Кіріспе
Иерусалимдегі яһуди дінінің қасиетті орны Батыс қабырғасы (הַכּוֹתֶל הַמַּעֲרָבִי, көбінесе Котель немесе Косель деп қысқартылады), батыста Арықтау қабырғасы деп аталады, ал исламда Бурак қабырғасы (арабша: حَائِط ٱلْبُرَاق, Ḥā'iṭ al Burāq) деп аталады. Бұл Иерусалимнің Ескі қаласындағы ежелгі әк тас қабырғасының бөлігі, ол еврейлер мен христиандар ғибадатхана тауы деп атаған төбенің үлкен қоршау қабырғасының бір бөлігін құрайды. Батыс қабырғасы және оның әртүрлі түрлері еврейлердің дұғасына арналған қабырғаның бөлігі үшін тар мағынада немесе ғибадатхана тауының батыс жағындағы барлық қорғану қабырғасына қатысты кең мағынада қолданылады. Қабырғаның жалпы биіктігінің жартысынан көбі, оның ішінде көше деңгейінен төмен орналасқан 17 қатары, Екінші ғибадатхана кезеңінің соңынан басталып, Ұлы Иродпен салынған деп есептеледі. Төменгі қатарлардағы үлкен тас блоктары Ирод заманына жатады, ал олардың үстіндегі орташа өлшемді тастар Омейяд кезеңінде қосылған, ал ең жоғарғы қатарлардағы кішкентай тастар жақында, әсіресе Осман дәуірінде салынған. Батыс қабырғасы яһуди дінінде маңызды рөл атқарады, себебі ол ғибадатхана тауына, яһуди ғибадатханасының дәстүрлі орнына жақын орналасқан. Ғибадатхана тауына кіруге шектеулер болғандықтан, қабырға – яһудилерге ғибадатхана тауының тұғырынан тыс жерде дұға етуге рұқсат етілген ең қасиетті орын, өйткені яһудилердің дініндегі ең қасиетті орын – Киелілер киелісінің орны – оның үстінде және артында жатыр. Бастапқыда табиғи және қалыпсыз пішінді ғибадатхана тауы біртіндеп кеңейтіліп, оның басына одан да үлкен ғибадатхана кешенін салуға мүмкіндік берілді. Бұл жерді яһудилердің ғибадат орны ретінде атаған ең алғашқы дереккөз 10 ғасырдан басталады. Батыс қабырғасы, тар мағынада, яғни яһудилердің дұғасына арналған бөлігі, сондай-ақ яһудилердің сол жерде жылап жүргеніне байланысты "Айлау қабырғасы" деп те аталады. Римдіктердің Иерусалимге билік еткен кезеңінде (шамамен б.з.б. 324–638), ғибадатханалар үшін ұлттық аза тұтатын Тиша Б'Ав күнін қоспағанда, яһудилерге Иерусалимге кіруге мүлдем тыйым салынды. "Айлау қабырғасы" термині тарихта негізінен христиандар қолданған, ал яһудилер арасында сирек кездеседі. Бүкіл қорғану қабырғасының еврейлер рәсімдерімен пайдаланатын бөлігі қазір ғибадатхана тауының оңтүстік-батыс бұрышындағы еврей кварталындағы үлкен алаңға қарайды, ал қабырғаның қалған бөлігі мұсылман кварталындағы құрылыстардың артында жасырылған, тек шағын бөлігі – "Кіші Батыс қабырғасы" немесе "Кіші Айлау қабырғасы" көрінеді. Батыс қоршау қабырғасының бұл бөлігі ортағасырлық ғимараттармен толық жасырылмағаны және бастапқы Ирод заманындағы тас жұмыстарының көп бөлігін сақтап қалғаны үшін ерекше маңызды. Діни тұрғыдан алғанда, "Кіші Батыс қабырғасы" Киелілер киелісіне және осылайша "Құдайдың қасында" (Шехина) және жер астындағы Уоррен қақпасына одан да жақын деп есептеледі. Батыс қабырғасы әл-Харам әл-Шәрифтің ("Асыл киелі орын") немесе Әл-Ақса кешенінің батыс шекарасын құрайды. Бұл мұсылман пайғамбары Мұхаммедтің жұмаққа көтерілгенге дейін Иерусалимге түнгі сапарында қанатты жылқысы Буракты байлаған жері деп есептеледі. Мұсылман билігі кезінде қабырға Марокконың Харам-эш-Шариф және уақф меншігінің ажырамас бөлігі болып саналған, бірақ еврейлердің дұға ету және қажылық жасау құқығы ұзақ уақыт бойы Статус-квоның бір бөлігі ретінде сақталды. Бұл жағдай 1930 жылы британдық мандат кезеңіндегі халықаралық комиссияда расталды. ХХ ғасырдың басында сионисттік қозғалыстың күшеюімен қабырға еврей және мұсылман қауымдастықтары арасындағы шиеленістің ошағына айналды, мұсылман қауымы қабырға ғибадатхана тауына және осылайша Иерусалимге еврейлердің талаптарын күшейту үшін пайдаланылуы мүмкін деп уайымдады. Осы кезеңде қабырғаның түбінде зорлық-зомбылық оқиғалары жиі болып кетті, әсіресе 1929 жылы болған қасіретті тонау кезінде 133 яһуди және 116 араб қаза тапты, көптеген адамдар жарақат алды. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін Иерусалимнің шығыс бөлігі Иордания басып алды. Иорданияның бақылауында яһудилер Ескі қаладан, оның ішінде яһуди кварталынан толықтай шығарылды және 19 жыл бойы Ескі қалаға кіруіне тыйым салынды, бұл Батыс қабырғасында дұға етуге тиімсіз болды. Бұл кезең 1967 жылдың 10 маусымында Израильдің алты күндік соғыстан кейін бұл жерді басып алған кезде аяқталды. Батыс қабырғасының аумағын бақылауға алғаннан кейін үш күннен соң Израиль билігі Марокко кварталын бұлдай бастады, қазіргі Батыс қабырғасы алаңының орнын жасау үшін.
The Western Wall (הַכּוֹתֶל הַמַּעֲרָבִי, often shortened to the Kotel or Kosel), known in the West as the Wailing Wall, and in Islam as the Buraq Wall (Arabic: حَائِط ٱلْبُرَاق, Ḥā'iṭ al Burāq ), is a portion of ancient limestone wall in the Old City of Jerusalem that forms part of the larger retaining wall of the hill known to Jews and Christians as the Temple Mount. The term Western Wall and its variations are either used in a narrow sense, for the section of the wall used for Jewish prayer, or in a broader sense, referring to the entire retaining wall on the western side of the Temple Mount. Just over half the wall's total height, including its 17 courses located below street level, dates from the end of the Second Temple period, and is believed to have been begun by Herod the Great. The very large stone blocks of the lower courses are Herodian, the courses of medium sized stones above them were added during the Umayyad period, while the small stones of the uppermost courses are of more recent date, especially from the Ottoman period. The Western Wall plays an important role in Judaism due to its proximity to the Temple Mount, the traditional site of the Jewish Temple. Because of the Temple Mount entry restrictions, the Wall is the holiest place where Jews are permitted to pray outside the Temple Mount platform, as the presumed site of the Holy of Holies, the most sacred site in the Jewish faith, lies just above and behind it. The original, natural, and irregular shaped Temple Mount was gradually extended to allow for an ever larger Temple compound to be built at its top. The earliest source possibly mentioning this specific site as a place of Jewish worship is from the 10th century. The Western Wall, in the narrow sense, i. e. referring to the section used for Jewish prayer, is also known as the "Wailing Wall", in reference to the practice of Jews weeping at the site. During the period of Christian Roman rule over Jerusalem (ca. 324–638), Jews were completely barred from Jerusalem except on Tisha B'Av, the day of national mourning for the Temples. The term "Wailing Wall" has historically been used mainly by Christians, with use by Jews becoming marginal. Of the entire retaining wall, the section ritually used by Jews now faces a large plaza in the Jewish Quarter, near the southwestern corner of the Temple Mount, while the rest of the wall is concealed behind structures in the Muslim Quarter, with the small exception of an section, the so called "Little Western Wall" or "Small Wailing Wall". This segment of the western retaining wall derives particular importance from having never been fully obscured by medieval buildings, and displaying much of the original Herodian stonework. In religious terms, the "Little Western Wall" is presumed to be even closer to the Holy of Holies and thus to the "presence of God" (Shechina), and the underground Warren's Gate, which has been out of reach for Jews from the 12th century till its partial excavation in the 20th century. The Western Wall constitutes the western border of al Haram al Sharif ("the Noble Sanctuary"), or the Al Aqsa compound. It is believed to be the site where the Islamic Prophet Muhammad tied his winged steed, the Burāq, on his Night Journey to Jerusalem before ascending to paradise. While the wall was considered an integral part of the Haram esh Sharif and waqf property of the Moroccan Quarter under Muslim rule, a right of Jewish prayer and pilgrimage has long existed as part of the Status Quo. This position was confirmed in a 1930 international commission during the British Mandate period. With the rise of the Zionist movement in the early 20th century, the wall became a source of friction between the Jewish and Muslim communities, the latter being worried that the wall could be used to further Jewish claims to the Temple Mount and thus Jerusalem. During this period outbreaks of violence at the foot of the wall became commonplace, with a particularly deadly riot in 1929 in which 133 Jews and 116 Arabs were killed, with many more people injured. After the 1948 Arab–Israeli War the eastern portion of Jerusalem was occupied by Jordan. Under Jordanian control Jews were completely expelled from the Old City including the Jewish Quarter, and Jews were barred from entering the Old City for 19 years, effectively banning Jewish prayer at the site of the Western Wall. This period ended on June 10, 1967, when Israel gained control of the site following the Six Day War. Three days after establishing control over the Western Wall site, the Moroccan Quarter was bulldozed by Israeli authorities to create space for what is now the Western Wall plaza.
Әл-Бұрақ қабырғасы
Мұсылмандар әл-Бурақ атауын кем дегенде 1860 жылдардан бері осы қабырғамен байланыстырып келеді. Жер бетіндегі алғашқы жеті қабат Ирод заманынан қалған. Бұл қабырға бөлігі ескі қаланың мұсылмандық ауданындағы Седекиях үңгірінен немесе ескі қаланың солтүстік-батысындағы Рамат Шломодан алынған мелекелік әктас блоктарынан тұрғызылған. Олардың көпшілігінің салмағы бір-бірінен өзгеше, бірақ кейбіреулері одан да ауыр, ал Вильсон аркасының солтүстігінде орналасқан бір ерекше тас ұзындығы, биіктігі, шамамен тереңдігі және салмағы аралығында. Осының үстінде Мамлюк дәуірінен (13-16 ғасырлар) және одан кейінгі кезеңдерден келген 16-17 қатар шағын тастар орналасқан. 516 ж.б.д. Екінші ғибадатхананың құрылысы аяқталып, киеленді. Б.з.д. 19 ж. Ұлы Ирод ғибадатхана тауында ауқымды кеңейту жобасын бастады. Ғибадатхананы толыққанды қайта жаңартумен және кеңейтумен қатар, ол оның тұрған алаңын жасанды түрде кеңейтіп, оның көлемін екі есеге арттырды. Бүгінгі Батыс қабырғасы осы алаңның тіреуіш периметрі қабырғасының бір бөлігін құрады. 2011 жылы Израиль археологтары Иродтың өлімінен кейін соғылған римдік монеталарды қабырғаның іргетас астынан тауып алды. Археологтар монеталарды Иродтың құрылыс жобасынан бұрынғы дәуірдегі ритуалдық ваннаның ішінде тапты, ол қабырғаның оңтүстік бөлігінің астында орналасқан және қабырғаға тегіс негіз жасау үшін толтырылған. Бұл Иродтың б.з.д. 4 жылы қайтыс болғанға дейін қабырғаның құрылысын толық аяқтамағанын көрсетеді. Бұл жаңалық тарихшы Иосиф Флавийдің жазған мәліметтерін растайды, онда құрылыс тек Иродтың шөбересі, патша Агриппа II билігінде аяқталғаны айтылған. Иосифтің мәліметтерін ескеретін болсақ, бұл жайттың таңғаларлығы осы аймақтағы аяқталмаған тіреуіш қабырғаның болуы, кем дегенде, сәнді Корольдік Стоаның және оған апаратын монументалды баспалдақтың Иродтың өмірінде аяқталмаған болуы мүмкін дегенді білдіреді. Сондай-ақ, әдетте өте мұқият болып келетін Иродтың құрылысшылары ритуалдық ваннаны толтыру арқылы бұрыштардан қиып, іргетасты тікелей берік тасқа орналастырмағаны да таң қалдырды. Кейбір ғалымдар бұл түсіндірмеге күмәнмен қарап, кейінірек жасалған жөндеу жұмыстары сияқты баламалы түсіндірмелер ұсынады. Иродтың ғибадатханасы 70 ж.б.д. бірінші яһуди-рим соғысы кезінде римдіктермен бірге Иерусалимнің қалған бөлігімен бірге қиратылды.
Соңғы римдік және Византиялық кезеңдер (135638)
Біздің заманымыздың 2-5 ғасырларының басым бөлігінде, 135 жылы Бар-Кохба көтерілісін Рим жеңгеннен кейін, яһудилерге Иерусалимге кіруге тыйым салынды. Рим императорларының 2 және 3 ғасырларда оларға Зәйтүн тауында және кейде Ғибадатхана орнында ғибадат ету үшін қалаға баруға рұқсат бергеніне кейбір дәлелдер бар. Константин I тұсында империя христиан дінін қабылдауға кіріскенде, оларға жылына бір рет, Тиша Б'Ав күні қалаға кіруге рұқсат берілді, осы күні олар қабырғадағы ғибадатхананың жоғалуын жоқтап жылайтын. 333 жылы жазған Бордо саяхатшысы бұл "тесіктелген тасқа немесе Мория тасына" қатысты болса керек, "яһудилер әр жыл сайын осы тасқа келіп, майлайды, ағылап жылайды, киімдерін жыртып, кетеді" деп жазған. Өйткені Рим императорының жарлығы бойынша яһудилердің Иерусалимде тұруына тыйым салынған еді. Олар жылына бір рет ғана қайтып келіп, халқының тағдырына қатты қайғыратын. Григорий Нацианский (шамамен 329–390) және Иеронимнің 392 жылы жазған Софонияға түсіндірмесі сияқты, осыған ұқсас мәліметтер сақталған. 4 ғасырда христиандық дереккөздер еврейлердің Батыс қабырғасының жанында дұға ету құқығын сатып алуда үлкен қиындықтарға тап болғанын көрсетеді, кем дегенде Ав айының 9-ы күні.
Археология
Израиль ежелгіліктер басқармасы 2020 жылдың мамыр айында Византия құрылысының 1400 жылдық мозаикалық еденінің астындағы тасқа қазылған, азық-түлік сақтауға пайдаланылуы мүмкін жер асты бөлмелерін тапқанын хабарлады. "Алғашқыда біз қатты көңілімізді қалдырдық, себебі біз тасқа тіреліп қалдық, яғни материалдық мәдениет пен адам қызметі Иерусалимде аяқталды дегенді білдірді. Біз мұнда ежелгі Иерусалимнің тасында қазылған үш бөлмелі тас жүйе таптық", – деді қазба жұмыстарының қоса жетекшісі Барак Монникендам Гивон.
Ерте мұсылманнан мамлюк кезеңіне дейінгі (6381517)
Х-ХІ ғасырлардағы бірнеше еврей авторлары еврейлердің ғибадат ету үшін Батыс қабырғаға жүгінгендері туралы жазады. Бенджамин Тудела (1170) былай деп жазды: “Бұл орынның алдында Батыс қабырға орналасқан, ол киелі қабырғалардың бірі. Бұл орын Мейірім есігі деп аталады, және барлық еврейлер осы жерге келіп, ашық алаңдағы қабырға алдында дұға етеді”. Бұл мәлімет еврейлердің ғибадат ететін жері туралы жаңсақтық тудырды, және кейбір адамдар Бенджаминнің Шығыс қабырғасы мен оның Мейірімділік есігіне сілтеме жасағанын айтады. Нахманид (1270 ж. қайтыс болған) ғибадатхана орны туралы толық мәліметтерінде Батыс қабырғаға жақын синагог туралы айтпаса да, крестшілер кезеңінен бұрын бұл жерде синагог болған. Бертиноролық Обадия (1488) былай деп мәлімдейді: “Батыс қабырғаның бір бөлігі әлі де тұр, ол үлкен, қалың тастардан жасалған, Римде немесе басқа елдердегі ежелгі ғимараттарда көргендерімнен де үлкен”. Саладиннің 1187 жылы қаланы қоршауынан кейін, 1193 жылы сұлтанның ұлы және мұрагері әл-Афдал қабырғаға жақын жерді қайырымдылық қор (вакф) ретінде белгіледі. Оның ең үлкен бөлігі маңызды мистик Әбу Мадиан Шуайбтың есімімен аталады. Әбу Мадиан уақфы Мағрибтен келген паломниктер мен мұнда тұратын ғалымдарға арналған, ал үйлер қабырғадан бірнеше метр қашықтықта салынды, оларды тар, кейде кең өткелмен бөліп тұрды. Бурактың осы жерге байланғаны туралы ислами дәстүрінің алғашқы айғағы 14 ғасырға жатады. Ибрахим б. Исхақ әл-Ансаридің (Ибн Фурка, 1328 ж. қайтыс болған) қолжазбасында Баб әл-Наби (“Пайғамбар есігі”) деп аталатын, Мағриби есігінің астындағы Баркли есігінің ежелгі атауы кездеседі. Алайда, әл-Фирканың еңбегін редакциялаған Чарльз Д. Мэтьюс, әл-Фирканың басқа да мәлімдемелері Оңтүстік қабырғадағы Қос есікке сілтеме жасайтын сияқты екенін атап өтеді.
20 ғасырлар
Бұрынғы заманда әйелдер әр сенбі күні Қабырғаның кіреберісінде отырып, хош иісті шөптер мен дәмдеуіштерді ұстап, намаз оқушыларға қосымша дұғалар жасауға мүмкіндік беретін. Ыстық ауа райында олар салқын су ұсынатын. Әйелдер сондай-ақ Қабырғаның етегіндегі жолды сүрту және жуу құрметі үшін жеребе тастайтын. 1994 жылдың 13 қазанында 50 мың адам тұтқынға алынған солдат Нахшон Вахсманның қауіпсіз оралуы үшін дұға етуге жиналды. 2005 жылдың 10 тамызында Қабырғада үлкен дұға жиналысы өтті. Израильдің бір жақты тарап шешіміне қарсы наразылық білдіргендердің саны 50 мыңнан 250 мыңға дейін бағаланды. Жыл сайын Тиша би-Ав күні ғибадатхананың қирауына байланысты Қабырғаға көп адам жиналады. 2007 жылы 100 мыңнан астам адам жиналды. 2009 жылдың тишрей айында бұл орынға рекордтық 1,5 миллион адам келді.
Негізгі таспен байланысы
Яһуди дінінде Батыс қабырғасы қасиетті ғибадатхананың жалғыз қалдығы ретінде құрметтеледі. Ол яһудилер үшін қастерлі саяхат орнына айналды, себебі ол яһуди дінінің ең қасиетті жері – атап айтқанда, Евен ха-шетия немесе Негізгі Тасқа ең жақын, рұқсат етілген жер болып табылады. Бұл Негізгі Тас Ғибадатхана тауында орналасқан. Бір раввиннің пікірінше, яһудилер Ғибадатхана тауына бармауы керек, және мұндай әрекет Карет жазасына тартылатын күнә болып саналады. Көптеген тарихшылар мен археологтар, сондай-ақ кейбір раввиндер, "Аска күмбезіндегі" тасты Негізгі Тас деп есептейді. Алайда, кейбір раввиндер оның Батыс қабырғасының ашық бөлігіне тікелей қарсы, Эль-Кас бұлағының жанында орналасқандығын айтады. Бұл жер ғибадатхана тұрған кездегі ең қасиетті орын болған.
Ғибадатхананың бір бөлігі
Раввиндік дәстүр бойынша, Батыс қабырғасы бірінші ғибадатхана тұсында патша Сүлеймен салған негіздерге салынған. Кейбір ортағасырлық раввиндер қазіргі Батыс қабырғасының ғибадатхананың өзінен қалған қабырға екенін айтты және яхудилерді оған жақындамауға ескертті, олай болса олар таза емес күйде ғибадатхана аумағына кіріп кетеді деп сақтық шақты. Көптеген заманауи раввиндер раббилік дәстүрлер ғибадатхана тауының Батыс қабырғасына қатысты екенін, соның салдарынан қабырғаға ерекше қасиеттілік бергенін сенеді.
Құдайдың бар болуы
ХІ ғасырдағы Мидраш кітаптарында IV ғасырдағы бір ғалымның сөздері келтірілген: "Рав Аха Құдайдың қасымызда болуы Батыс қабырғадан ешқашан кетпегенін айтты", ал Зоар (ХІІІ ғасыр) да осылай жазады: "Құдайдың қасымызда болуы Батыс қабырғада тоқтады". XVIII ғасырдың ғалымы Джонатан Эйбшец былай деп жазады: "Иерусалим ғибадатханасы қиратылғаннан кейін, Құдай Өз қасымызда болуын Киелі орнынан алып, Батыс қабырғаға орналастырды, онда оның қадір-қасиеті мен құрметі сақталып тұр". Әңгімеге сәйкес, Исаак Лурия және Радваз сияқты ұлы еврей ғалымдары қабырғада Құдайдың қасымызда болуын сезінген.
Көтөл сөзінің кабаласы
Раввин Цви Хирш Кайденовер қабырғаға қарай дұға етудің маңыздылығын талқылағанда, "котель" еврей сөзінің мистикалық жағын сөздейді. Ол "Зохар" кітабында "котель" сөзі, яғни қабырға, екі бөліктен құралғанын келтіреді: "Ко", Құдай есімінің сандық мәнін білдіреді, ал "Тел", яғни тау, ғибадатхана мен оның Батыс қабырғасын көрсетеді.
Синагоганың мәртебесі
Қазіргі заманғы көптеген православиелік ғалымдар Еділ қабырғасы алдындағы аумақты синагог ретінде қарастырып, оған тиісінше құрметпен қарау қажет деп есептейді. Бұрын кейбір келушілер қабырғаға өз есімдерін жазып немесе әртүрлі діни мәтіндерге сүйене отырып, жарықтарға шеге қағушы еді. Раввиндер мұндай іс-әрекеттер қабырғаның қасиеттілігін бұзады деп шешкен соң, бұл әдет тоқтатылды. Тастарды тазалау да халахикалық тұрғыдан мәселелі. Бір кезде турист жазған құдайға қарсы граффити бірнеше ай бойы көзге түсіп тұрды, кейін ол өзінен-өзі түсіп қалды.
Жалаң аяқпен жақындау
Ежелгі дәстүр бойынша, Қабырғаға жақындағанда аяқ киім шешіп алу қалыптасқан еді. XVII ғасырдағы қасиетті орындарда оқылатын арнайы дұғалар жинағында: «Батыс Қабырғаға келген адам аяқ киімін шешіп, иіліп, дұға оқысын» делінген. Бах (17 ғасыр) былай деп нұсқау береді: «Егер біреу Батыс Қабырғасында орналасқан Мейірімділік қақпаларын көрсе, ол – Дәуіт патша салған қабырға, онда былай деуі керек: «Оның қақпалары жерге батып кетті; ол оның құлыптарын қиратып, сындырып тастады: оның патшасы мен ханзадалары елдер арасында; енді заң жоқ; оның пайғамбарлары да Раббыдан аян ала алмайды». Кейбір ғалымдар киімді жырту қазіргі уақытта қажет емес дейді, себебі Иерусалим еврейлердің бақылауында. Басқалары оған келіспейді, себебі Храм тауы мұсылмандық вақфтың бақылауында және Храм орнындағы мешіттер қайғыны күшейтуі керек. Егер адам 30 күннен астам уақыт Қабырғаны көрмеген болса, қалыптасқан әдет бойынша киімді жырту керек, бірақ сенбі күні немесе мерекелерде бұл әрекеттен аулақ болуға болады. Донниэл Эпштейннің сөзіне сүйенсек, соңғы 30 күн ішінде Қабырғаны көрмеген адам: «Біздің аталарымыз Сені мақтаған, біздің даңқымыз болған киелі ғибадатханамыз өртеліп, барлық қуанышымыз жойылды» деп айтуы керек.
Дұға ету орны ретінде маңызы
Талмуд ғалымдары Иерусалимдегі ғибадатханада дұға ететін адамның "дәуірдің тақтысы алдында дұға еткендей" болатынын айтты, себебі көктің қақпасы сол жерде орналасқан және дұғаны тыңдау үшін ашық. Яһуди заңы бойынша, үнсіз дұғаны Иерусалимге, ғибадатханаға және соңында Ғұрыптық орынға қарай бағыттау керек, себебі Құдайдың кеңшілігі мен нығметі сол жерден таралады. Осы практиканы рабби Исраил Яков Фишер (1928–2003) құрастырған болып көрінеді.
Дұға жазбалары
Көп таралған әдет бойынша, қабырғаның аралықтарына жазба дұғалары бар қағазшалар салынады. Осы практиканың ең ерте жазбасы Хаим ибн Аттардың (1743 жылы қайтыс болған) бір адамға амулет жазып, оны қабырғаның ішіне салуын тапсырғанын көрсетеді. Жыл сайын миллионнан астам қағазша салынады және бірнеше ұйым электрондық пошта арқылы хабарлама жіберу мүмкіндігін ұсынады. Қонақ ретінде келген саяхатшылар да бұл әдетті сақтауды қалыптастырған.
Хабад тефилінің тұғыры
1967 жылы Батыс қабырға Израильдің бақылауына өткеннен кейін көп ұзамай, Хабад қозғалысының тефилин (филактерия) ұсынатын стенді, Котельдің алғашқы раввині рабби Ехуда Мейр Гецтің рұқсатымен орнатылды. Стенд ер адамдарға тефилин киюге, яғни күнделікті еврей дұғасының рәсімін орындауға мүмкіндік береді. Алты күндік соғыстан кейінгі айларда шамамен 400 000 еврей осы рәсімді орындады. Стендте көп тілді Хабад еріктілері жұмыс істейді және жыл сайын шамамен 100 000 ер адам тефилин киеді.
Британдық мандат
1922 жылы "Хош әл Бурак" атауы ресми Иерусалим кеңесімен бекітілген көше есімі болды.
Христиан дінінде
Кейбір ғалымдар Иерусалим 4-ғасырда христиандық билікке өткен кезде, ғибадатхана тауы мен Батыс қабырғаға деген құрмет, қасиеттілік тұрғысынан Киелі қабір шіркеуіне қасады түрде "көшірілді", ал ғибадатхана тауының маңы христиандар үшін қоқыс жинау орынына айналды деген пікірде. Алайда, Иоанн Павел II және Бенедикт XVI папалары сияқты, Батыс қабырғаға барып, оның араларына дұға жазбаларын қалдырған көптеген қазіргі христиан басшыларының іс-әрекеттері, көптеген христиандар үшін осы ежелгі діни орынға деген құрметтің және тіпті қадір тұтудың қайта жаңғыруын білдірді. Израиль философы Ешаяху Лейбовиц Батыс қабырғаға деген қатынасты "санамсыздыққа табыну" деп атады және 1967 жылғы жеңістен кейін израильдіктердің жеңіске масаттануын ашық түрде сынады.
Израильдік
2007 жылы Иерусалимдегі Израильді зерттеу институты жүргізген сауалнама Израильдегі еврейлердің 96 пайызы Батыс қабырғаны Израильдің қалдыруына қарсы екенін көрсетті. Ицхак Райтер: "Израильдегі Ислам қозғалысының басшыларының жарияланымдарында және қоғамдық мәлімдемелерінде Батыс қабырғаның исламдануы және еврейленбеуі үнемі кездесетін тақырып" деп жазады.
Мұсылман
1973 жылдың желтоқсан айында Сауд Арабиясының патшасы Фейсал: «Иерусалимде тек мұсылмандар мен христиандардың ғана қасиетті орындары мен құқықтары бар» деді. Оның пікірінше, яһудилердің онда ешқандай құқығы болмаған. Ал Батыс қабырғасы туралы ол: «Олар үшін тағы бір қабырға тұрғызылуы мүмкін. Олар соған қарсы дұға ете берсін» деді.
Палестиналық
Палестина Ұлттық Автономиясының Мемлекеттік ақпарат қызметі (SIS) еврейлердің 1917 жылғы Бальфур декларациясы жарияланғанға дейін Қабырғаны құдайға табыну орны ретінде қарастырмағанын факт ретінде мәлімдеді. 2006 жылы Аль-Кудс энциклопедиясының авторы доктор Хасан Хадер ПА телеарнасына еврейлердің Қабырғамен алғашқы байланысының "жақында ғана пайда болғанын, ол 16 ғасырда басталған, исламдық байланыстың тамырындай ежелгі емес" деді. Иерусалим муфтиясы шейх Экрима Саид Сабри 2007 жылы "Қиелі тауда ешқашан еврей ғибадатханасы болған емес" және "еврейлер тарихымен байланысы бар бірде-бір тас жоқ" деп мәлімдеді. 2010 жылдың қараша айында ПА Ақпарат министрлігі жариялаған ресми құжат еврейлердің Қабырғаға құқығын жоққа шығарды. Онда "Аль-Бурак қабырғасы шындығында Аль-Ақса мешітінің батыс қабырғасы" және еврейлер бұл жерді 1917 жылғы Бальфур декларациясынан кейін ғана құдайға табыну үшін пайдалана бастады делінген.
Америка
Иерусалимнің мәртебесін қамтитын кез келген түпкілікті бейбіт келісімге тән қиындықтарды мойындағанмен, АҚШ-тың ресми ұстанымы еврей халқы үшін Қабырғаның маңыздылығын мойындауды қамтиды және еврейлер мен аймақ арасындағы қарым-қатынасты "заңсыз деп қарауға" бағытталған мәлімдемелерді айыптайды. Мысалы, 2010 жылдың қарашасында Обама әкімшілігі "Палестиналық шенеунік Ескі қаладағы Батыс қабырғасының яһудилер үшін діни маңызы жоқ екенін және ол мұсылмандардың меншігі екенін мәлімдегеніне" қатысты қатты айыптады. АҚШ Мемлекеттік департаменті АҚШ-тың мұндай мәлімдемені "фактылық тұрғыдан дұрыс емес, сезімталдықтан мүлдем хабарсыз және өте қауқыпты" деп қабылдамайтынын атап өтті.
Әкімшілік
1967 жылғы араб-израиль соғысынан кейін раввин Йехуда Меир Гетц қабырғадағы мәмілелерді бақылаушы етіп тағайындалды. 1995 жылы раввин Гетц қайтыс болғаннан кейін, раввин Шмуэль Рабиновичке бұл қызмет тапсырылды. Батыс қабырғасының мұрагерлік қоры – қабырғаны басқаруға бекітілген әкімшілік орган.