Кіріспе

Психологиялық принцип; сынақ пен қателік оқытудың негізі ретінде маңызды роль атқарады.
Эффект заңы немесе Торндайк заңы – Эдвард Торндайк 1898 жылы мінез-құлықты шарттау (бұл кезде осылай реттелмеген) мәселесі бойынша ұсынған психологиялық принцип. Онда «белгілі бір жағдайда қанағаттандыратын нәтиже беретін жауаптар сол жағдайда қайта орын алуы мүмкін, ал мазасыздық тудыратын жауаптар сол жағдайда қайта орын алуы азаяды» делінеді. Эффект заңының анықтамасында қолданылған «қанағаттандыратын» және «қанағаттандырмайтын» терминдері кейіннен, оперативтік шарттау белгілі болғаннан кейін «күшейту» және «жазалау» терминдерімен алмастырылды. «Қанағаттандыратын» және «қанағаттандырмайтын» жағдайлар мінез-құлық арқылы анықталады және оларды дәл болжау мүмкін емес, өйткені әр жануардың осы екі терминге қатысты басқа жануардан өзгеше түсінігі бар. «Күшейту» және «жазалау» жаңа терминдері психологияда күнделікті қолданылудан өзгеше мағынада қолданылады. Мінез-құлықты күшейтетін нәрсе оның қайта орын алу ықтималдығын арттырады, ал мінез-құлықты жазалайтын нәрсе оның қайта орын алу ықтималдығын төмендетеді. Торндайк заңы Джордж Романестің «Жануарлардың зиялылығы» кітабындағы идеяларды жоққа шығарады, онда дәлелдердің әлсіздігі және олардың көбінесе пайдасыз екендігі айтылады. Кітапта жануарлардың, адамдар сияқты, жаңа ортаға немесе жағдайға бейімделгенде ойланатыны көрсетілген. Алайда, Торндайк жануарлар физикалық ортаны түсіну үшін, сәтті нәтижеге қол жеткізгенше, сынақ пен қателік арқылы онымен физикалық байланысқа түсуі керек деп болжады. Бұл оның мысықтармен жасаған тәжірибесінде көрсетілді, онда мысық бір қорапқа орналастырылып, оның ішіндегі ортамен әрекеттесе отырып, қалай қашуға болатынын үйренеді.

Тарих

Бұл принципті Ллойд Морган ертерек талқылаған, әдетте Эдвард Торндайктің байланыстық теориясымен байланысты, ол егер бір байланыс "қанағаттандырарлық жағдаймен" аяқталса, ол күшейе түседі, ал егер "жағымсыз жағдаймен" аяқталса, әлсірейді. Әсер ету заңының қазіргі нұсқасы оперативтік шарттау дағдыларында кездесетін нығайту ұғымы арқылы түсіндіріледі. Басты идея – мінез-құлық өз салдары арқылы өзгертілуі мүмкін, Торндайк осыны аш мысықтармен жұмбақ қораптардағы әйгілі тәжірибелерінде көрсеткен. Мысық бір тұтқаны басқанда немесе бір иірімді тартқанда ашылатын қорапқа қойылды. Торндайк мысықтың қораптан босату үшін кезекті сынақтарда жұмсаған уақытын байқады. Ол алғашқы сынақтарда мысықтың есікті немесе төбесін қысып, содан кейін тұтқаны басу немесе иірімді тарту арқылы сынақ-қате жолымен босатылатынын анықтады. Әр кезекті сынақ сайын мысықтың қашуға жұмсайтын уақыты азая түсті. Осылайша, қазіргі терминологияда дұрыс жауап қораптан босату салдарымен нығайтылды.

Мысал

Есірткіге тәуелділік осыған мысал бола алады. Адам алғаш рет қандай да бір затты қолданғанда және оң нәтиже алғанда, осы нәтижені күшейту салдарынан осы әрекетті қайталауға бейімді болады. Уақыт өте келе адамның жүйке жүйесі де бұл затқа төзімділік таныта бастайды. Сондықтан да, бұрынғыдай ләззат алу үшін дозаны арттыру қажет болады, бұл қолданушы үшін қауіпті. Торндайктың әсер заңы Дарвиннің табиғи іріктеу теориясына ұқсас, онда сәтті организмдер геткенде өркендеп, гендерін келесі ұрпаққа жеткізеді, ал нашар, сәтті емес организмдер бірте-бірте жойылады. Орта, жағдайға ең лайықты мінез-құлықты іріктейді, сәтсіз әрекеттерді жояды, дәл сол сияқты түрдің ең лайықты өкілдерін таңдайды. Торндайк жасаған тәжірибеде, ол аш мысықты "жазба қорапқа" қойды, онда мысық есіктің құлпын аша білген жағдайда ғана тамаққа жете алатын еді. Бастапқыда мысықтар сыртқа шығу үшін тырнап, қырынып бағуға тырысты, содан кейін кездейсоқ түрде есікті ашуға мүмкіндік беретін құлпты іске қосты. Келесі сынақтарда жануардың мінез-құлқы әдетке айналды, тіпті ойланбастан әрекет ететін болды. Қолайлы нәтижеге қол жеткізу, яғни тамаққа жету, осыған себеп болған реакцияны күшейтеді. Мысалы, Colwill және Rescorla барлық егеуқырларды бірдей айнымалы интервал кестелерінде тұрақты сессияларда тамақ гранулаларын және сұйық сахарозаны алу міндетін орындауға мәжбүр етті.

Ықпал

Психолог Б. Ф. Скиннердің еңбек заңы жарты ғасырдан кейін оперативтік шартталу принциптеріне сүйене отырып, "жауаптың нәтижесі немесе салдары сол жауаптың болашақта қайталану жиілігіне әсер ететін оқыту процесі" деп түсіндірілді. Скиннер кейіннен Торндайктың жұмбақ қорабының жаңартылған нұсқасын, оперативтік камераны немесе Скиннер қорабын пайдаланды, ол заманауи қоғамда әсер ету заңының қабылдауы мен түсінуіне зор үлес қосты және ол оперативтік шарттаумен қалай байланысты екенін көрсетті. Бұл зерттеушілерге бақыланатын жағдайда кішкентай организмдердің мінез-құлқын зерттеуге мүмкіндік берді. Торндайк заңының әсерінің бала мінез-құлқындағы мысалы – баланың ойыншықтарын жинағаны үшін мақталуы және жұлдызша стикер алуы. Оң күшейткіш (мақтау және стикер) мінез-құлықты қайталауға (жинауға) ынталандырады, бұл әсер ету заңының іс жүзіндегі көрінісін көрсетеді.