Ішкі және сыртқы топтар: Жапондық әлеуметтік қарым-қатынастардағы «Учи-сото» ұғымы
Uchi–soto
Жапон ұғымы – Uchi-soto: кімдер «біз», кімдер «сіз»? Жапон қоғамындағы топтар арасындағы қарым-қатынас, тілдегі ерекшеліктері мен сыртқы әдеп туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жапон тілінде "ішкі" және "сыртқы" топтар арасындағы ерекшелікті білдіретін сөз. Учи-сото – бұл "өзгелер" емес, "өздері" (ішкі топ) мен "өзгелер" (сыртқы топ) арасындағы айырмашылық (外). Топтар арасындағы бұл ерекшелік жапондық әлеуметтік нормалар мен әлеуметтік лингвистиканың маңызды бөлігі болып табылады және тіпті жапон тілінде тікелей көрініс береді.
Japanese word describing the distinction between in groups and out groups. Uchi–soto is the distinction between Ingroups and outgroups (in groups) and out groups (外). This distinction between groups is a fundamental part of Japanese social custom and sociolinguistics and is even directly reflected in the Japanese language itself.
Тұжырымдама
Негізгі ұғым адамдарды «өзіміздікі» және «өзгелер» топтарына бөлуге байланысты. «Өзгелер» тобынан келген адаммен сөйлескенде, «өзгелер» тобына құрмет көрсетілсе, ал «өзіміздікі» тобы кішіпейіл болуы керек. Бұл жапон тілінің ерекшелігі – етістіктерді уақыт және сыпайылыққа қарай жіктеу арқылы жүзеге асырылады. Сондай-ақ, сыйлық беру немесе қызмет көрсету сияқты әлеуметтік тұжырымдамаларды да қамтиды. «Учи-сото» қарым-қатынасы адамның қонаққа немесе «өзгелер» тобынан келген басқа біреуге құрмет көрсету үшін үлкен жеке құрбандықтарға баруына себеп болуы мүмкін. «Учи-сото» қарым-қатынасының бір күрделігі – топтардың өзгермейтін емес, уақыт өте келе және жағдайға байланысты ауысып, өзгеруі мүмкін. «Учи-сото» топтарын бір-бірімен қиылысатын шеңберлер тізбегі ретінде қарастыруға болады. Топ ішіндегі және басқа топтарға қатысты адамның орны жағдайға, ахуалға және өмір кезеңіне байланысты өзгереді. Мысалы, адамның әдетте отбасы, жұмысы және басқа да топтары немесе ұйымдары болады. Олардың түрлі топтардағы және басқа топтарға қатысты жағдайы белгілі бір сәттегі жағдайларға байланысты өзгеріп отырады.
The basic concept revolves around dividing people into in groups and out groups. When speaking with someone from an out group, the out group must be honored, and the in group humbled. That is achieved with special features of the Japanese language, which conjugates verbs based on both tense and politeness. It may also include social concepts such as gift giving or serving. The uchi–soto relationship can lead to someone making great personal sacrifices to honor a visitor or other person in an out group. One of the complexities of the uchi–soto relationship lies in the fact that groups are not static; they may overlap and change over time and according to situation. Uchi–soto groups may be conceptualized as a series of overlapping circles. One's position within the group and relative to other groups depends on the context, situation, and time of life. For example, a person usually has a family, a job, and other groups or organizations to which they belong. Their position within the various groups and in relation to other groups changes according to circumstances at a given moment.
Мысалдар
Компания қызметкері белгілі бір компанияда жоғары лауазымға ие болуы мүмкін, бірақ компания клиенттерімен қарым-қатынаста қарапайым болуы мүмкін. Сол қызметкер каратэ клубында жоғары дәрежеде болуы үшін қара белбеуге ие болуы мүмкін, бірақ теннис ойнауды жаңа ғана бастағандықтан теннис клубында төмен дәрежеде болуы мүмкін. Жұмыс орны мұның классикалық мысалы: орта буынды басшының төменгі лауазымдағы қызметкерлері оның «өзіндік» тобында болады және олармен еркін тілде сөйлесуге болады. Оның жоғары лауазымдағы басшылары немесе ірі компаниялардағы басқа бөлімдердегі адамдар «сыртқы» топқа жатады және олармен сыпайы тілде сөйлесу керек. Бірақ, егер басқа компаниядан келген адаммен сөйлескенде, орта буынды басшының бүкіл компаниясы – «өзіндік» топқа жатады, ал екінші компания – «сыртқы» топқа жатады. Сондықтан орта буынды басшы өзінің компаниясы туралы, тіпті жоғары лауазымдағы басшылары туралы да құрметсіз тілде сөйлеуі мүмкін. Бұл оның компаниясы бір топ екенін көрсетеді және топтың ішінде бөлімшелер болғанымен, ол екінші компанияны қамтымайды. Мысалы, басшы өзінің бағыныштыларымен сөйлескенде «-сан» қосымшасын жіберуі мүмкін, бірақ жоғары лауазымдағы адамдарға сөйлескенде оны қолданбайды. Керісінше, компаниямен тікелей байланысы жоқ адамдармен – «сыртқы» адамдармен қарым-қатынас жасағанда, ол компаниядағы кез келген адам туралы, тіпті жоғары лауазымдағы адамдар туралы да құрметті тілде сөйлейді. Алайда, егер сол басшы бағынышты қызметкерінің отбасы туралы айтса, ол бағынышты қызметкердің отбасына – оның «өзіндік» тобына, бірақ өзінің емес, сыпайы тілде сілтейді. Ал өзінің отбасына қатысты, ол – өзінің «өзіндік» тобына, бірақ бағыныштының емес, қарапайым тілде сілтейді. Осылайша, басшы да, оның бағыныштысы да өз отбасыларын «kazoku» (отбасы) деп, ал екінші тараптың отбасын «go kazoku» (құрметті отбасы) деп атайды. Жапон тілінің ерекшеліктерімен қатар, «uchi-soto» әлеуметтік қарым-қатынастарға да қатысты. Мысалы, жапон үйінде отбасының ең үлкен мүшесі, әдетте әкесі немесе әдесі бірінші болып шомылады, ал қалған отбасы мүшелері жас ереселігіне қарай соңынан келеді. Бірақ үйге келген қонаққа бірінші болып шомылу мүмкіндігі беріледі. Сол сияқты, түнеуге келген қонаққа ең жақсы жатын орын ұсынылады, тіпті бұл отбасының қалған мүшелеріне қиындық тудырса да. Бұл жағдай Жапониядағы батыстықтар үшін қиын болуы мүмкін, өйткені олар әдетте басқаларға қиындық тудыратын жағдайларды қабылдаудан бас тарту арқылы сыпайы болуға үйренген.
A company employee may occupy a superior position within the specific company but a humble one in relation to the company's customers. The same employee may hold a black belt, giving them a superior position within a karate club but may be a beginner at tennis and thus occupy an inferior position in the tennis club. The workplace is a typical example: the employees below a middle manager are in his in group and may be spoken to using casual speech. His bosses or even, in large companies, people in other departments, are in an out group and must be spoken to politely. However, when dealing with someone from another company, the middle manager's entire company is the in group, and the other company is the out group. Thus, it is acceptable for the middle manager to speak about his own company, even his bosses, in non honorific speech. That emphasizes that his company is one group, and although the group may have subdivisions inside of itself, it does not include the other company. For example, when speaking with subordinates, a manager might omit the honorific san, but he would be unlikely to do so when addressing his superiors. On the other hand, when dealing with an outsider, essentially any person not directly connected to his company, he omits all honorifics to speak about anyone in the company, including his superiors. However, when the same manager speaks to a subordinate about the subordinate's family, he refers to the subordinate's family, which is the subordinate's in group but not his, in polite terms. However, he refers to his own family, which is his in group but not the subordinate's, in plain language. Thus, the manager and the subordinate both refer to their own families as kazoku (family) and to the other's family as go kazoku (honorable family). In addition to features of the Japanese language, uchi–soto also extends to social actions. For instance, in a Japanese home the most senior family member, usually the father or grandfather, normally takes a bath first; the rest of the family follows in order of seniority. A visitor to the home, however, is offered the first bath. Similarly, an overnight guest is offered the best sleeping arrangements even if it greatly inconveniences the rest of the family. That case is a difficult point for Westerners in Japan, who have usually been taught to be polite by refusing accommodations that inconvenience others.