Кіріспе

жер атауларының шығу тегі "Ескі әлемнің" көп бөлігінде (шамамен Африка, Азия және Еуропа) көптеген жер атауларын оңай түсіндіру немесе ұғыну қиын; олар аймақтың қазіргі тілінде ешқандай анық мағынаны білдірмейді. Бұл, жер атауларының уақыт өте келе дамуының және олардың түсінікті мағынасын жоғалтуының нәтижесінде болады. "Жаңа әлемде" (шамамен Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка және Австралияда) көптеген жер атауларының шығу тегі белгілі. Көптеген жер атауларының бастапқы мағынасы ұмытылғанмен, атаудың ертедегі формаларын қарастыру арқылы олардың ықтимал мағынасын анықтау мүмкін. Кройдон ("крокус аңғары"). Ынтымақтастық, орын-атылардың басқа таныс дыбыстарға қарай өзгеруінен пайда болады; мысалы, Абингдонда (Aebbeduna, "Aebbe төбесі") ортаңғы дыбыс көптеген орын-атыларда кездесетін таныс "инг" дыбысына (әдетте "адамдар" дегенді білдіреді) жақындады. Тілдің дамуы жер атауын өздігінен өзгерте алмайды; шындығында, атаулар тілдерге қарағанда өзгеріске қарсы тұруға бейім. Дегенмен, тілдің дамуы басқа процестердің орын алуына жағдай жасайды. Мысалы, егер атау өзгертілген тілде мағынасын жойса, ол жаңа формаға қарай өзгеруі мүмкін; мысалы, Maethelac ("Ескі емен") Matlock-қа айналды. Тілдің өзгеруімен атаудың құрамындағы белгілі бір сөздер қосымша ретінде пайда болуы мүмкін. Мысалы, Portsea Island ("Порт аралы аралы"); Portsea сөзінің мағынасы түсініксіз болған соң, "аралы" сөзін қосу қажет болды. Тілдің алмасуы – өте күрт өзгеріс процесі. Егер қандай да бір себеппен жаңа тіл сол аймақта қолданыла бастаса, жер атауының мағынасы жоғалуы мүмкін. Ең нашар жағдайда атау толыққанды ауыстырылуы мүмкін. Алайда, көбінесе атау қайта өңделіп, біршама өзгертіледі. Әдетте, бұл жоғарыда аталған жолдардың бірімен болады; жер атауының мағынасы ұмытылып, жаңа тілге сәйкес келетін жаңа атауға айналады. Мысалы, бритт тіліндегі Eborakon (бәлкім, "текс ағаштарының орны") англосаксон тілінде Eoforwic ("Доңыз қаласы"), содан кейін ескі норвеж тілінде Jorvik ("Жылқы шығанағы") және қазіргі ағылшын тілінде York аталды. Жер атауларын жасау көбінесе ұқсас атаулы елді мекендерді ажырату үшін жасалған. Мысалы, Англияда жақын орналасқан екі елді мекен жиі "төменгі/ішкі" және "жоғарғы/сыртқы" немесе "кішкентай" және "үлкен" (немесе латын тіліндегі эквиваленттері, parva және magna) деп аталды. Сонымен қатар, географиялық жағынан алыс орналасқан екі жер жергілікті ерекшеліктері арқылы ажыратылуы мүмкін; мысалы, Лайммен Ньюкасл-апон-Тайнның Ньюкасл қаласы; немесе Ньютон-ле-Уиллоус, Фродшамның Ньютоны, Розберридің Ньютоны (сияқты). Англияда орта ғасырларда көптеген атаулар белгілі бір отбасылардың билігінде екенін көрсету үшін қосылды, мысалы, Стоук Мандевилл. Кейбір атаулар (әсіресе латын тілінде) орта ғасырлық дәуірге дейін жетеді, мысалы, Вестон-супер-Маре ("Теңіздегі Вестон"), ал басқалары салыстырмалы түрде жақында қосылды, мысалы, Богнор Регис ("Патшаның Богноры"). Кері жасалу: атаулар күтпеген бағытта бір-бірінен туындайтын процесс. Көп жағдайда ескірген немесе ұмытылған аты бар өзен, өзен жағалауындағы қаланың атымен қайта аталды, керісінше емес. Мысалы, Рочдейл арқылы ағатын өзен осы процестің нәтижесінде "Рох" деп аталды. Кембридж бұл процестің ерекше мысалы болып табылады, қалыпты және кері жасалуды көрсетеді. Бастапқыда Грантадағы Грантабрис көпірі, аты Кантебругге, содан кейін Кембриджге айналды, одан өзен "Кам" деп аталды.

Түсіндіру проблемалары

Көп жағдайда атауларды түсіндіру үшін мамандар қажет. Негізгі проблемалардың кейбірі:

Тіл. Кейде жер атауларының қалыптасуында қолданылатын тіл түсініксіз болады; мысалы, кейбір атаулар көне ағылшын немесе келт тілдерінен алынған болуы мүмкін. Соңғы жылдары Англияда бұрын англосаксон деп саналған есімдердің келт тегіне қарай іздестіру үрдісі пайда болды.

Элементтер реті. Герман тілдерінде, сонымен қатар көне ағылшын және көне норвег тілдерінде, зат есімінің алдында әдетте оның сипаттауышы болады, мысалы "солтүстік шаруашылық" (Норвич), "Бадеканың бұлағы" (Бейкуэлл). Кельт жер атауларында, әдетте, сипатталатын нәрсе (төбе, аңғар, шаруашылық және т.б.) бірінші элемент ретінде келеді, реті кері ауыстырылады, мысалы "Кюбристің қонысы" (Трегонбрис), "Дидің аузы" (Абердин). Алайда, бұл барлық кельт атаулары үшін дұрыс емес, мысалы "жалыс төбе" (Мальверн).

Аударма. Ежелгі норвег және көне ағылшын тілдерінің ұқсастығы, Данелаудағы жер атауларының көбінесе "норсификацияланғанын" білдірді. Мысалы, Йоркширдегі Аскригг ("күл (ағаш) жотасы") деген сөздің бірінші бөлігі, скандинав тіліндегі asc (ұстазырақ айтылады), ескі ағылшын тіліндегі aesc (ұстазырақ айтылады) сөзінің "норсификациясы" болуы мүмкін, екеуінің де мағынасы бірдей.

Жалған ұқсастық. Бірақ кейде жаңа қоныстанушылар жергілікті атауларды түпнұсқа мағынасын ескермей, айтылуына қарай өзгертеді. Мысалы, көне ағылшын тіліндегі Scipeton ("қой шаруашылығы") атауы, қазіргі ағылшын тілінде *Shipton болып дамитын, оның орнына Skipton деп өзгертілді, себебі көне ағылшын тіліндегі sc (sh деп айтылады) көне скандинав тіліндегі sk сөзімен байланысты болды, бұл мағынаны жасырады, өйткені "қой" деген сөздің көне скандинав тіліндегі сөзі мүлдем басқаша.

Жоғалған себеп. Кейбір атаулардың мағынасын түсіну қиын, егер атаудың себебі анық болмаса. Кейбір атаулар бастапқыда өзен, бұғаз немесе енді анықталмайтын төбе сияқты нақты табиғи нысанға қатысты. Мысалы, Уитфорд (Уорвикшир) "Хвицке бұғазы" дегенді білдіреді, бірақ бұғаздың орны жоғалып кеткен.

Элементтердің шатасуы. Бастапқы элементтердің жұптары қазіргі жер атауында бірдей элементті құрауы мүмкін. Мысалы, көне ағылшын тіліндегі den (аңғар) және dun (төбе) элементтері кейде шатастырылады, өйткені олардың айқын мағыналары жоқ. Кройдон аңғарда, ал Уилсден төбеде орналасқан.

Көп мағыналылық. Кейбір элементтер, мысалы, wich және wick, көптеген мағыналарға ие болуы мүмкін. Жалпы, wich/wick/wyke шаруашылықты немесе елді мекенді білдіреді (мысалы, Keswick "сыр шаруашылығы"). Алайда, кейбір орындар римдік немесе ерте римдік кезеңге жатады, онда wich латын vicus ("жер") дегенді білдіреді. Бұл vici сауда орындары болған сияқты. Жағалауда wick көбінесе скандинав тілінен шыққан, "ширатылған шығанақ" немесе "қосымша" дегенді білдіреді (мысалы, Лервик, Шотландия, Рансвик, Солтүстік Ридинг).

Ландшафтық нысандардың атаулары

Ландшафттағы табиғи немесе адам жасаған нысандардың атаулары, көбінесе олар кеңінен танылғандықтан, елді мекендердің атауларынан көнерек болады. Су айдындарына, төбелер мен аңғарларға, аралдар мен батпақтарға, сондай-ақ орман мен аудандарға атаулар беріледі. Адам жасаған ландшафттық нысандардың арасында жолдар, жолдар, қабір үйінділері және т.б. бар. Көптеген топографиялық элементтер, өсімдіктер, жануарлар немесе жеке есімдермен бірге, елді мекендердің атауларына енгізіледі. Көптеген топографиялық сөздер сол жердің бейнесін ғана емес, сонымен қатар онда тұратын қауымның шамамен мөлшері, мәртебесі және шаруашылық жүргізу жолдары туралы мол ақпаратты береді. Су, аймақтың алғашқы қоныстанушылары үшін, тіршілік көзі ретінде де, діни мақсаттарда да маңызды болды. Бұлақтарға, ағыстарға, өзендерге, көлдерге, батпақтарға, шығанақтар мен теңіздерге атаулар берілді. Крахе Еуропа бойынша өзендердің атауларын зерттеу жүргізіп, атауларда кең аумақта ортақ түбірлер бар екенін көрсетті. Бұл түбірлердің тілі әлі де даулы. Кейде жалпы сөз нақты атау ретінде қабылданатын, мысалы, келт тіліндегі өзен сөзі – afon, ол Англиядағы көптеген өзендердің атауында (Avon) қолданылады. Жердің сипаттамалары аңшылар мен фермерлер үшін де маңызды болды, сондықтан төбелер мен аңғарлардың әртүрлі түрлеріне қатысты көптеген терминдер бар. Кейбір терминдер, мысалы, cumb және penn, келт тілінен англосаксондықтарға ауысқан. Басқа терминдер шаруашылықты кеңейтумен байланысты. Ертедегі жер-атауларды зерттеуші ғалымдар топографиялық атауларды жоғары бағаламаған, бірақ олардың маңыздылығы Маргарет Геллингтің 1978 жылы жарық көрген кітабында айқындалды. Бұл кітап 1988 және 1997 жылдары жаңартылып, топографиялық жер-атауларының көптеген элементтерін талқылайды.

Ұлыбритания мен Ирландиядағы жер атауларының шығу тегі

Британия аралына түрлі атаулар берілген, «Британия (атау)» бетіне қараңыз. Британия құрамындағы елдердің жер-су аттарының шығу тегі төменде талқыланады. Әр ел бірнеше қауданға бөлінеді.

Англия

Көптеген ағылшын жер атаулары англосаксон немесе көне норвег тілдерінен шыққан, бірақ кельт атаулары бүкіл елде кездеседі, ең әйгілілері Корнуолл (төменде қараңыз) және Уэльспен шектесетін округтерде. Басқа жер атаулары кельт және англосаксон элементтерінің қосындысы болып табылады. Жер атауларында сол кездегі жергілікті жер иелерінің есімдері жиі кездеседі, бұл олардың есімдері жерге ат қойылғанда қолданылған болуы мүмкін. Солтүстік және шығыста көптеген жер атаулары норвег тілінен шыққан; сонымен қатар, оларда көптеген жеке есімдер бар. Жалпы алғанда, англосаксон және норвег жер атаулары көбінесе қарапайым шығу тегіне ие, ең көп кездесетін түрлері [жеке есім + елді мекен/шаруашылық/жер] немесе [шаруашылық түрі + шаруашылық/елді мекен] (wich, ton, ham, by, thorpe, stoke/stock аяқталатын шаһарлардың көпшілігі осы типтерге жатады). Шропшир мен Херефордширде Понтрилас және Трефонен сияқты шекаралық аймақтарда көптеген уэльс жер атаулары табылады. Корнуоллдағы жер атауларының көп бөлігі корн тілінен шыққан, ал Камбрияда осы аймақтың бритон тіліндегі Камбрия тіліндегі бірнеше жер атаулары сақталған; мысалдарға Карлайл, Хелвеллин және Бленкатра кіреді. Көбінесе ежелгі римдік елді мекендер, олар халқы болған немесе болмаған, англосаксон тілінде chester/caster деп аталып, (латын тілінен castrum, 'лагерь' немесе оның көпше түрі castra) аталған; әрқайсысының нақты атаулары римдік атаулармен тығыз байланысты болмауы мүмкін (мысалы, Честер 'Дева', Винчестер 'Venta Belgarum' және т.б.). Көптеген ағылшын елді мекендері өздері салынған өзеннен атын алады, бірақ 16 ғасырда көптеген ағылшын өзендері өз жағалауларындағы қалалардың атынан кері жасалған атаулармен қайта аталды. Кембридж, бұл екі әсерді де көрсетеді: бастапқыда Гронтабрикк, Грантадағы көпір, кейін Кантебруж, содан кейін Кембридж болып өзгерді, осыдан өзеннің аты Кам болды. Оксфорд ғалымдары Темза өзенінің Оксфорд арқылы Дорчестерге дейінгі жоғарғы ағысын "Изида" деп атады, өйткені өзеннің латынша аты Тамезис, "Темза" (Дорчестерде Темзаға қосылатын өзен) және "Изида" қосылысы деп дұрыс емес есептеді. Йоркширде кельт топонимиясын сақтаған бір орын – Пен-и-Гент (Йоркширдің үш ең биік тауының бірі), оның аты Камбрия тілінде, бритон тілінде "Шекарадағы төбе" дегенді білдіреді.

Уэльс

Уэльстегі жер атауларының басым көпшілігі уэльс тілінде туындаған, Llan, Aber, Pen сияқты элементтерді қамтиды. Уэльстің оңтүстік жағалауында, ағылшын тілі тарихи түрде кеңінен қолданылған жерлерде, көптеген жер атаулары ағылшынша өзгертілген, мысалы, Понтипул – Понт и Пулден шыққан. Уэльс бойынша көптеген жерлердің ағылшын тіліндегі балама атаулары уэльс тіліндегі атауымен байланысты емес, мысалы, Ньюпорт (уэльстік атауы Касневидд «Жаңа қамал» дегенді білдіреді) және Суонси (норвег тілінен шыққан «Свейннің аралы») – уэльстік Абертавеге (Тау өзенінің сағасы). Кейбір жағдайларда бұл атаулар уэльс тіліндегі түпнұсқа атауымен байланысты, бірақ тілдік өзгерістер арқылы жасырылған, мысалы, Монмут және уэльстік Трефенви екеуі де Монноу өзеніне сілтеме жасайды (Mon < Monnow < Mynwy > fynwy). Уэльстік жер атаулары көбінесе адамдар емес, табиғи нысандармен байланысты, сондықтан өзендерді, төбелерді және аңғарларды сипаттайтын элементтер жиі кездеседі. Ерекше жағдайларға «Llan» префиксі бар жерлер жатады, ол «Шіркеу» дегенді білдіреді және көбінесе шіркеу арналған әулиенің атын қамтиды, мысалы, Ллансантффрайд – «Әулие Бриджит шіркеуі».

Шотландия

Шотландия аралдарында, әсіресе Оркни мен Шетланд аралдарында, сондай-ақ Батыс аралдарында көптеген скандинавиялық текті есімдер кездеседі; бұл Кейтнесте және материктің басқа жағалауларында да осылай. Таулы аймақтарда атаулар негізінен шотланд гаэлі тілінде, табиғи нысандарға баса назар беріледі; «Глен» (қоңыр) және «Инвер» (қосылатын жер, саға) сияқты элементтер жиі кездеседі. Бұл атаулар шығыс жағалауда әлі де кездесетін пиктік атауларды ығыстырды. Шотландияның жазық жерлеріндегі атаулардың шығу тегі алуан түрлі. Олардың көпшілігі гаэль тілінде, бірақ сонымен қатар кельт тілдерінің бритондық тармағынан (мысалы, Эйр) шыққандары да бар. Сонымен қатар, ежелгі ағылшын және шотланд тілдерінен келген, Эдинбург сияқты жер аттары да кездеседі.

Мэн аралы

Көптеген жер атаулары гаэль немесе викинг тілінен шыққан, бірақ кейбір атауларда одан бұрынғы тілдің іздері табылады.

Канал аралдары

Көптеген жер атаулары нормандық француз тілінен шыққан.

Ирландия

Ирландиядағы жер-атаулардың көп бөлігі ирланд тіліндегі атаулардың ағылшын тіліне бейімделуі (ағылшын фонетикасына сәйкес өзгеруі). Дегенмен, кейбір атаулар тікелей ағылшын немесе шотланд тілінен келген, ал азағындағы бірнешеуі көне норвеж тілінен алынған.

АҚШ-тағы жер атауының шығу тегі

Америка Құрама Штаттарының жер атаулары көбінесе осы жерді алғаш отарлаған еуропалық елдердің атына байланысты қойылады. Көптеген атаулар Ұлыбританиядан алынған, мысалы, Барнстабл (Массачусетс штаты) және Денбери (Коннектикут штаты). Тағы көптегені француз тілінен шыққан, мысалы, Мичиган штатындағы Детройт қаласы, ол олар «Эри көлінің боғазы» деп атаған өзеннің жағасында салынған (le détroit du lac Érié). Бұрынғы Жаңа Нидерланд колониясының көптеген жер-атаулары голланд тілінен келген, мысалы, Харлем, Бруклин және Род-Айленд. Көптеген жер атаулары жергілікті халықтардың тілдерінен алынған. Жеке (адам немесе жануар) аттары мен жалпы сөздер немесе тіркестер қолданылады, кейде аударылып, кейде аударылмайды. Көптеген жер-атаулар, түпкілікті американдықтардан шыққан деп есептелгені, шындығында түпкілікті тілдерді жақсы білмейтін адамдар жасаған. Мысалы, Калифорния штатындағы Пасадена қаласының алғашқы ағылшын тұрғындары қалаға әдемі (эуфониялық) атау іздеп, оджибве тілінен «па са де на» деген сөзді қолданды, ол «аңғардың» деген мағынаны білдіреді. Сол сияқты, Мичиган штатындағы Негауни қаласының аты оджибве тілінен алынған «ниғани» сөзінен шыққан, ол «бірінші, алдында, жетекші» деген мағынаны білдіреді және бұл сөздің «пионер» деген ағылшын сөзіне ең жақын сәйкес келетіні анықталды. АҚШ-тың Мичиган штатындағы тоғыз округтің атын Генри Скулкрафт ойлап тапқан, көбінесе олар түпкілікті американдықтардың сөздерінен бейімделген, бірақ кейде грек, араб және латын тілдерінен алынған түбірлер де қолданылған. (Мичиган штатындағы округтер тізілімін қараңыз). Кейбір жағдайларда, жер атауының түпкілікті мағынасы толығымен жоғалып кеткен, мысалы, Тампа және Орегон. АҚШ-тағы жер атаулары көбінесе олардың шығу тегіне дейін оңай із кесуге болады, мысалы, қалалар негізін қалаушының немесе сол кездегі маңызды саясаткердің атымен аталады, тек «қала» сияқты қарапайым жұрнақ қосылады. Мысалы, Карсон Сити Кит Карсонның құрметіне аталған. XXI ғасырда жылжымайтын мүлік әзірлеушілері заманауи құрылысқа жергілікті тарихпен байланысты атау беру үшін тарихи зерттеулер жүргізеді.

Канададағы жер атауларының шығу тегі

Канадада француз, ағылшын, латын және гэль тілдерінен туындаған есімдер кездеседі. Сондай-ақ, жергілікті халықтың жер аттары да бар.

Австралиядағы жер атауларының шығу тегі

Австралиялық жер-атаулары көбінесе жергілікті халықтан және британдық атаулардан құралған қоспа болып табылады.

Жаңа Зеландиядағы жер атауларының шығу тегі

Жаңа Зеландия жер атауларының көп бөлігі маори және британдық көздерден шыққан. Маорилер Жаңа Зеландияның табиғи нысандарының көпшілігіне ат қойған. Еуропалықтар 17 ғасырдан бастап Жаңа Зеландияға келе бастағанда, көптеген географиялық нысандар мен елді мекендерге өз аттарын берді, көбінесе Ұлыбританиядағы жерлердің, маңызды қоныс аударушылардың немесе танымал британдықтардың құрметіне. Соңғы уақыттарда маори аттарын қайта жаңғыртуға бағытталған қозғалыс пайда болды.