Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландтық дін қызметкері және ақын (1793–1847)
сол атқа ие басқа да тұлғалар
Scottish priest and poet (1793–1847)
other persons with similar names
Генри Фрэнсис Лайт (1 маусым 1793 – 20 қараша 1847) – шотландтық англикан дін қызметкері, гимн жазушы және ақын.
Henry Francis Lyte (1 June 1793 – 20 November 1847) was a Scottish Anglican divine, hymnodist, and poet.
Жастар және білім беру
Генри Фрэнсис Лайт Томас пен Анна Марияның (құрметті аты Оливер) Лайттың екінші ұлы болды, оның әулеті бастапқыда Лайтс Кэри Манорында тұрған. Ол Шотландияның Келсо қаласына жақын Эднамда дүниеге келді. Лайттың әкесі "балық аулау мен аң аулауға отбасылық жауапкершіліктен гөрі көбірек қызығушылық танытқан адам" деп сипатталған. Ол екі үлкен ұлының Ольстердегі Фермана графтығының Эннискиллендегі Портора Корольдік мектебіне оқуға жіберуін ұйымдастырғаннан кейін көп ұзамай отбасын тастап кетті. Анна Лондонға көшіп, онда ол және кіші ұлы қайтыс болды. Портора мектебінің директоры Роберт Берруз Лайттың қабілетін танып, баланың оқу ақысын төледі және "демалыс күндері оны өз отбасына қабылдады". Лайт, тиімді түрде, асырап алынған ұл болды.
Henry Francis Lyte was the second son of Thomas and Anna Maria (née Oliver) Lyte, whose family came originally from Lytes Cary Manor. He was born at Ednam, near Kelso, Scotland. Lyte's father was described as a "ne er do well more interested in fishing and shooting than in facing up to his family responsibilities". He deserted the family shortly after making arrangements for his two oldest sons to attend Portora Royal School in Enniskillen, County Fermanagh, in Ulster; and Anna moved to London, where both she and her youngest son died. The headmaster at Portora, Robert Burrowes, recognised Lyte's ability, paid the boy's fees and "welcomed him into his own family during the holidays". Lyte was effectively an adopted son.
Дінге ауысу
Дублиндегі Тринити колледжінде оқығаннан кейін және діни қызметке дайындық бойынша өте шектеулі оқытылғаннан соң, Лайт 1815 жылы англикандық қасиетті бұйрықтарды қабылдады және біраз уақыт Вексфордқа жақын Тагмон қаласында пасторлық қызмет атқарды. Лайттың "шақыру сезімі осы кезеңде тұманды болды. Ол өмірінде бір жақсылық жасағысы келгендіктен туған анықталмаған құштарлықты сезінген болуы мүмкін". Дегенмен, шамамен 1816 жылы Лайт евангелистік сенімге келді. Өлім төсегінде жатқан дін қызметкері Лайтты екеуінің де әуелде Пауылдың хаттарын "айқын және тура мағынасында" түсінбегендері үшін қателік жасағанына көндірді. Лайт Киелі кітапты зерттей бастады және "басқаша уағыздады", бұрын оны күлкіге толтырып, "көңілді жұбатушылар" деп есептеген жергілікті бес-алты дін қызметкерінің үлгісін ұстанды.
After studying at Trinity College, Dublin, and with very limited training for ordained ministry, Lyte took Anglican holy orders in 1815 and for some time he held a curacy in Taghmon near Wexford. Lyte's "sense of vocation was vague at this early stage. Perhaps he felt an indefinable desire to do something good in life". However, in about 1816, Lyte experienced an evangelical conversion. In attendance on a dying priest, the latter convinced Lyte that both had earlier been mistaken in not having taken the epistles of St Paul "in their plain and literal sense". Lyte began to study the Bible "and preach in another manner," following the example of four or five local clergy whom he had previously laughed at and considered "enthusiastic rhapsodists".
Ертедегі мансабы мен үйлену
1817 жылы Лайт Корнуоллдағы Маразион шіркеуінің пасторы болды. Сол жерде ол Анна Максвеллмен танысып, үйленді, ол белгілі шотланд-ирландиялық Максвелл отбасынан шыққан. Анна 31 жаста болды, күйеуінен жеті жас үлкен еді және "күшті методист" болған. Сонымен қатар, ол "күйеуінің келбеті мен тартымдылығымен теңесе алмады". Дегенмен, олардың некесі бақытты және сәтті болды. Анна ақырында Лайттың жағдайын жақсартты, отбасының мүлігін қосып, үйді және қаржыны тиімді басқарды. Олардың екі қызы мен үш ұлы болды, олардың бірі – химик және фотограф Фарнхэм Максвелл Лайт. Оның немересі – белгілі тарихшы сэр Генри Черчилль Максвелл Лайт. 1820-1822 жылдары Лайттар Гэмпширдегі Свейде тұрды. Теңізден 8 шақырым қашықтықта орналасқан Свейдегі үй – бұл жұбайлардың некеде тұрған кезде өзен немесе теңіз жағасында болмаған жалғыз үйі болды. Свейде Лайт бір айлық қызын жоғалтып, кейін 1826 жылы жарық көрген "Иесінің дұғасының әрбір тілегін бейнелейтін өлеңдердегі әңгімелер" атты алғашқы кітабын жазды. 1822 жылы Лайттар Дарт өзенінің жағасындағы Девон штатының Диттишем қаласына көшіп, Лайт денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін Шарлтонның кішкентай приходына көшті.
In 1817 Lyte became a curate in Marazion, Cornwall, and there met and married Anne Maxwell, daughter of William Maxwell of a well known Scottish Irish family. She was 31, seven years older than her husband and a "keen Methodist." Furthermore, she "could not match her husband's good looks and personal charm." Nevertheless, the marriage was happy and successful. Anne eventually made Lyte's situation more comfortable by contributing her family fortune, and she was an excellent manager of the house and finances. They had two daughters and three sons, one of whom was the chemist and photographer Farnham Maxwell Lyte. A grandson was the well known historian Sir Henry Churchill Maxwell Lyte. From 1820 to 1822 the Lytes lived in Sway, Hampshire. Itself only 5 mile (8 km) from the sea, the house in Sway was the only one the couple shared during their marriage that was neither on a river or by the sea. At Sway Lyte lost a month old daughter and wrote his first book, later published as Tales In Verse Illustrative of the Several Petitions of the Lord's Prayer (1826). In 1822 the Lytes moved to Dittisham, Devon, on the River Dart and then, after Lyte had regained some measure of health, to the small parish of Charleton.
Брикшем
1824 жылдың сәуір айында Лайт Шарлтоннан Девондағы төменгі Бриксем балықшылар ауылына көшті. Лайт дереу мектеп комитетіне қосылып, екі айдан кейін оның төрағасы болды. Сонымен қатар, 1824 жылы Лайт Торбей аймағында алғашқы жексенбілік мектепті және теңізшілерге арналған жексенбілік мектепті ашты. Бұл мектептерде діни білім берілсе де, олардың басты мақсаты басқаша білім алуға мүмкіндігі жоқ балалар мен теңізшілерді оқыту болды. Лайт жыл сайын 800–1000 жексенбілік мектеп оқушылары үшін мереке ұйымдастырды, онда қысқа діни қызмет өткізіліп, содан кейін шай ішіп, далада спорттық жарыстар ұйымдастырылды. Лайт Бриксемге келгеннен кейін көп ұзамай, пастор көп адамды тартқандықтан, шіркеуді кеңейту қажет болды – нәтижесінде оның немересі бұл ғимаратты «қорқынышты, қора сияқты құрылыс» деп сипаттады. Лайт өзінің үйіне шәкірттер қабылдап, осылайша клерктік табысын арттырды, соның ішінде болашақ британ премьер-министрі Лорд Роберт Гаскойн Сесилдің соқыр бауыры да оның шәкірттерінің бірі болды. 1830 жылдары Лайт жақын жердегі Эш-Хоул үңгірінде қазба жұмыстарын жүргізіп, онда қыш ыдыстар мен адам сүйектерін тапты.
About April 1824, Lyte left Charleton for Lower Brixham, a Devon fishing village. Almost immediately, Lyte joined the schools committee, and two months later he became its chairman. Also in 1824, Lyte established the first Sunday school in the Torbay area and created a Sailors' Sunday School. Although religious instruction was given there, the primary object of both was educating children and seamen for whom other schooling was virtually impossible. Each year Lyte organised an Annual Treat for the 800–1000 Sunday school children, which included a short religious service followed by tea and sports in the field. Shortly after Lyte's arrival in Brixham, the minister attracted such large crowds that the church had to be enlarged—the resulting structure later described by his grandson as "a hideous barn like building." Lyte added to his clerical income by taking resident pupils into his home, including the blind brother of Lord Robert Gascoyne Cecil, later British prime minister. About 1830, Lyte made excavations at nearby Ash Hole Cavern, where he discovered pottery and human remains.
Қасиет-сипаты мен тұлғасы
Лайт – биік бойлы, "әдеттен тыс сұлу" адам, "сәл ерекше, бірақ зор тартымдылыққа ие, өткір ойлы және адамдарды түсінуге қабілетті, тумысынан ақын және білімді ғалым" болған. Ол флейтада шебер ойнаған, ал шөбересінің айтуынша, флейтасын әрқашан өзімен бірге алып жүрген. Лайт латын, грек және француз тілдерін білген, әдебиет тақырыбында сөйлесуді ұнатқан, сондай-ақ жабайы гүлдер туралы көп білген. Берри-Хедтегі бұрынғы әскери госпитальде, Берри-Хед Хауста Лайт "көбінесе теология және ескі ағылшын поэзиясынан" тұратын ұлы кітапхана салдырған, ол некрологында "Англияның батысындағы ең ауқымды және құнды кітапханалардың бірі" деп сипатталған. Дегенмен, Лайт өзінің балықшылардан тұратын қауымымен де жақын болған, оларды үйлерінде және порттағы кемелерінде көріп, әр кемеге Киелі кітап сыйлап, теңізде пайдалану үшін әндер мен дұға кітабын жинаған. Теологияда Лайт консервативті евангелист болған, ол адамның табиғаты толығымен бұзылған деп сенген. Лайт әдетте таңғы сағат 6-да тұрып, таңғы астан бұрын екі немесе одан да көп сағат бойы дұға оқитын. Саясатта Лайт дінсіз кедейлердің бүлік тудыруынан қорқынышпен қараған консерватор болған. Ол католиктердің эмансипациясына (бостандыққа шығаруына) қарсы шығып, Девонның бірнеше қалаларында оған қарсы сөйлеген, католиктердің "қасиеттілерден және Ирландияның бүлікшіл және жабырқаушы демагогтарының билігінен босатылуын" қалағанын айтқан. Сэмюэл Уилберфорстың досы Лайт 1833 жылы Ұлыбританияда құлдықты жою туралы парламентке петиция ұйымдастырып, құлдыққа қарсы күрескен.
Lyte was a tall and "unusually handsome" man, "slightly eccentric but of great personal charm, a man noted for his wit and human understanding, a born poet and an able scholar." He was an expert flute player and according to his great grandson always had his flute with him. Lyte spoke Latin, Greek, and French; enjoyed discussing literature; and was knowledgeable about wild flowers. At Berry Head House, a former military hospital at Berry Head, Lyte built a magnificent library —largely of theology and old English poetry—described in his obituary as "one of the most extensive and valuable in the West of England." Nevertheless, Lyte was also able to identify with his parish of fishermen, visiting them at their homes and on board their ships in harbour, supplying every vessel with a Bible, and compiling songs and a manual of devotions for use at sea. In theology Lyte was a conservative evangelical who believed that man's nature was totally corrupt. Lyte frequently rose at 6 a. m. and prayed for two or more hours before breakfast. In politics, Lyte was a Conservative who feared revolt among the irreligious poor. He publicly opposed Catholic Emancipation by speaking against it in several Devon towns, stating that he preferred Catholics to be "emancipated from priests and from the power of the factious and turbulent demagogues of Ireland." Lyte, a friend of Samuel Wilberforce, also opposed slavery, organising an 1833 petition to Parliament requesting it be abolished in Great Britain.
Өлу және қайтыс болу
Өмір бойы денсаулығы нашар болған Лайт түрлі тыныс алу жолдары ауруларынан зардап шекті және олардың барысын тексеру үшін Еуропа континентіне жиі сапар шекті. 1835 жылы Лайт Кредитонның викарі лауазымына үмітттенді, бірақ оның күшейіп бара жатқан астмасы мен бронхиті салдарынан қабылданбады. 1839 жылы, 46 жасында Лайт "Соңғы күндерім" атты өлең жазды. Лайттың рухы құлдырады, өйткені оның қауым мүшелерінің көп бөлігі (соның ішінде 1846 жылы дерлік барлық хоры) Лайттың жоғары шіркеу көзқарастарын білдіріп, Оксфорд қозғалысына жақын болғаннан кейін, Диссиденттер қауымдарына, әсіресе Плимут бауырларына кетіп қалды. 1840 жылдары Лайт уақытының көп бөлігін Франция мен Италияның жылы аймақтарында өткізді, сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін отбасының қаржылық мәселелерін басқару туралы жазбаша ұсыныстар жасады. Оның қызын аға пасторына үйлендірген кезде Лайт бұл рәсімді өткізбеді. Лайт әлсіздік пен тоқтаусыз жөтелден шағымданды және емдеу ретінде күйдіру, қан тамыздыру, каломель, тартар эметигі және "үлкен дозада" Пруссия қышқылы қолданылғанын айтты. Дегенмен, достары оны көңілді, шаттыққа толы және айналасындағы Еуропаның жағдайларына қызығушылық танытқан адам ретінде білді. Лайт 1847 жылдың жазын Берри-Хедте өткізді, содан кейін қауымына Киелі Тамақ туралы соңғы уағыздан кейін Италияға қайта оралды. Ол 1847 жылдың 20 қарашасында Ницца қаласында, сол кезде Сардиния Корольдігінің құрамында, 54 жасында қайтыс болды және сол жерге жерленді. Оның соңғы сөздері: "Тыныштық! Көңіл қуаныш!"
In poor health throughout his life, Lyte suffered various respiratory illnesses and often visited continental Europe in attempts to check their progress. In 1835 Lyte sought appointment as the vicar of Crediton but was rejected because of his increasingly debilitating asthma and bronchitis. In 1839, when only 46, Lyte wrote a poem entitled "Declining Days." Lyte also grew discouraged when numbers of his congregation (including in 1846, nearly his entire choir) left him for Dissenter congregations, especially the Plymouth Brethren, after Lyte expressed High Church sympathies and leaned towards the Oxford Movement. By the 1840s, Lyte was spending much of his time in the warmer climates of France and Italy, making written suggestions about the conduct of his family's financial affairs after his death. When his daughter was married to his senior curate, Lyte did not perform the ceremony. Lyte complained of weakness and incessant coughing spasms, and he mentions medical treatments of blistering, bleeding, calomel, tartar emetic, and "large doses" of Prussic acid. Yet his friends found him buoyant, cheerful, and keenly interested in affairs of the Europe around him. Lyte spent the summer of 1847 at Berry Head then, after one final sermon to his congregation on the subject of the Holy Communion, he left again for Italy. He died on 20 November 1847 at the age of 54, in the city of Nice, at that time in the Kingdom of Sardinia, where he was buried. His last words were "Peace! Joy!"
Маңыздылығы
Леон Литвак Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігінде Лайттың "поэзиялық күші діни жазбаларға және евангелистік көзқарастарға бейім аудиторияға бағытталғанмен, оның лирикалық таланты баршаға ұнады. "Менің қасымда қал" мысалы нұсқау береді: терең жеке және ойлы, бірақ ұлттық деңгейде танымал – тіпті 1861 жылы жарық көргеннен кейін әрдайым В. Х. Монктың "Евенеинг" әуенімен (Eventide) әлемдік шараларда, мысалы, футбол матчтарында орындалады, әсіресе 1927 жылдан бері Англия кубогының финалында."
Leon Litvack has written in the Oxford Dictionary of National Biography that although Lyte's "poetic energies were directed at scripturally and evangelically minded audiences, his lyric gift was universally appreciated. The example of ‘Abide with me’ is instructive: intensely personal and contemplative, yet nationally popular—even being sung (always, after its publication in 1861, to W. H. Monk's tune, ‘Eventide’) on secular occasions such as at football matches, and especially, since 1927, at the English cup final."