Эдем: Ғарышкерлердің шетелдік әлеміндегі саяхаты

Кіріспе

Станислав Лемнің 1958 жылғы әлеуметтік ғылыми-фантастикалық романы. Ол алғаш рет 1958 жылы "Трибуна роботница" газетінің 211-271 санында жарық көрді. Алғашқы кітап басылымы 1959 жылы жарық көрді. 1989 жылы алғаш рет ағылшын тілінде жарық көрді.

Кэндис Фокс романы – 2014 жылғы туынды.

Сюжет

Жұлдыздық кеме экипажы – капитан (түпнұсқада, үйлестіруші), дәрігер, инженер, химик, физик және кибернетик (робототехника маманы) – олар Едем деп аталатын бөтен әлемге құлады. Кемесі қирағаннан кейін олар планетаны зерттеуге кірісіп, алдымен алаңдататын шөлейт арқылы өтіп, тасталған автоматтандырылған фабрикаға келді. Олар мұнда материалдардың үнемі өндіріліп, жойылғанын және қайта өңделгенін көрді. Олар таңғалып, кемеге қайта оралды. Құлау орнында олар жергілікті саналы жаратылыстың кемеге кіргенін байқады. Олар осы үлкен жануарларды, үлкен денелеріне кіретін кішкентай торстары бар, "қос денелілер" деп атады (Лемнің "дубельт" неологизмінің аудармасы). Келесі күні экспедиция жергілікті өркениет пен олардың ерекше, дөңгелек тәрізді көліктерімен байланысқа түсті. Соңында олар көліктің жүргізушісі – "қос денелімен" қақтығысқа түсті. Жүргізушіні өлтіріп, оның көлігімен қашып, кемеге оралып, қорғанысқа дайындалды. Шабуыл болмағаннан кейін олар джиптерін жинап, команданың жартысы одан әрі зерттеуге шықты, ал қалғаны кемені жөндеу үшін қалды. Джип командасы қабірге ұқсайтын құрылымдарды және жүздеген сақталған қаңқаларды, оның жанындағы елді мекенді тапты. Елді мекенді зерттеуші экспедиция мүшелері "қос денелілердің" қалың тобына тап болды, олар экспедицияның болуына мүлдем мән бермеді. Бірақ бір "қос денелі" джипке келіп, елді мекенге оралудан бас тартты және кемеге әкелінді. Экспедиция елді мекенді зерттегенде, көптеген "қос денелі" көліктері құлау орнын барлап, қашып кетті. Біраз уақыттан кейін экипаж жергілікті өркениет оларға қарсы әрекет етуді жоспарлап отырғанын білді. Көп ұзамай кеме төңірегіндегі аймақ бірнеше сағат бойы бомбаланды, барлық оқтар бұрын жасалған дөңгелек орға түсті. Оларды "микромеханикалық құрылғылармен" бомбалады, олардан шыны қабырға өсе бастады және ақырында күмбезге айналды, кемені оқшаулауға тырысты. Топқа қосылған "қос денелі" қарым-қатынас жасамайтын болып шықты, бұл экипаждың оның ақыл-ойында кемшілік бар деген болжауына әкелді. Экипаж сонымен қатар олар көрген "жалаңаш" "қос денелілер" геноцид құрбандары болуы мүмкін деп болжай бастады. Зерттеуді жалғастыруды шешкен экипаж "Қорғаушыны" іске қосты, олар жөндеуге үлкерген үлкен танк. Шыны күмбезді бұзып, оңтүстік-батысқа қарай сапар шекті, ал күнделікті "қос денелілер" өмірін алыстан бақылады. Түнде кемеге оралғанда, экипаж газбен уланған "қос денелілер" тобына тап болды және өздерін қорғау үшін антиматериялық қаруларын қолданды, "жалаңаш" және "әскер" "қос денелілерінің" белгісіз санын өлтірді. "Қорғаушы" командасы кемеге оралғанда, шыны қабырғаның көп бөлігі қалпына келгенін көріп, тағы бір тесік ашты. Радиоактивтілік төмендегенше кемеде күтіп, экспедиция келесі қадамын жоспарлады. Кездесудің ортасында киім киген "қос денелі" кенеттен кіріп келді, экипаж байланыс жасады және оның астрономия туралы білімі бар екенін анықтады. Бірақ алғашқы байланыс көп ұзамай ащы жеңіске айналды, өйткені экипаж бұл "қос денелі" "Қорғаушы" жасаған тесікке кіре отырып, радиацияға ұшырағанын білді. Екі тарап та оның жақын арада болатын өлімі туралы хабарлап, мүмкіндігінше көп нәрсе білуге тырысты. Дамыған компьютерлік аудармашы арқылы экипаж пен "қос денелі" бір-бірімен сөйлесіп, бір-бірінің түрін түсіне бастады. Олардың ақпаратты бақылайтын, өзін-өзі реттейтін, ресми түрде жоқ, сондықтан жою мүмкін емес, орвеллдік үкімет жүйесі туралы тұманды сурет пайда болды. Қоғам ақпараттық ғылымның ойдан шығарылған озық саласы арқылы басқарылады, ол қоғамдағы ақпарат ағындарын бақылауға және қабаттауға негізделген. Ол қоғамдағы топтарды және ақырында қоғамды тұтастай алғанда жасырын билеушілердің қалауынша әрекет етуге бағытталған. Романда сипатталған мысалдардың бірі – жоғарыда аталған елді мекен, күзетшілері жоқ "концентрациялық лагерь" сияқты, тұтқындар өздерінің "еркін" еркімен қамауда қалуы үшін жасалған. "Қос денелілер" ядролық ғылым туралы ештеңе білмейтін болса да, бір кезде түрді жақсарту үшін үлкен генетикалық эксперимент жүргізді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, нәтижесінде, аман қалған жағдайда, қоғамның шетіне итермеленген деформацияланған "қос денелілер" пайда болды. Үкімет сияқты, осы эксперименттің және оны жасау үшін құрылған фабрикалардың бар екендігіне күмән келтіріліп, олар туралы білетін кез келген адам жойылды. "Қос денелі" жоғары сатыдағы қоғамға таратылған ақпараттың адамдар, ғарыш саяхаты кезінде ғарыш сәулелерінің әсеріне ұшырағандықтан, карантинде ұсталып жатқан мутант монстрлар екенін айтты, бірақ ол оны өмір бойына бір рет болатын мүмкіндік деп қарады және оны пайдалануды шешті, бұл шешімге адамдар терең түсінікпен қарады. Соңында кеме жөнделіп, экипаж Едемді тастауға дайын болды. Астроном "қос денелі", радиациядан толық жазылғанмен, қалуды шешті, ал жұлдыздық кеме ұшып кеткенде, экипаж өкінішпен қарап тұрды, екі "қос денелі" кеменің шығарылымының жанында тұрып, өмір сүруге емес, қысымды қоғамға оралуға дайын болды. Планета алыстан тағы бір рет көрінді, әдемі лаванды шар, оның сұлулығы, енді олар есіне алғандай, олардың қателікпен атмосфераға түсіп, құлауына себеп болған. Оның сұлулығының арқасында олар оны алғаш көргенде Едем деп атады.

A starship crew—Captain (in the original, Coordinator), Doctor, Engineer, Chemist, Physicist and Cyberneticist (robotics expert)—crash land on an alien world they call Eden. After escaping their wrecked ship they set out to explore the planet, first traveling through an unsettling wilderness and coming upon an abandoned automated factory. There they find a constant cycle of materials being produced and then destroyed and recycled. Perplexed, they return to their ship. At the crash site they find a local sentient alien has entered their vessel. They name these large creatures, with small torsos retractable into their large bodies, doublers (a translation of Lem's neologism dubelt, to mean "double bodied"). The next day the expedition begins to come into contact with the local civilization, and their strange, wheel like vehicles. Eventually they come into conflict with a vehicle's pilot, who is a doubler. Killing the pilot and fleeing in his vehicle, they return to the ship and prepare defenses. After an attack never comes, they assemble their jeep and half the team sets out to explore further, the other half remaining behind to repair the ship. The jeep team eventually discovers structures resembling graves and hundreds of preserved skeletons, and adjacent to it, a settlement. Two expedition members exploring the settlement become caught in a stampede of doublers, who seem totally indifferent to the presence of the alien expedition. One doubler however, comes to the jeep and refuses to return to the settlement, and is brought back to the ship. While the expedition explored the settlement, a large group of doubler vehicles had reconnoitered the crash site and then fled. After a while the crew learns that the local civilization is planning to act against them. Shortly thereafter the area around the ship is bombarded for several hours, with all hits falling into a circular ditch made earlier. It turns out they were bombarded with "micromechanical devices", from which a wall of glass begins to grow and eventually assembles into a dome, an attempt to isolate the ship. The doubler that has joined the group proves to be uncommunicative, leading some of the crew to suggest that it has some sort of intellectual disability. The crew also begins to postulate that the "naked" doublers they have seen are the victims of genocide. Choosing to explore further, the crew activates "Defender", a large tank which they have managed to repair. Blasting through the glass dome they travel far southwest, observing from a distance, for the first time, everyday doubler life. Returning to the ship in the night, the crew encounters a group of doublers being gassed to death, and act in self defense with their antimatter weapons, killing an indeterminate number of both "naked" and "soldier" doublers. When the Defender team returns to the ship, they find that most of the glass wall has repaired itself, and blast another hole. Returning to the ship until the radioactivity dies down, the expedition plans its next move. In the middle of the meeting a dressed doubler suddenly enters, and the crew makes contact, discovering the doubler to have knowledge of astronomy. The first contact however, is soon turned into a bitter victory, as the crew learns that this doubler has unwittingly exposed himself to radiation by entering the hole made by Defender. Informing the doubler of his impending death, both parties struggle to learn as much as they can. Through a developed computer translator, the crew and the doubler can speak to one another and begin to gain an understanding of the other's species. An indistinct image emerges of doublers' Orwellian information controlled civilization that is almost self regulating, with a special kind of system of government—one that officially does not exist and is thus impossible to destroy. The society is controlled through a fictitious advanced branch of information science Lem dubs procrustics, based on the control and stratification of information flows within the society. It is used for molding groups within a society and ultimately a society as a whole to behave as designed by secret hidden rulers. One example described in the novel is the above mentioned settlement, kind of a "concentration camp" without any guards, designed so that the prisoners stay inside apparently of their own "free" will. Although the doublers know almost nothing of nuclear science, they once conducted a massive genetic experiment to enhance the species. This attempt failed miserably, resulting in deformed doublers who, if they survive, are often driven to the fringes of society. Much like the government, the very existence of this experiment, and the factories created for it, are denied, and anyone with the knowledge of them is eliminated. The doubler explains that the information disseminated to the higher echelons of doubler society was that humans, having been subjected to the effects of cosmic rays throughout their space journey, were mutant monsters that were being quarantined, but he had seen it as a once in a lifetime opportunity and chose to pursue it, a choice the humans greatly empathize with. Finally the ship is repaired and the crew is ready to leave Eden. The astronomer doubler, although recovering fully from his radiation exposure, decides to stay behind, and as the starship takes off, much to the crew's sadness, the two doublers stand by the ship's exhaust, choosing to die rather than return to their oppressive society. The planet is seen from the distance once again, a beautiful violet sphere, whose beauty, they now recall, was the very reason they crashed while attempting too close a fly by and hitting the atmosphere by mistake. It was because of its beauty that they called it, when first seeing it, Eden.

Әдеби сын

Лемнің кітапқа қатысты пікірі жағымсыз болды. Ол: «Қазіргі көзқарас бойынша, Едем мен үшін бейтарап. Орташа ғана. Әдеби тұрғысынан алғанда, бұл аса сәтті кітап емес; кейіпкерлері көбінесе схемалық, ал бейнеленген әлем біршама "жазық" және бір өлшемді» деп жазды. Марек Орамус өзінің «Доктрина неинтервенции» («Араласпау доктринасы») атты мақаласында, бұл роман Лемнің жазушы ретінде толыққанды қалыптасуының бастамасы екенін айтады. Ол сондай-ақ, романның технологиясы қазіргі уақытта көне болғанымен, онда бүгінде нанотехнология деп аталатын нәрсе сипатталғанын атап өтеді. Сондай-ақ, Едем Лемнің сәтсіз аяқталған «алғашқы байланыс» туралы алғашқы әңгімесі екенін де көрсетеді. Кейінірек Лемнің осы тақырыптағы туындылары күмәндіге толы, ең белгілісі – «Солярис».

Өмірбаян

Кітап Польшада кеңес үкіметі тұсында жазылды, онда барлық кеңес блогы елдерінде жан-жақты цензура, ақпаратты бақылау және жіктеу жүйесі болған.