Кіріспе

Эдвин Сэмюэл Монтагю (6 ақпан 1879 – 15 қараша 1924) – британдық саясаткер, либерал. 1917–1922 жылдары Үндістанның мемлекеттік хатшысы қызметін атқарды. Монтагю – "радикалды" либерал және британдық үкіметте қызмет еткен үшінші яһуди (Сэр Герберт Сэмюэл мен Сэр Руфус Исаакстан кейін).

Өмірбаян және білім

Монтегю – Сэмюэл Монтегюдің екінші ұлы және алтыншы баласы, 1-ші барон Свейтлингтің әйелі Еллен, Луи Коэннің қызы. Ол Дорек колледжінде, Клифтон колледжінде, Лондон қаласы мектебінде, Лондон университеті колледжінде және Кембридж университетінің Тринити колледжінде білім алған. Кембридж университетінде ол 1902-1903 жылдары Кембридж университеті Либералдық клубының тұңғыш студенттік президенті болды. 1902 жылы ол Кембридж одағының президенті де болды.

Саяси мансап

Монтегю 1906 жылы Честертон округінен парламент мүшесі болып сайланды және 1918 жылға дейін осы мандатты сақтап қалды, содан кейін 1922 жылға дейін Кембриджширді өкілдік етті. Ол Х.Х. Асквиттің басшылығымен 1910-1914 жылдары Үндістан істері жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары, 1914-1915 жылдары және қайта 1915-1916 жылдары Қаржы министрлігінің қаржы хатшысы, ал 1915 және 1916 жылдары Ланкастер герцогтығының канцлері (Кабинет құрамында) қызметін атқарды. 1915 жылы ол Жеке кеңес мүшесі болып бекітілді. 1916 жылы ол Оқ-дәрі министрі болып тағайындалды. Монтегю Асквит, Гертруда Белл, Лорд Ллойд, Морис Хэнки және Дафф Купердің досы болды, олармен ол жиі бірге тамақтанатын. Хэнки жаңадан құрылған Кабинет хатшысы лауазымына көтерілген кезде, ол Монтегюді Ұлттық қызмет министрі лауазымына ұсынды, осы мәселе 1916 жылдың желтоқсанында қарастырылды (бірақ ақырында бұл лауазым Невилл Чемберленге берілді). Оның орнына, ол 1916 жылдың желтоқсанында Дэвид Ллойд Джорджтың коалициялық үкіметіне бастапқыда енгізілмеді, бірақ 1917 жылдың тамыз айында Үндістан істері жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Ллойд Джордж премьер-министр болған кезде Монтегю бастапқыда оның жақын шеңберіне кірмеді, бірақ ол 1922 жылдың наурыз айында отставкаға кеткенге дейін қызметін жалғастырды. Мемлекеттік хатшы ретінде Монтегю Британ империясының мүдделерін қорғады және ең радикалды үнді ұлтшылдарына қарсы тұрып, С. Субрамания Айерді «Оңтүстік Үндістанның ұлы адамы» деп атады. Монтегю 1919 жылы Париж бейбіт келісімдері конференциясында Үндістан делегациясын басқарды, онда ол Түркияны бөлу жоспарларына қарсы болды (оның ішінде гректердің Смирнаны басып алуы және Сұлтанды Константинопольден қуып шығару). Осы мәселе бойынша 1919 жылдың 17 мамырында өткен Төрттік кеңесте ол мұсылмандық Үндістанның өкілдерін (оның ішінде Ага Ханды) таныстырып, мұсылман халықтары конференцияны «исламға қарсы тұрған жақ» деп қарастыра бастағанын айтты. Ол негізінен Монтегю-Челмсфорд реформаларына жауапты болды, олар 1919 жылғы Үндістан үкіметі заңына әкелді, бұл британдықтарды Үндістанның доминион мәртебесіне қарай дамуына міндеттеді.

Сионизмге қарсылық

Монтегю сионизмге күшті қарсылық танытты, оны «зияратты саяси наным» деп атады және 1917 жылғы Бальфур декларациясына қарсы болды, оны антисемиттік деп есептеді және оның шарттарын өзгертуге үлес қосты. Кабинетке жолдаған хатында ол сионизм бойынша өз пікірін былай баяндады: Менің түсінігімше, мұсылмандар мен христиандар еврейлерге орын беруі керек, ал еврейлер барлық жеңілдіктерге ие болуы керек және Англия ағылшындармен немесе Франция французбен байланысты болғандай, Палестинамен ерекше байланыста болуы керек. Палестинадағы түріктер мен басқа мұсылмандар да еврейлер Палестинадан басқа елдерде болашақта шетелдіктерге қалай қараса, солай шетелдіктер ретінде қарастырылады. Бәлкім, азаматтық тек діни сынақтан өткендерге ғана берілуі керек. Оған оның туысы Герберт Сэмюэл, орташа сионист, қарсылық көрсетті, ол Британдық Палестина Мандатының алғашқы Жоғары комиссары болды.

Отбасы

1912 жылы Монтегю премьер-министрдің Сицилияға демалысқа баруына бірге ілесіп кетті. H. H. Asquith өзінің қызы Вайолетті алып келді, ал ол өз кезегінде Эдвард Стэнлидің қызы, 4-ші Олдэрли бароны Стэнлидің қызы Венеция Стэнлиді әкелді. Осы демалыс кезінде екеуі де Стэнлиге ғашық болғандай көрінеді. Келесі үш жыл ішінде Асквит оған жиі хат жазды, тіпті Министрлер кабинетінің мәжілісі кезінде де. Сонымен қатар, Монтегю оған қол жеткізуге тырысты, бірақ 1913 жылы жасаған неке ұсынысы сәтсіз аяқталды. Ол оны ұнатты, бірақ оның сезіміне жауап бермеді. Монтегю мұрасын сақтау үшін яһуди дініндегі адамға үйленуге міндетті болды. Стэнли еркін ойлы отбасынан шыққан және шыншыл англикан болмаса да, яһуди дініне өту оған тым ауыр болып көрінді. Дегенмен, Асквиттің Венецияға деген хат арқылы білдірілген құштарлығы мен үнемі кеңес сұрауы осы салмақты және көп оқыған, саясатқа қызығушылық танытқан әйелге де ауыр тиді. Соның салдарынан ол 1915 жылдың 28 сәуірінде Монтегюдің ұсынысын қабылдады. Ол яһуди дініне кірді, ал жұбайлар 1915 жылдың 26 шілдесінде үйленді. Неке бақытсыз болды және ол бірнеше махаббат оқиғаларына араласты, соның ішінде баспасөз магнаты Лорд Бивербрукпен болған қарым-қатынасы да бар еді. 1923 жылы бала дүниеге келді: заңды және әлеуметтік тұрғыдан Джудит Монтегюдің қызы болды, бірақ оның әкесі Уильям Хумбл Эрик Уорд болған деп саналады. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ханшайым Маргаретпен дос болып, американдық фотограф Милтон Генделге үйленді, олар Италияда көркемдік орта құрды. Олардың Анна Матиас (Гендель) деген бір баласы болды, ол ханшайым Маргареттың шақыртушы қызы болды. Әйелінің басқа біреулермен қарым-қатынасына қарамастан, Монтегюдің некесі 1924 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты. Оның 45 жасында денсаулығының нашарлауы мен өлімінің себебі белгісіз болды, бірақ қанның улануы немесе энцефалит болуы мүмкін деп есептелді.