of their money on items such as entertainment and luxury goods. To be clear, Engel's law does not imply that food spending remains unchanged as income increases; instead, it suggests that consumers increase their expenditures for food products in percentage terms less than their increases in income. The interaction between Engel's law, technological progress, and the process of structural change is crucial for explaining long term economic growth as suggested by Leon, and Pasinetti.

blockquote|Отбасы қанша кедей болса, оның жалпы шығынының қаншалықты үлесі азық-түлікке жұмсалуы тиіс. Басқа жағдайлар тең болғанда, азық-түлікке жұмсалатын шығынның үлесі – халықтың материалдық өмір сүру деңгейін өлшеудің ең жақсы көрсеткіші. Бұл мысал Энгель заңының негізгі идеясын нақты көрсетеді: табысы төмен отбасылар азық-түлікке орташа және жоғары табысты отбасыларға қарағанда табысының үлкен бөлігін жұмсайды. Кедей отбасы үшін бюджеттік шығынның үлкен бөлігі азық-түлікке кетеді, ал байлар көбінесе ақшаларын ойын-сауық және тұтыну тауарларына жұмсайды. Маңыздысы, Энгель заңы табыс артқан сайын азық-түлікке жұмсалатын шығын өзгермейді дегенді білдірмейді; керісінше, тұтынушылардың азық-түлікке жұмсаған шығындары табысының өсуінен кем болуы мүмкін. Леон және Пасинетти ұсынғандай, Энгель заңы, технологиялық прогресс және құрылымдық өзгерістердің өзара әрекеттесуі ұзақ мерзімді экономикалық өсімді түсіндіру үшін маңызды.

Энгель қисығы

Энгель заңына негізделген түсінік – Энгель қисығы. Бұл қисық белгілі бір тауарға жұмсалатын шығындардың пропорционалды немесе абсолютті сомаға қарай қалай өзгеретінін көрсетеді. Қисықтың пішіні жас, жыныс, білім деңгейі және бейнеленетін тауардың түрі сияқты факторларға байланысты. Қисық бойымен жылжу кезінде осы факторлар өзгермейді (ceteris paribus), тек табыс өзгереді. Логикалық тұрғыдан алғанда, демографиялық факторлар өзгеретін болса, Энгель қисығы да сәйкес түрде ығысады. Pope (2012) үлкен отбасылардың тағамдық тұтынуы жоғары болатынын, сондай-ақ тұтыну шығындары өмірлік цикл бойы өзгеріп отыратынын, тіпті табыс және басқа демографиялық көрсеткіштер тұрақты болған жағдайда да, атап өтті. Тағамға жұмсалатын бюджет үлесі өмір бойы өсіп, содан кейін төмендейді, нәтижесінде кері парабола пайда болады, бұл тағамға және жалпы шығындарға жұмсалатын шығындар өмірдің ортасында ең жоғары деңгейге жететінін көрсетеді. X осі табыс деңгейін, ал Y осі шығындарды көрсететін болса, Энгель қисықтары сұраныстың оң табыс серпімділігіне ие қалыпты тауарлар үшін жоғары қарай еңіс көрсетеді. Теріс табыс серпімділігі бар төмен сапалы тауарлар үшін Энгель қисықтары теріс еңіс болады. Тағамға қатысты Энгель қисығы оң, бірақ төмендейтін еңіске ие. 1875 жылға қарай Энгель заңы Атлант мұхиты арқылы Америкаға тарады. Онда ол назар аудартып, Кэрролл Д. Райт қолданды, ол тамаққа жұмсалатын шығын ғана емес, сонымен қатар киім, тұрғын үй және тұрмыстық заттар (үйді жақсарту сияқты сирек кездесетін шығындар) та Энгель заңына сәйкес табыспен өзгеретінін дәлелдеді. 1932 жылы Циммерман Энгель заңының тағамдық шығындарға табыстан басқа факторлар үшін де қолданылғанын, бұл дұрыс емес екенін айтты. Ол: "Энгель заңы, қатаң түсіндірілгенде, нақты отбасыларға, нақты уақыттарға және белгілі жағдайларға сай келмейді" және "Энгельдің өмір сүру стандарты планетадағы адамдардың жартысынан көбіне қолданылмайды" деді. Циммерманның пікірінше, мұның себебі жеке талғам, отбасы мөлшері және мәдени ерекшеліктер сияқты факторлар. 1957 жылы Houthakker жасаған шолуда 30 елден алынған 40 отбасының тағамдық, киімдік және әртүрлі заттарға жұмсаған табысы мен серпімділігі одан әрі зерттелді. Серпімділіктер Энгель заңына ұқсас, бірақ тең емес. Осы зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, Хоутаккер: "Егер елдің шығыс үлгілері туралы ешқандай дерек болмаса, тағамға қатысты ішінара серпімділікті 0,6 деп қою қате болмас еді" деді. Содан бері тағамдық шығындарға қатысты зерттеулер негізінен эмпириялық болып, күрделі статистикалық модельдерді қолданады. Бұл, бір жағынан, қолжетімді деректердің үнемі өсіп келе жатқан көлеміне байланысты мүмкін болды. Бүгінде отбасылық табысқа немесе жалпы шығысқа қарай шығыстардың әртүрлі түрлерінің қалай өзгеретінін бір уақытта талдау кең таралған. XXI ғасырда Энгель заңының өзектілігін зерттейтін трансұлттық зерттеулер салыстырмалы түрде аз болды. Алайда, 2011 жылы Ричард Анкердің зерттеуі "Энгель заңының бүгінгі күні елдер арасында да, елдер ішіндегі отбасылар арасында да өзекті болып қала беретініне сенімді дәлелдер" көрсетті, бірақ ол Энгель заңы бүгін тек жан басына шаққандағы табысы айырмашылығы бар елдердің тағамдық үлесіндегі айырмашылықтарды болжау үшін ғана жеткілікті күшті екенін де атап өтті. Қазіргі уақытта зерттеушілер тағамның табыс серпімділігі 1,0-ден кем (бірақ 0,0-ден жоғары) екенін қабылдайды, бұл отбасылардың тағамға жұмсаған шығындарының үлесі табыс өскен сайын төмендейді дегенді білдіреді.

A concept which is based on Engel's law is Engel curve. This curve shows how the spending on a certain good varies by either the proportion or absolute dollar amount. The shape of the curve depends on factors such as age, gender, educational level and which type of good it is visualising. Moving along the curve assumes that these factors are held constant, ceteris paribus, while only income is changed. Logically, when demographic factors change, the Engel curve shifts accordingly. Moreover, Pope (2012) notes that larger families will have higher food consumption, as well as that consumption expenditures change throughout a life cycle, even holding income and other demographic variables are held constant. The share of a budget spent on food rise and then fall during a lifetime, producing an inverted parabola, indicating that expenditures on food as well as total expenditures peak during mid life. With income level as the x axis and expenditures as the y axis, the Engel curves show upward slopes for normal goods, which have a positive income elasticity of demand. Inferior goods with negative income elasticity, assume negative slopes for their Engel curves. In the case of food, the Engel curve is concave downward with a positive but decreasing slope. By 1875 Engel's law had spread across the Atlantic to America. There it gained attention and was used by Carroll D. Wright, which did not only argue that food expenditure was the only thing that varied with income, but that in fact clothing, housing and sundries (meaning expenditures that are not frequently incurred, like home improvement items) also varied with income in agreement with Engel’s law. In 1932 Zimmerman stated that Engel's law had been utilised for other factors than income to food expenditure, which should not be the practice. He states: "It is evident that Engel's law, rigidly interpreted is not true for particular families, for particular times, and under certain circumstances" and "The 'Engel' type of standard of living applies to no more than half of the people of the globe." Zimmerman argues that the reason for this is among other things personal tastes, family size and cultural preferences. In a review by Houthakker in 1957, the household incomes and elasticities on food, clothing and miscellaneous items are further investigated, by looking at 40 households from 30 countries. The elasticities are found to be similar to Engel's law, not equal. Based on this research, Houthakker claims that "If no data on the expenditure patterns of a country are available at all, one would not be very far astray by putting the partial elasticity at 0.6 with respect to food." Since then, researches on patterns concerning food expenditure have mainly become empirical using sophisticated statistical models. This is in part made possible due to the ever increasing amount of data available. It is today quite common to simultaneously analyse how different types of expenditures change along with household income or total expenditure. In the 21st century there have been relatively few cross national studies of the extent to which Engel's law remain relevant. However, a study by Richard Anker in 2011 showed "convincing evidence [ ] that Engel's law continues to be relevant today across countries as well as across households within countries", but he also draws the conclusion that Engel's law today is only sufficiently strong to predict differences in food shares of countries that have large enough differences when it comes to income per capita. It is important to note that currently researchers assume an income elasticity of food being less than 1.0 (but more than 0.0), which further implies that the share of household expenditure on food decreases with rising income.

Бүгінгі таңдағы әсері

Энгель заңы әртүрлі елдердегі тұрмыс деңгейін бағалау үшін индикатор ретінде қолданылуы мүмкін. Осы мақсатта Энгель коэффициенті деп аталатын өлшем қолданылады, ол – белгілі бір уақыттағы азық-түлік шығындарының бюджеттегі үлесі. Бұл, адамның әл-ауқатын тамаққа жұмсалатын бюджет үлесі арқылы бағалауға мүмкіндік береді. Энгельдің эмпирикалық зерттеулеріне сәйкес, табыс артқан сайын тамаққа жұмсалатын бюджет үлесі төмендейді, бұл экономикалық өсімнің (және оның нәтижесінде халық табысының артуының) нашар тамақтану мәселесін шеше алатынын көрсетеді. Тамақ инфляцияның сенімді көрсеткіші болып табылады, себебі оның табысқа қатысты серпінділігі 1.0-нан айтарлықтай өзгеше; тамақ ұзақ сақталмайтындықтан, тамаққа жұмсалатын шығын тұтынуға тең болады; тұтынушылардың пайдалы функцияларында тамақты басқа тауарлардан оңай ажыратуға болады, сондай-ақ тамақ – анықтамасы оңай тауар. Ел экономикалық өсімге қол жеткізген сайын, ауыл шаруашылығы секторының жалпы экономикалық белсенділіктегі үлесі азаяды. Энгель заңына сәйкес, ел өскен кезде ауыл шаруашылығы секторы елдің экономикалық белсенділігінің кішірек бөлігін құрайды. Бұл тамаққа жұмсалатын табыстың үлесі табыс өскен сайын (экономикалық өсімнің нәтижесінде) төмендеуіне байланысты. Poper (2012) АҚШ мысалында, 1900 жылы ауыл шаруашылығы секторында жұмыс істейтіндердің үлесі 41% болса, 2000 жылы 2% төмен болғандығын көрсетеді. Бұл құбылыс дамыған экономикаларда жұмыс күшінің ауыл шаруашылығы секторындағы үлесінің аздығымен байланысты. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасының өсуі кедейлерге пропорционалды түрде әсер етеді. Энгель заңынан көрінетіндей, тамақ кедейлердің бюджетінің үлкен бөлігін құрайды, сондықтан осыған қатысты бағалардың өзгеруі кедейлерге байларға қарағанда күштірек әсер етеді. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын көтеруге бағытталған саясат кедейлердің нақты табысын байлардың табысынан гөрі пропорционалды түрде азайтады.