Кіріспе
Рим императоры 286–305 жылдары биледі. Ол 285 жылдан 286 жылға дейін Цезарь, ал 286 жылдан 305 жылға дейін Август болды. Сирмий қаласының (қазіргі Сербиядағы Сремска-Митровица) Паннония провинциясында, дүкеншілер отбасында дүниеге келді. Ежелгі дереккөздерде оның туған жері Иллирия екеніне, паннониялық қасиеттеріне және соғыспен қираған Дунай шебіндегі қатал өміріне байланысты белгісіз сілтемелер кездеседі. Максимиан әскерге қатысып, императорлар Аурелиан (270–275 жж.) және Проб (276–282 жж.) кезінде Диоклетианмен бірге қызмет етті. Ол 283 жылы Карустың Месопотамия жорығына қатысқан болуы мүмкін, ал 284 жылғы 20 қарашада Никомидияда Диоклетианның император болып сайлануына куә болды. Жазушы Стивен Уильямс пен тарихшы Тимоти Барнс Диоклетианның Максимианды Цезарь етіп тез тағайындауының себебі екеуінің ұзақ жылдар бойы одақтас болғанын, рөлдері алдын ала келісілгенін және Максимианның Каринға (283–285 жж.) қарсы жорығында Диоклетианға қолдау көрсеткенін айтады, бірақ бұған тікелей дәлел жоқ. Зор энергиясымен, қатаң мінезімен және бүлікке бейім еместігімен Максимиан императорлық лауазымға лайықты үміткер болды. IV ғасыр тарихшысы Аурелий Виктор Максимианды «достықта сенімді, бірақ біршама қарапайым және әскери дарыны бар әріптес» деп сипаттады. Басқа қасиеттеріне қарамастан, Максимиан білімсіз болды және ойлаудан іс-қимылға бейімділік танытты. 289 жылғы мақтау сөзінде оның іс-әрекеттері Екінші Пуникалық соғысында Сципион Африканның Ганнибалға қарсы жеңістерімен салыстырылып, Максимиан олар туралы естімегені айтылды. Оның амбициялары әскери салаға ғана қатысты, саясатты Диоклетианға қалдырды. Христиан риторы Лактанций Максимианның Диоклетианның көзқарастарымен келісетінін, бірақ оның талғамында пуритандық емес екенін, император ретіндегі өкілеттігінен туындаған мүмкіндіктерді пайдаланғанын айтты. Лактанций Максимианның сенаторлардың қыздарын құрметсіздікке ұшыратқанын және өзінің тоймас құмарлығын қанағаттандыру үшін жас бойжеткендермен саяхаттағанын айыптады, бірақ Лактанцийдің сенімділігіне оның жалпы түрде жазықсыздыққа деген қарсылығы күмән тудырады. Максимиан сириялық әйелі Эвтропиядан екі бала өмірге әкелді: Максенций және Фауста. Ежелгі деректерде олардың туған күндері туралы тікелей мәлімет жоқ. Қазіргі зерттеулер бойынша Максенций шамамен 276–283 жылдары дүниеге келсе, Фаустаның туған күні 289 немесе 290 жылдарға жатады. Констанций Хлордың әйелі Феодора ежелгі дереккөздерде Максимианның әкесінен туған қызы ретінде көрсетіледі, бұл Отто Сик пен Эрнест Штайнның оның Эвтропия мен Афраний Ганнибалианның бұрынғы некесінен туғаны туралы пікірін тудырды. Барнс бұл пікірге қарсы шығып, барлық «әкесінен туған қыз» туралы мәліметтер ішінара сенімсіз тарихи еңбектерден алынғанын айтады, ал басқа, сенімді дереккөздер оны Максимианның заңды қызы деп көрсетеді. Барнс Феодораның Максимианның аты-жөні белгісіз бұрынғы әйелінен, мүмкін Ганнибалианның қызынан шамамен 275 жылға дейін дүниеге келгенін қорытындылады.
Maximian (Marcus Aurelius Valerius Maximianus; ), nicknamed Herculius, was Roman emperor from 286 to 305. He was Caesar from 285 to 286, then Augustus from 286 to 305. near Sirmium (modern Sremska Mitrovica, Serbia) in the province of Pannonia, into a family of shopkeepers. Beyond that, the ancient sources contain vague allusions to Illyricum as his homeland, to his Pannonian virtues, and to his harsh upbringing along the war torn Danube frontier. Maximian joined the army, serving with Diocletian under the emperors Aurelian (r. 270–275) and Probus (r. 276–282). He probably participated in the Mesopotamian campaign of Carus in 283 and attended Diocletian's election as emperor on 20 November 284 at Nicomedia. Maximian's swift appointment by Diocletian as Caesar is taken by the writer Stephen Williams and historian Timothy Barnes to mean that the two men were long term allies, that their respective roles were pre agreed and that Maximian had probably supported Diocletian during his campaign against Carinus (r. 283–285) but there is no direct evidence for this. With his great energy, firm aggressive character and disinclination to rebel, Maximian was an appealing candidate for imperial office. The fourth century historian Aurelius Victor described Maximian as "a colleague trustworthy in friendship, if somewhat boorish, and of great military talents". Despite his other qualities, Maximian was uneducated and preferred action to thought. The panegyric of 289, after comparing his actions to Scipio Africanus' victories over Hannibal during the Second Punic War, suggested that Maximian had never heard of them. His ambitions were purely military; he left politics to Diocletian. The Christian rhetor Lactantius suggested that Maximian shared Diocletian's basic attitudes but was less puritanical in his tastes, and took advantage of the sensual opportunities his position as emperor offered. Lactantius charged that Maximian defiled senators' daughters and traveled with young virgins to satisfy his unending lust, though Lactantius' credibility is undermined by his general hostility towards pagans. Maximian had two children with his Syrian wife, Eutropia: Maxentius and Fausta. There is no direct evidence in the ancient sources for their birthdates. Modern estimates of Maxentius' birth year have varied from c. 276 to 283, and most date Fausta's birth to c. 289 or 290. Theodora, the wife of Constantius Chlorus, is often called Maximian's stepdaughter by ancient sources, leading to claims by Otto Seeck and Ernest Stein that she was born from an earlier marriage between Eutropia and Afranius Hannibalianus. Barnes challenges this view, saying that all "stepdaughter" sources derive their information from the partially unreliable work of history Kaisergeschichte, while other, more reliable, sources refer to her as Maximian's natural daughter. Barnes concludes that Theodora was born no later than c. 275 to an unnamed earlier wife of Maximian, possibly one of Hannibalianus' daughters.
Цезарь қызметіне тағайындалу
285 жылы шілдеде Медиолан (Милан, Италия) қаласында Диоклетиан Максимианды өзінің мұрагері және бағыныштысы ретінде тағайындады, ол Цезарь атағын алды. Бұл шешімнің себептері күрделі. Империяның Галлиядан Сирияға дейін, Мысырдан Дунайдың төменгі ағысына дейін барлық провинцияларда қақтығыстар болғандықтан, Диоклетианға ауыр жұмыс жүктемесін басқару үшін көмекші қажет болды. Тарихшы Стивен Уильямс Диоклетиан өзін орташа генерал деп санағанын және оның көп бөлігін жүргізу үшін Максимиан сияқты адам қажет болғанын айтады. Диоклетианның ұлдары болмағандықтан, оның жалғыз қызы Валерия болды, ол оның орнын баса алмайтын еді. Сондықтан ол өзінің отбасының сыртынан серік іздеуге мәжбүр болды, ал ол серік оған сенімді адам болуы керек еді. Тарихшы Уильям Сестон Диоклетианның, бұрынғы мұрагерсіз императорлар сияқты, Максимианды өзінің filius Augusti ("Август ұлы") ретінде қабылдағанын мәлімдеді. Кейбіреулер осы пікірмен келіседі, бірақ тарихшы Франк Колб бұл пікірдің папирологиялық деректерді қате түсінуге негізделгенін айтады. Дегенмен, Максимиан Диоклетианның тегін (отбасылық атын) Валериус деп қабылдады. Соңында, Диоклетиан жеке биліктің қауіпті екенін және бұрыннан қос билік үлгісінің бар екенін білді. Әскери шеберлігіне қарамастан, Аврелиан мен Проб екі император да биліктен оңай құлатылды. Ал бірнеше жыл бұрын император Карус пен оның ұлдары да, қысқа ғана уақыт болса да, бірлесіп билік жүргізген. Тіпті алғашқы император Август (б.з.д. 27 – б.з. 14), өзінің әріптестерімен билікті бөлісті, ал Марк Аврелийден (161–180) бастап, серік императорлардың ресми лауазымдары болды. Екі жүйе де жақсы жұмыс істеді. Шамамен 287 жылы, Максимиан Август болып тағайындалғаннан кейін, екі билеушінің қарым-қатынасы діни тұрғыдан қайта анықталды, Диоклетиан Иовий, ал Максимиан Геркулий атағын алды. Атақтар символизмге толы болды: Диоклетиан Юпитер жоспарлау мен басқарудың басты рөлін атқарды; ал Максимиан Геркулес – тапсырылған міндеттерді орындаудың батырлық рөлін атқарды. Бірақ символизмге қарамастан, императорлар Императорлық культте «құдайлар» болған жоқ (егер оларды Императорлық мақтауларда осылай атаған болса да). Олар құдайлардың жер бетіндегі еркін жүзеге асыру үшін пайдаланған құралдары еді. Ритуалдар аяқталғаннан кейін, Максимиан Батыс үкіметін өз қолына алды және Диоклетиан Шығысқа оралғанда, Багаудтар деп аталатын көтерілісшілермен күресу үшін Галлияға жіберілді.
Галлия мен Германиядағы алғашқы науқандар
Галлияның Багаудалары ежелгі дереккөздерде сирек кездесетін, олардың 285 жылғы көтерілісі алғашқы тіркелген оқиға. IV ғасыр тарихшысы Эвтропий оларды Амандус пен Элиан басшылығымен ауылдық халық деп сипаттаса, ал Аурелий Виктор оларды қарақшылар деп атады. Тарихшы Дэвид С. Поттер олардың қарапайым шаруалар емес, Галлияның саяси тәуелсіздігін немесе жақында тақтан түсірілген Карустың (Галлия Нарбоненсистің тумасы, қазіргі оңтүстік Франция аймағы) қайта орнатылуын көздегендері мүмкін екенін ұсынады: осы жағдайда, олар қарақшылар емес, императорлық әскерден дезертирлер болған болар еді. Багаудалар нашар жабдықталған, басшылықсыз және оқусыз болғандықтан – демек, рим легиондарына тең келмейтін – Диоклетиан оларды жеңу үшін императорды тағайындауға лайық қауіп деп санады. Максимиан 285 жылдың басында Багаудаларға қарсы науқанға дайындық кезінде, қазіргі Швейцариядағы Аукануста Фивада орналасқан легионның штаб-квартирасынан келген копт христиан әскерлерінің жаппай қырғынын ұйымдастырды. Максимиан 285 жылдың ортасында Галлияға сапар шегіп, Багаудалармен шайқасты. Науқан туралы мәліметтер аз және тактикалық егжей-тегжейлі ақпаратты қамтамайды: тарихи дереккөздер тек Максимианның қасиеттері мен жеңістеріне назар аударады. 289 жылғы Максимианға арналған панегирикте бүлікшілер қаталдық пен инабаттылықтың араласуымен жеңілгені айтылады. Бұл науқан Империяның азаматтарына қарсы болғандықтан және осы себепті жағымсыз болғандықтан, ол аталымдар мен ресми жеңістерде жазылмады. Шындығында, Максимианның панегиристі: «Мен осы эпизодтан жылдам өтемін, өйткені сіздің жомарттығыңыздан сіз бұл жеңісті тойлаудан гөрі ұмытып кетуге дайын екеніңізді көремін», – деп мәлімдеді. Жыл соңына қарай көтеріліс айтарлықтай басылды, ал Максимиан күштерінің көп бөлігін Рейн шекарасына көшіріп, тұрақтылық кезеңін бастады. Максимиан Багаудаларды жеңіске жеткізу үшін жеткілікті жылдам әрекет етпеді, нәтижесінде германдықтардың қарсы әрекетіне ұшырады. 285 жылдың соңында екі варвар армиясы – біреуі бургундтар мен аламандықтардан, екіншісі хайбон және герулдерден – Рейнді кешіп, Галлияға енді. Бірінші армия ауру мен аштықтан өлуге тасталды, ал Максимиан екінші армияны тоқтатып, жеңді. Одан кейін ол болашақ науқандарға дайындық үшін Могунтиякум (Майнц, Германия), Аугуста Треверорум (Триер, Германия) немесе Колония Агриппина (Кельн, Германия) қалаларында Рейн штаб-пәтерін құрды.
Караузиус
Галлияның көп бөлігі бағынышты болғанмен, Англия жоғалауымен шектес аймақтар франк және саксон қаскөйлерінен әлі де зардап шекті. Императорлар Проб пен Карин саксон жағалауын нығайтуға кіріскен, бірақ істеуге әлі көп жұмыс бар еді. Мысалы, 270–285 жылдары Дувр мен Булоньде теңіз базаларының археологиялық дәлелі табылмады. Қаскөйлер мәселесіне жауап ретінде Максимиан Маусей Караузийді, Германияның төменгі бөлігінен (Оңтүстік және Батыс Нидерланды) шыққан менапийді, каналға басшылық етуге және оны қарақшылардан тазалауға тағайындады. Караузий жақсы жетістікке жетті және 285 жылдың соңына қарай көптеген қаскөй кемелерін қолға түсірді. Бірақ Максимиан, Караузийдің қаскөйлер тонауын аяқтағанша күтіп, олжаны халыққа немесе императорлық қазынаға қайтарудың орнына өзі үшін алып отырғанын естіді. Максимиан Караузийді тұтқындауға және өлім жазасын беруге бұйырды, осыдан ол Британияға қашуға мәжбүр болды. Британияда Караузийдің қолдауы күшті болды, және кем дегенде екі британ легионы (II Августа және XX Валерия Виктрикс) оған, сондай-ақ Булоньге жақын орналасқан легионның бір бөлігі немесе толығымен (вероятно, XXX Ульпия Виктрикс) оған қосылды. Караузий армиясындағы қалған адал әскерлерді жылдам жойып, өзін Август деп жариялады. Максимиан осы көтеріліске қарсы шара қабылдай алмады. Оның флоты болмады – ол оны Караузийге берген еді – және ол герулдар мен франктарды басумен айналысып жатқан. Осы уақытта Караузий өз флотын кеңейтіп, франк жалдамалыларын жұмысқа алып, әскерлеріне жақсы жалақы төлеп, өзінің беделін нығайтты. Караузий өзін тәуелсіз британ мемлекетінің басшысы деп жариялады, Imperium Britanniarum деп атады және Максимиан мен Диоклетианнан гөрі әлдеқайда жоғары сапалы монета шығарды, осылайша британдық және галл саудагерлерінің қолдауын алды. Тіпті Максимианның әскерлері де Караузийдің ықпалы мен байлығына ұшырады.
Максимиан Август етіп тағайындады
286 жылы 1 сәуірде Караузиймен туған дағдарысқа байланысты Максимиан Август (император) атағын қабылдады. Бұл оған Караузиймен тең мәртебе берді, сондықтан қақтығыс екі Аугуст арасында, емес, Аугуст пен Цезарь арасында болды. Императорлық насихаттарда Максимиан Диоклетианның бауыры деп жарияланды, оның билігі мен беделі бірдей болды. Диоклетиан Максимианның тағайындалу рәсіміне қатыса алмады, сондықтан Зик Максимиан бұл атақты өзіне тартып алды, ал кейін Диоклетиан азаматтық соғыстың алдын алу ниетімен оны мойындады деген болжам жасады. Бұл пікір көп қолдау таппады, ал тарихшы Уильям Лидбеттер оны жақында жоққа шығарды. Императорлардың арасындағы физикалық қашықтыққа қарамастан, Диоклетиан Максимианға сеніп, оған императорлық билік жүктеді, ал Максимиан Диоклетианды оның қалауынша әрекет етуге лайық деп есептеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, Рим империясы екі императорлық билікпен бөлінбеді. Әр императордың өз сарайы, әскері және ресми тұрақты жерлері болды, бірақ бұл мәселелер практикалық сипатта болды, мазмұнында емес. 287 жылдан бастап императорлық насихаттар біртұтас және бөлінбес Римді, patrimonium indivisum деп тұрақты түрде айтады. 289 жылы Максимианға арналған мақтау сөйлеуші былай деді: «Осылайша, бұл ұлы империя екеуіңіздің ортақ мүлігіңіз, ешқандай келіспеушіліксіз, және сіздердің араларыңызда дау болғанын біз көтермейміз, бірақ сіздер мемлекетті бұрынғы Спарта патшалары – екі Гераклидтер сияқты тең дәрежеде билейсіздер». Екі императордың да атынан заңдық шешімдер қабылданып, императорлық тойлар өткізілді, сондай-ақ империяның екі бөлігінде де бірдей монеталар айналымға шығарылды. Диоклетиан кейде Максимианның Африка провинциясына жарлықтар берді, ал Максимиан да Диоклетианның иелігі үшін солай істеген болуы мүмкін.
286 және 287 жылдардағы науқандар
Максимиан Караузийді бірден басып тастай алмайтынын түсінген соң, Рейн тайпаларына қарсы жорыққа шықты. Бұл тайпалар, әдетте, галлдық бейбітшілікке үлкен қауіп төндірді және олардың көптегені Караузийді қолдады. Максимианның өзен бойында көптеген жауы болғанымен, олар империямен шайқасқаннан гөрі көбінесе бір-бірімен жанжалдар жасады. Максимианның Рейндегі жорықтарының нақты мерзімдері 285-288 жылдар аралығында ғана сақталған. 287 жылдың 1 қаңтарында консулдық таяқтарды алғанда, Максимианға варварлардың шабуылы туралы хабар жетті. Ол тогасын шешіп, қару-жарағын киіп, варварларға қарсы аттанды және олар толығымен таратылмаса да, сол жылдың соңында Галлияда жеңіс тойлады. Максимиан Мозель-Вогез аймағындағы бургундтар мен алеманн тайпаларын ең қауіпті деп есептеді, сондықтан оларды бірінші кезекте таңдады. Ол олардың жерін өртеу тактикасын қолданды, олардың жерін қиратты және аштық пен ауру арқылы олардың санын азайтты. Бургундтар мен алеманндардан кейін Максимиан әлсіз герулдер мен хайбондарға қарсы шықты. Ол оларды бір шайқаста жеңіп, қоршауға алды. Ол жеке өзі шайқасқа қатысты, германдық әскерлер жеңілгенше майдан бойымен атпен жүрді. Рим әскерлері қашқан тайпалық әскерлерді қуып жетіп, оларды талқандады. Жаулары аштықтан әлсіреген соң, ол германдық территорияға терең еніп, олардың отанына қирату әкелді.
Аламанға қарсы бірлескен науқан
Келесі жылдың басында, Максимиан Караузиймен күресуге дайындық жасап жатқанда, Диоклетиан Шығыстан оралды. Сол жылы императорлар кездесті, бірақ оның күні мен орны белгісіз. Олар, әрине, аламандарға қарсы бірлескен науқан және Караузийге қарсы теңіз экспедициясы туралы келісімге келді. Кейін сол жылы Максимиан Рейн мен Дунайдың жоғарғы ағысындағы, аламандық территорияның тереңіне енген Агри Декуматтарға күтпеген шабуыл жасады, ал Диоклетиан Раетия арқылы Германияға шабуыл жасады. Екі император да өтіп бара жатқанда егістіктер мен азық-түлік қорын өртеп, немістердің күнкөрісін жойды. Олар империяға үлкен аумақтар қосты және Максимианның дайындықтарын одан әрі бұзылмай жалғастыруға мүмкіндік берді. Соғыстан кейін Рейн бойындағы қалалар қайта жаңартылды, Майнц және Кельн сияқты жерлерде шығыс жағалауда плацдармдар құрылды, сондай-ақ форттар, жолдар және бекінілген қалалардан тұратын әскери шекара белгіленді. Торнакум (Турнай, Бельгия), Бавакум (Бавая, Франция), Атуатука Тунгрорум (Тонгерен, Бельгия), Мозае Траектум (Мастрихт, Нидерланды) және Кельн арқылы өтетін әскери тракт шекарадағы маңызды нүктелерді байланыстырды.
Констанций, Геннобоуд және қоныс аудару
288 жылдың басында Максимиан өзінің преториан префекті Констанций Хлорды, Максимианның қызы Теодораның күйеуін, Караузийдің франк одақтастарына қарсы жорық жүргізуге тағайындады. Бұл франктар Рейн сағаларын бақылап, Караузийге қарсы теңіз шабуылын тоқтатып тұрды. Констанций солтүстікке қарай олардың аумағы арқылы өтіп, қиратушылық әсер етіп, Солтүстік теңізге жетті. Франктар бейбітшілік сұрады, ал одан кейін Максимиан Францияның құлатылған королі Геннобаудты қайтадан орнына қойды. Максимиан Фризи, Салиан франк, Хамави және басқа тайпалардың Рейн мен Ваал өзендері арасындағы Рим территориясының белдеуі бойымен, Новиомагустан (Нижмеген, Нидерланды) Траектумға (Утрехт, Нидерланды) қоныстануына рұқсат берді. Бұл тайпаларға Рим үстемдігін мойындаған жағдайда ғана қоныстануға рұқсат берілді. Олардың болуы қажетті жұмыс күшін қамтамасыз етті және басқа франк тайпаларының қоныстануына кедергі келтірді, соның арқасында Максимиан солтүстік Рейн бойында қорғаныс шегін құрып, аймақты гарнизонмен қамтамасыз ету қажеттілігін азайтты. Констанцийдің мадақтаушысының айтуынша, оның флоты дауылда жоғалып кеткен, бірақ бұл жеңілістің ұяттылығын жасыру үшін айтылған болуы мүмкін. Диоклетиан Максимианның сәтсіздігін естігеннен кейін Шығыс провинцияларына жасаған сапарын қысқартты. Диоклетиан батысқа асығып оралды, 290 жылдың 10 мамырында Эмесаға, ал 1 шілдеде Дунайдағы Сирмиумға жетті. Диоклетиан Максимианмен 290 жылдың желтоқсан айының соңында немесе 291 жылдың қаңтарында Миланда кездесті. Бұл оқиғаға көптеген адамдар жиналды, императорлар көп уақытын жұрт алдындағы салтанатты шараларға арнады. Поттер және басқалар, Диоклетианның әлсіз әріптесіне қолдау көрсету үшін осы рәсімдер ұйымдастырылғанын болжады. Билеушілер саясат және соғыс мәселелерін жасырын түрде талқылады, сондай-ақ императорлық кеңеске төрт императорды (Тетрархия) қосу мүмкіндігін қарастырды. Сол уақытта Рим Сенатының өкілдері билеушілермен кездесіп, император кеңсесімен сирек болатын байланысты қайта жаңартты. Императорлар 303 жылға дейін қайтадан кездеспеді. 289 жылы Максимианның басып кіру әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Караузийбен шартты бітім орнады. Максимиан Британияда және континентте Караузийдің билігін мойындады, бірақ сепаратистік мемлекетке ресми заңдылық беруден бас тартты. Ал Караузий Галияның құрлықтық жағалауындағы өзінің территориясына қанағаттанды. Алайда Диоклетиан өзінің билігіне жасалған мұндай наразылықты көтере алмады. Караузийдің бөлініп кетуімен және Мысыр, Сирия және Дунай шекараларындағы басқа да қиындықтармен бетпе-бет келген ол империяны басқару үшін екі императордың жеткіліксіз екенін түсінді. 293 жылдың 1 наурызында Миланда Максимиан Констанцийді Цезарь лауазымына тағайындады. Сол күні немесе бір айдан кейін Диоклетиан Галлерийді де осы лауазымға тағайындады, осылайша "Тетрархияны" немесе "төрт билікті" орнатты. Констанцийге Максимиан сәтсіздікке ұшыраған жерде табысқа жетуі және Караузийді жеңуі керек екені түсіндірілді.
Аллектусқа қарсы науқан
Констанций үміттерді тез және тиімді орындады және 293 жылы Караузийдің әскерін солтүстік Галлиядан ығыстырып шығарды. Сол жылы Караузий қаза тауып, оның қазынашысы Алект оның орнына келді. Констанций Рейн және Шельда естілеріне дейін жағалау бойымен жорық жасап, онда Караузийдің франк одақтастарынан жеңіске жетіп, Germanicus maximus атағын алды. Осыдан кейін Британияға көз тіккен Констанций келесі жылдарда шапқыш әскерлер флотын құруға кірісті. Констанций тағайындалғаннан кейін Италияда болған Максимиан шабуыл жоспарларынан хабардар болып, 296 жылдың ортасында Галлияға қайтып келді. Ол Рейн шебін Караузийдің франк одақтастарына қарсы қорғады, ал Констанций Британияға шабуыл жасады. Алект Констанцийдің преториандық префекті Асклепиодотпен Солтүстік Даунс аймағында болған шайқаста қаза тапты. Констанций өзі Дубриске (Дувер) жақын жерге түсіп, Лондиниумға (Лондон) қарай жорық жасады, ондағы тұрғындар оны босатушы ретінде қарсы алды.
Солтүстік Африкадағы науқандар
Констанцийдің жеңіске жетіп оралуымен Максимиан Мавританиядағы (Солтүстік-Батыс Африка) қақтығысқа назар аудара алды. III ғасырда Рим билігі әлсіреген сайын, көшпелі бербер тайпалары аймақтағы елді мекендерді қудалауды күшейтті, салдары одан аяқталды. 289 жылы Мавритания Цезаренсис (қазіргі Алжир) губернаторы Бавариялықтар мен Квинкегентиандарға қарсы шағын әскерді жіберіп, уақытша тынығу алды, бірақ жаушылар көп ұзамай қайтып келді. 296 жылы Максимиан преториандық когорталардан, Аквилеялық, Египеттік және Дунай легиондарынан, Галлия және Германия көмекшілерінен, сондай-ақ фракиялық жалдамалы әскерлерден әскер жинап, сол жылдың соңында Испания арқылы жорыққа шықты. Ол аймақты маврлардың шабуылынан қорғаған болуы мүмкін, содан кейін Гибралтар бұғазын кешіп Мавритания Тингитанаға (қазіргі Мароккоға) кіріп, аймақты франк пираттарынан қорғады. 297 жылдың наурызында Максимиан берберлерге қарсы қанды шабуылға кірісті. Жорық ұзаққа созылды, сондықтан Максимиан 297–298 жылдардың қысын Карфагенде демалып өткізіп, кейін майданға оралды. Оларды Атлас тауларына, олардың туған жерлеріне қайтарумен қанағаттанбай, Максимиан бербер аумағына терең енді. Жер бедері қиын болды, берберлер партизандық соғыс тактикасын жақсы меңгерген еді, бірақ Максимиан алға жылжуын тоқтатпады. Ол тайпаларға мүмкіндігінше көп зиян келтіруді көздеп, бұрынғыда қауіпсіз жерлерін қиратты, мүмкіндігінше көп адамды өлтірді және қалғандарын Сахараға қуды. Оның жорығы 298 жылдың басында аяқталды, ал 10 наурызда ол Карфагенге жеңіске жетіп кірді. Ондағы жазбаларда халықтың Максимианға деген ризашылығы білдірілген, оны – Констанций Лондонға кірген кезде болғандай – redditor lucis aeternae ("мәңгілік жарықты қайта келтіруші") деп атады. 299 жылы Мавританиядағы жорығынан кейін Максимиан Италияның солтүстігіне оралып, Милан мен Аквилеядағы сарайларда жайлы өмірге көшті және соғыс жүргізуді өзінің бағыныштысы Констанцийге тапсырды. Максимиан Сенатпен қарым-қатынасында Констанцийге қарағанда агрессивтірек болды, ал Лактанций оның сенаторларды қорқытып, жалған айыптаулармен бірнешеуін, соның ішінде 301–302 жылдары Рим префектін соттағанын айтады. Констанций болса, сенаторлық аристократиямен жақсы қарым-қатынас сақтап, империяны белсенді түрде қорғаумен шұғылданды. Ол 300 немесе 301 жылы франктарға қарсы қарулы күшке көтерілді, ал 302 жылы, Максимиан Италияда демалып жатқанда, Жоғарғы Рейндегі герман тайпаларына қарсы жорығын жалғастырды. Сирмиумдағы император сарайынан басқа, Глакта да сарай табылған, ол Максимианға тиесілі болуы мүмкін.
Зейнеткерлік
Диоклетианның билігінің 20 жылдығы, яғни оның таққа отырған күнінің 20 жылдығы 303 жылы Римде тойланды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, сол кезде Диоклетиан Максимианнан бірдей зейнетке шығуға уәде алды, ал императорлық мәртебелерін Констанций мен Галерийге, Цезарьлерге тапсырды. Болжам бойынша, Максимианның ұлы Максенций және Константиннің ұлы Константин – Никомидияда бірге тәрбиеленген балалар – жаңа Цезарьлер атанды. Максимиан зейнетке шығуға құштар болмаса да, Диоклетиан билікте болды және қарсылық көтерілуі қиын болды. Зейнетке шығу алдында Максимиан 304 жылы Секулярлық ойындарда бас төрешілік ету арқылы соңғы мәртебеге ие болды. 305 жылдың 1 мамырында Милан мен Никомедияда өткен жекелеген салтанаттарда Диоклетиан мен Максимиан бірдей зейнетке шықты. Мұрагерлік Максимианның толық пікіріне сай келмеді: Галерийдің ықпалымен, Галерийдің бұрынғы әскери жолдасы Север және Галерийдің туысы Максимин (екеуі де ұзақ жылдар әскери қызметте болды) Цезарь болып тағайындалды, осылайша Константин мен Максенций мұрагерлікке ие болмады. Максимиан жаңа тетрархияға тез көңілі тоймады, ол Галерийдің Диоклетианның бұрынғы билігін иеленгенін көрсетті. Максимиан Северді Цезарь деп жариялаған салтанатты рәсімге жетекшілік етсе де, екі жыл ішінде ол ұлының жаңа үкіметке қарсы бүліктерін қолдауға жеткілікті наразылық білдірді. Диоклетиан өзінің туған жеріне, Адриатика теңізінің жағасындағы Салона қаласының жанындағы Далмацияда салған кең сарайына қайтты. Максимиан Кампания, Лукания немесе Сирмиумдағы виллаларына зейнетке шықты, онда ол оңай және сәнді өмір сүрді. Империяның саяси орталықтарынан алыс болғанымен, Диоклетиан мен Максимиан үнемі байланыста болу үшін жеткілікті жақын болды.
Максенцийдің көтерілісі
Констанций 25 шілдеде 306 жылы қайтыс болғаннан кейін Константин Август атағын қабылдады. Бұл Галлерийге ұнамады, ол Константинге «Цезарь» атағын ұсынды, оны Константин қабылдады. Август атағы кейін Северусқа берілді. Максенций Константиннің билігіне қызғанышпен қарады, сондықтан 28 қазан 306 жылы императорлық гвардияның бір бөлігін оны Август деп жариялауға көндірді. Жалғыз өзі басшылық етуге ыңғайсыздық сезінген Максенций Максимианға императорлық киімдер жиынтығын жіберіп, оны «екінші рет Август» деп құрметтеді, теориялық тең билік ұсынды, бірақ нақты билікті және төмен дәрежелі атақты қамтамасыз етті. Галлерий Максенцийді мойындаудан бас тартып, оны тақтан түсіру үшін әскермен бірге Северусті Римге жіберді. Севердің көптеген сарбаздары бұрын Максимианның қызметінде болғандықтан және Максенцийдің парасын алғандықтан, әскердің көп бөлігі Максенцийге көшті. Северус Равеннаға қашып кетті, оны Максимиан қоршады. Қала мықты бекітілгендіктен, Максимиан шарттар ұсынды, оларды Северус қабылдады. Содан кейін Максимиан Северусті тұтқындап, оны күзетпен Римнің оңтүстігіндегі виллаға алып барды, онда ол кепіл ретінде ұсталды. 307 жылдың соңында Галлерий Максенцийге қарсы екінші күш жіберді, бірақ ол Римді қайтадан басып ала алмады және әскерімен солтүстікке шегінді. Максенций Римнің қорғанысын нығайтқанда, Максимиан Константинмен келіссөздер жүргізу үшін Галлияға барып келді. Келісім бойынша Константин Максимианның кіші қызы Фаустаға үйленді және Максенцийдің сепаратистік режимінде Август дәрежесіне көтерілді. Қарсылығында, Константин Максимиан мен Констанций арасындағы ескі отбасылық байланысты қайта бекітеді және Италиядағы Максенцийдің ісіне қолдау көрсетті, бірақ Галлериймен соғыста бейтарап болады. Келісім 307 жылдың соңында Трирде қос салтанатпен бекітілді, онда Константин Фаустаға үйленді және Максимиан оны Август деп жариялады. Максимиан 307-308 жылдары қыста Римге оралды, бірақ көп ұзамай ұлымен келіспей, 308 жылдың басында римдік сарбаздар жиналысында билік ету құқығын даулады. Ол Римнің нашар үкіметі туралы сөз сөйледі, Максенцийдің оны әлсіреткені үшін оны сынады және императорлық тоганы Максенцийдің иығынан жұлып алды. Ол сарбаздардың оны мойындауын күтті, бірақ олар Максенцийдің жағына шықты; содан кейін Максимиан Италиядан ұятпен кетуге мәжбүр болды. 11 қараша 308 жылы саяси тұрақсыздықты шешу үшін Галлерий Диоклетианды (қызметтен шыққаннан кейін) және Максимианды Дунайдың жоғарғы ағысындағы әскери қала Карнутумдағы жалпы кеңеске шақырды. Онда Максимиан тағы да тақтан бас тартуға мәжбүр болды, ал Константин қайтадан Цезарь болды, шығыста Цезарь Максимин болды. Галлерийдің адал серігі Лициний Батыс Августы болып тағайындалды. 309 жылдың басында Максимиан Галлиядағы Константиннің сарайына қайта оралды, оны әлі де қабылдайтын жалғыз сарай осы болды. Константин мен Максимин «Августтардың ұлдары» атағын қабылдаудан бас тартқаннан кейін, 310 жылдың басында олар жоғары дәрежеге көтерілді, нәтижесінде қазір төрт Август болды.
Константинге қарсы көтеріліс
310 жылы Максимиан Константинге қарсы көтерілді, император франктарға қарсы жорықта болғанда. Максимиан Константиннің әскерінің бір бөлігімен оңтүстік Галлиядағы Максенцийдің шабуылдарына қарсы қорғану үшін Арль қаласына жіберілді. Арльде Максимиан Константиннің қайтыс болғанын жариялап, императорлық лағымды киді. Максимиан оны қолдауға ниет білдіргендерге пара ұсынғанымен, Константиннің әскерінің көп бөлігі адал қалды және Максимиан қаладан кетуге мәжбүр болды. Константин бүлік туралы хабарды естіп, франктарға қарсы жорығын тоқтатты және оңтүстік Галлияға жылдамдықпен бет бұрды, онда ол Массилияда (Марсельде) қашқан Максимианды тоқтатып қалды. Қала Арльге қарағанда ұзақ қоршауға төтеп беруге қабілетті болды, бірақ адал азаматтар Константинге артқы қақпаларды ашқандықтан, бұл көп әсер етпеді. Максимиан тұтқындалды, жасаған қылмыстары үшін жазаланды және үшінші және соңғы рет лағымынан айырылды. Константин Максимианға біршама мейірімділік көрсетті, бірақ оның өзін-өзі өлтіруіне ынталандырды. 310 жылдың шілде айында Максимиан өзін-өзі асып өлтірді. Бұрынғы қарым-қатынастағы үзіліске қарамастан, Максимианның өзін-өзі өлтіруінен кейін Максенций өзін әкесінің адал ұлы ретінде көрсетті. Ол әкесінің құдайлық бейнесі салынған монеталар шығарып, оның өлімінен кек алуға ниеттенгенін жариялады. Константин бастапқыда осы құбылысты қайғылы отбасылық трагедия ретінде сипаттады. Бірақ 311 жылға қарай, ол басқа нұсқаны таратуға кірісті. Осы нұсқа бойынша, Константин оны кешіргеннен кейін Максимиан Константиннің ұйқыда өлтіруін жоспарлаған. Фауста бұл жоспарды біліп, Константинге ескертті, ол өз орнына евнухты төсекке жатқызды. Максимиан евнухты өлтірген кезде тұтқындалды және өзіне қол жұмсау ұсынылды, ол оны қабылдады. Пропагандадан өзге, Константин Максимианға қатысты damnatio memoriae жариялады, оның есімін атаушы барлық жазуларды жойып, оның бейнесі бар барлық қоғамдық ескерткіштерді жойды. Константин 312 жылдың 28 қазанында Милвий көпірінде болған шайқаста Максенцийді жеңді. Максенций қайтыс болды, ал Италия Константиннің билігіне көшті. Эутропия Максенцийдің Максимианның ұлы емес екеніне ант берді, соның салдарынан Максимианның жадысы жаңғыртылды. Максенций тұсында оның құдайға табынуы жойылды және ол шамамен 317 жылы құдай ретінде қайта қадірленді. 318 жылға қарай, ол Константиннің монеталарында divus, яғни құдай ретінде, сондай-ақ құдайлық дәрежеге көтерілген Констанций және Клавдий Готикуспен бірге пайда бола бастады. Үшеуі де Константиннің арғы тегі ретінде құрметтелді. Олар "ең ұлы императорлар" деп аталды. Қыздары Фауста мен Теодора арқылы Максимиан 337-363 жылдар аралығында билік құрған императорлардың барлығының атасы немесе арғы атасы болды.