Делі Сұлтандығының негізін қалаушы Илтұтмыш

Кіріспе

13 ғасырдағы Делі сұлтанының билеушісі Шамс-уд-Дин Илтутмиш (شمس الدین ایلتتمش; 30 сәуір 1236 жылы қайтыс болды) – Солтүстік Үндістандағы бұрынғы Гуридтер аумақтарын билеген мамулюк патшаларының үшіншісі. Ол Делиден билік еткен алғашқы мұсылман билеушісі болды, сондықтан Делі сұлтандығының негізін қалаушы саналады. Ілтұтмиш жас кезінде құлдыққа сатылған. 1190-шы жылдардың соңында Гурид құл қолбасшысы Құтб-уд-Дин Айбақ оны Делиде сатып алып, құлдың құлына айналдырды. Ілтұтмиш Айбақтың қызметінде көзге түсіп, Бадаунның маңызды иқтасын алды. 1205–1206 жылдары Хохар көтерілісшілеріне қарсы әскери қимылдары Гур билеушісі Мұхаммед Гурдың назарын аударды, ол оны тіпті иесі Айбақты босатудан бұрын азат етті. 1206 жылы Гурдың Мұхаммеді өлтірілгеннен кейін Айбақ Үндістандағы Гуридтер аумақтарының дербес билеушісі болды, штаб-пәтері Лахорда орналасқан. Айбақ қайтыс болғаннан кейін, 1211 жылы Ілтұтмиш оның танымалды емес мұрагері Арам Шаһты тақтан түсіріп, астанасын Делиде орнатты. Содан кейін ол бірнеше қарсыластарды бағындырып, Тадж әл-Дин Йылдыз және Насыр ад-Дин Қабаха сияқты басқа да бұрынғы Гурид құлдарын жеңіп, билігін нығайтты. 1225–1227 жылдары ол Шығыс Үндістанның Лакхнаути қаласында тәуелсіз мемлекет құрған Айбақтың бұрынғы бағыныштыларын бағындырды. Ол сондай-ақ Рантамбор (1226) және Мандор (1227) аймақтарындағы билігін бекітті, олардың индус басшылары Айбақтың өлімінен кейін тәуелсіздік жариялаған. 1220-жылдардың басында Ілтұтмиш негізінен Қабаша, Хорезм әулеті және моңғолдар арасындағы қақтығыстарға ұшыраған Инд өзені аймағынан алшақтап жүрді. 1228 жылы ол Инд өзені аймағына басып кірді, Қабашаны жеңіп, Пәнджаб пен Синдтің үлкен бөлігін империясына қосты. Кейіннен Аббасид халифасы әл-Мустансир оның Үндістандағы билігін мойындады. Келесі бірнеше жылда Ілтұтмиш Бенгалиядағы көтерілісті басады, Гвалиорды басып алды, Парамара билеген Үндістанның орталық бөлігіндегі Бхилса мен Уджайн қалаларына шабуыл жасады және Хорезмнің солтүстік-батыстағы қол астындағыларын қуды. Оның офицерлері Чандела билеген Калинджар аймағына шабуыл жасап, олжалады. Ілтұтмиш сұлтандықтың басқаруын ұйымдастырып, моғол шапқыншылығына дейін оның үстемдігіне негіз салды. Ол күміс танка мен мыс джиталды енгізді – сұлтандық кезеңінің екі негізгі монетасы, стандартты салмағы 175 дән. Ол Иқтадари жүйесін орнатты: империяны иқталарға бөлу, олар ақсүйектер мен офицерлерге жалақы орнына берілді. Ол көптеген ғимараттар, соның ішінде мешіттер, ханкалар (монастырлар), дарғалар (көкөпірлер немесе ықпалды адамдардың қабірлері) және қажылар үшін су қоймасын (хауз) салғызды.

13th century ruler of the Delhi Sultinate

Shams ud Din Iltutmish (شمس الدین ایلتتمش; died 30 April 1236, ) was the third of the Mamluk kings who ruled the former Ghurid territories in northern India. He was the first Muslim sovereign to rule from Delhi, and is thus considered the effective founder of the Delhi Sultanate. Sold into slavery as a young boy, Iltutmish spent his early life in Bukhara and Ghazni under multiple masters. In the late 1190s, the Ghurid slave commander Qutb ud Din Aibak purchased him in Delhi, thus making him the slave of a slave. Iltutmish rose to prominence in Aibak's service, and was granted the important iqta' of Badaun. His military actions against the Khokhar rebels in 1205–1206 gained attention of the Ghurid ruler Muhammad of Ghor, who manumitted him even before his master Aibak was manumitted. After Muhammad of Ghor's assassination in 1206, Aibak became a practically independent ruler of the Ghurid territories in India, with his headquarters at Lahore. After Aibak's death, Iltutmish dethroned his unpopular successor Aram Shah in 1211, and set up his capital at Delhi. He then consolidated his rule by subjugating several dissidents, and fighting against other former Ghurid slaves, such as Taj al Din Yildiz and Nasir ad Din Qabacha. During 1225–1227, he subjugated Aibak's former subordinates who had carved out an independent kingdom headquartered at Lakhnauti in eastern India. He also asserted his authority over Ranthambore (1226) and Mandore (1227), whose Hindu chiefs had declared independence after Aibak's death. In the early 1220s, Iltutmish had largely stayed away from the Indus Valley region, which was embroiled in conflicts between Qabacha, the Khwarazmian dynasty, and the Mongols. In 1228, he invaded the Indus Valley region, defeated Qabacha, and annexed large parts of Punjab and Sindh to his empire. Subsequently, the Abbasid caliph al Mustansir recognized his authority in India. Over the next few years, Iltutmish suppressed a rebellion in Bengal, captured Gwalior, raided the Paramara controlled cities of Bhilsa and Ujjain in central India, and expelled Khwarazmian subordinates in the north west. His officers also attacked and plundered the Chandela controlled Kalinjar area. Iltutmish organized the administration of the Sultanate, laying the foundation for its dominance over northern India until the Mughal invasion. He introduced the silver tanka and the copper jital – the two basic coins of the Sultanate period, with a standard weight of 175 grains. He set up the Iqtadari system: division of empire into Iqtas, which were assigned to the nobles and officers in lieu of salary. He erected many buildings, including mosques, khanqahs (monasteries), dargahs (shrines or graves of influential people) and a reservoir (hawz) for pilgrims.

Үндістаннан тыс жерлерде

Ілтұтмиш бай отбасында дүниеге келді: оның әкесі Ілам хан – Ілбарі түркі тайпасының басшысы болған. Минхадждың «Табақат и Насири» кітабында айтылғандай, ол әдемі және зиялы бала болған, соның салдарынан оның бауырлары оған қызғанышпен қараған; осы бауырлары оны жылқы көрмесінде құл саудагеріне сатып жіберген. Минхадждың баяны құл болып сатылған Хазрат Юсуф (Жүсіп) туралы Құрандағы оқиғадан шабыттанған. Минхаджтың сөзіне қарағанда, Ілтұтмиш кішкентай кезінде Бухараға әкелінді, онда ол жергілікті Садр и Жаханға (дін істері мен мүліктерге жауапты лауазымды тұлға) сатылды. Ілтұтмиштің бала кезінде діни мистицизмге деген қызығушылығы туралы бірнеше әңгіме бар. Ілтұтмиштің өзі Минхадж кітабында баяндаған оқиға бойынша, бір күні Садр и Жаханның бір туысы оған ақша беріп, базардан жүзім алып келуді сұрады. Ілтұтмиш базарға бара жатқанда ақшасын жоғалтып, жазаланбасқа қорқып жылай бастады. Бір дервиш (суфи дін қызметкері) оны байқап, оған жүзім сатып берді, бірақ ол билікке келгеннен кейін діни жолбасшылар мен сопыларға жақсы қарауға уәде беруін талап етті. Исамидің жазбалары және басқа да дереккөздер Ілтұтмиштің Бағдадта біраз уақыт өткізгенін, онда ол Шахаб ад-Дин Әбу Хафс Омар Сухраварди және Аухад ад-Дин Кермани сияқты белгілі суфи мистиктерімен танысқанын көрсетеді. Минхадж Садр и Жаханның отбасы Ілтұтмишке жақсы қарағанын, кейін оны Бухара Хажи деген саудагерге сатқанын айтады. Ілтұтмиш содан кейін Жамалуддин Мұхаммед Чүст Қаба деген саудагерге сатылып, ол оны Газниге әкелді. Қалаға келбетті және зиялы құл келгені туралы хабар Гурид патшасы Муизз ад-Динге жетті, ол Ілтұтмиш пен Тамғаж Айбак есімді тағы бір құл үшін 1000 алтын монета ұсынды. Жамалуддин бұл ұсыныстан бас тартқан соң, патша Газниде құл сатуға тыйым салды. Бір жылдан кейін Жамалуддин Бухараға барып, құлдармен бірге үш жыл тұрды.

Құтб әл-Диннің қызметінде

Кейіннен Илтутмиштің қожайыны Джамалуддин Газниге оралды, онда Мүғизз ад-Диннің құл қолбасшысы Құтб әл-Дин Айбақ Илтутмишке назар аударды. Құтб әл-Дин Гуджараттағы жорықтан (шамамен 1197 ж.) оралғаннан кейін, Мүғизз ад-Диннің рұқсатын сұрап, Илтутмиш пен Тамғхажды сатып алуға тырысты. Газниде олардың сатылуына тыйым салынғандықтан, Мүғизз ад-Дин оларды Делиге жеткізуге бұйырды. Делиде Джамалуддин Илтутмиш пен Тамғхажды Құтб әл-Динге 100 000 джиталға (күміс немесе мыс монеталар) сатты. Тамғхаж Табархинданың (болжамда қазіргі Батинда) муктасы (облыстық губернаторы) лауазымына көтерілді, ал Илтутмиш сар жандар (қауіпсіздік қызметінің бастығы) болды. Ілтұтмиш Құтб әл-Диннің қызметінде жылдам өрлеп, Әмір и Шикар (аңшылықты бақылаушы) шеніне жетті. 1200 жылы Гвалиорды бағындырғаннан кейін, ол қаланың әмірі болып тағайындалды, содан кейін Баранның иқтасын алды. Оның тиімді басқаруы Құтб әл-Динді Бадаун иқтасын беруге итермеледі, ол Минхадж айтуынша, Дели сұлтандығындағы ең маңыздысы болды. 1205–1206 жылдары Мүғизз ад-Дин сұлтан Құтб әл-Диннің әскерін Хохар көтерілісшілеріне қарсы жорыққа шақырды. Осы жорық барысында Илтутмиштің Бадаун жасағы Хохарларды Джелум өзенінің ортасына тығып, оларды сол жерде өлтірді. Мүғизз ад-Дин Илтутмишке назар аударып, оның жайлы ақпарат жинады. Сұлтан оған құрмет киімін сыйлап, Айбаққа оған жақсы қарауды бұйырды. Минхадж былай деп хабарлайды: Мүғизз ад-Дин сол кезде Илтутмиштің құлдығын босату туралы жарлық жасауға бұйырды, яғни Илтутмиш бұл кезге дейін құлдың құлы болған, ал енді босатылды, тіпті оның өзінің қожайыны Айбақ босатылғанға дейін. Алайда, Илтутмиштің босатылуы кеңінен жарияланбаған сияқты, себебі Ибн Баттута бірнеше жылдан кейін оның билікке көтерілуі кезінде Қази Уажих уд-Дин Кашани бастаған ғалымдар тобы оның босату туралы жарлық алған-алмағанын анықтау үшін күтіп отырғанын айтады.

Делидің қарамағындағы жерлер

Айбақ тұсында Делиге бағынышты аймақтарды басқарған бірнеше мұсылман шенеуніктері Илтутмиштің билігін мойындамады. Минхадждың мәліметінше, Илтутмиш бірқатар жорықтар арқылы Бадаун, Авад, Банарас және Сиваликке Делидің бақылауын қайта орнатты. Мысалы, Илтутмиш Айбақтың бұрынғы офицері болған Қаймазды жеңіп, Банарас қаласын жаулап алды. Илтутмиш билікке келген кезде Делинің түрлі индус әмірлеріне деген ықпалы әлсіреп, олардың кейбіреуі – Рантамбор және Жалор әмірлері сияқты – тәуелсіздік жариялады. Илтутмиш билігінің алғашқы жылдары басқа мәселелерге ден қойғандықтан, осы әмірлерге қарсы жорықтар жасауға үлкермеді. Хасан Низами Арам Шахты жеңгеннен кейін болған, мерзімі белгісіз Жалорға жасалған жорық туралы айтады.

Йылдыздың жеңілуі

Гурлидтердің астанасы Газниді Гурлид императорының заңды мұрагері деп санайтын бұрынғы құл Тадж әл-Дин Йылдыз басқарды. Илтутмиш таққа талапкер болып келгендерді басып тастағаннан кейін, Йылдыз оған патшалық шатыр (чатр) және белгі (дурбаш) жіберді: бұл сыйлықтар Илтутмиштің бағынышты билеуші екенін көрсетеді. Илтутмиш бірден қақтығысқа түсуді қаламады, сондықтан бұл сыйлықтарды қабылдады. 1211 жылдың қазан айындағы ең ерте жазуда Илтутмиш өзін императорлық сұлтан емес, «үлкен басшы» – әл-Малик әл-Муаззам ретінде таныстырады. Осы уақытта Арамша мен Илтутмиш арасындағы мұрагерлік дауды пайдаланып, Қабаша 1211 жылы Лахорды басып алды. Бірақ көп ұзамай Хорезмнің шапқыны Йылдызды Газниден кетуге мәжбүр етті. Йылдыз шығысқа қарай жылжып, Қабашаны Лахордан қуды және Пенджабтың бір бөлігін басып алды. Илтутмиш Йылдыздың Делиді басып алуға тырысатынынан қауіптенді және оған қарсы жорыққа шықты. Йылдыз Илтутмишке хабар жіберіп, өзінің Муизз ад-Диннің нағыз мұрагері екенін және осылайша Үндістандағы бұрынғы Гурлидтердің жерлеріне құқығы бар екенін мәлімдеді. Исамидің «Футух уса Салатин» еңбегінде айтылғандай, Илтутмиш оған мұрагерлік туралы талаптардың дәуірі аяқталғанын жауап берді:

Илтутмиш егер екеуі де кездесуге қарулы серіктерін алып келмесе, келіссөздер жүргізуге дайын екенін ұсынды. Йылдыз бұл ұсыныстан бас тартты, нәтижесінде 1216 жылдың 25 қаңтарында Тарайн шайқасы болды, онда Илтутмиш жеңіске жетті. Исами Йылдыздың Хансиге қашып кеткенін айтады, ал ертерек жазған Хасан Низами оның жебеден жарақаттанып, шайқас алаңында тұтқынға алынғанын хабарлайды. Кейін Йылдыз Илтутмиштің Бадаун бекінісіне жеткізіліп, өлтірілді. Бұл шайқастағы Илтутмиштің жеңісі Дели сұлтандығының тәуелсіздігін нығайтты.

Қабашамен алғашқы қақтығысы

Илтутмиштің Йылдыз үстінен жеңісі оның аумағын едәуір кеңейтпеді. Ол Пунджаб аймағын бірден бақылауға алмады, ал Қабаша Лахорды қайтадан иеленді. Осы кезде Қабаша сұлтандық атағын алды және жағалаудағы Синд, Сивистан, Бхакар және Мултанды қамтитын кең аумақты басқарды. Кейіннен Қабаша Пәнжабтың көп бөлігін жаулап алуға тырысты: Фириштаның сөзіне қарағанда, ол өз билігін шығыстағы Сирхиндке дейін жеткізуді көздеді. Бұл 1217 жылы Илтутмишті оған қарсы жорыққа шығуға итермеледі. Қабаша бастапқыда шегінді, бірақ Илтутмиштің әскері оны қуып, Ченаб өзенінің жағасында орналасқан Мансура деген жерде жеңді. Илтутмиш 1216–1217 жылдардың қысында Лахорды басып алып, оны басқаруға ұлы Насируддин Махмұдты тағайындады. Лахор келесі жылдары да даулы болып қала берді; мысалы, Хорезмнің аймаққа шапқан кезінде (төменде қараңыз), ол Қабашаның ұлының бақылауында болды. Мұхаммед Ауфидің "Лубаб-ул-Албаб" еңбегінде айтылғандай, Қабаша Илтутмишке қауіпті қарсылас болған сияқты. Ауфи, Хорезм шапқыншылығынан аз бұрын жазғанда, өзінің қолдаушысы Қабашаның жақын арада бүкіл Хиндустанды жаулап алатынына үміттенді. Сондай-ақ Ауфи 1220 жылы Бахрейхтің Илтутмиштің билеушісі болған Ахмад Джамаджидің Қабашаға кеткенін хабарлайды.

Хоразмдық қауіп

Хоразмшахтар, бұрынғы Гурид империясының батыс бөлігін иеленген, 1220 жылы моңғол шапқыншылығына ұшырады. 1221 жылы Инд шайқасында жеңілгеннен кейін Хорезмшах Джалал ад-Дин Мингбурну Пәнджаб аймағына қашып кетті. Ол жергілікті Хохар басшысы Рай Хохар Санкинмен одақ құрып, басқа аймақтық билеушілерді, оның ішінде Қабашаны жеңді. Моңғол басшысы Шыңғыс хан Гималайдың етегі арқылы Моңғолстанға қайтудың қысқа жолын ойластырды. Ол Дели сұлтаны Илтутмишке елші жіберіп, Үндістан арқылы өтуге рұқсат сұрады. Бұл елшіліктің нәтижесі туралы мәліметтер жоқ, бірақ Шыңғыс хан Үндістан арқылы өту жоспарынан бас тартқан сияқты. Парсы тарихшысы Ата Малик Джувайнидің сөзіне қарағанда, Шыңғыс хан Үндістанға қарай жылжуға тырысты, бірақ қолайлы жол таба алмады және Пешавар арқылы елден шықты. Шыңғыс хан елшілері арқылы Илтутмиштен Джалал ад-Динге көмектеспеуін сұраған болуы мүмкін, және Илтутмиш оған келіскендей көрінеді. Сонымен қатар, Джалал ад-Дин Пәнджаб аймағындағы Синд Сагар Доабында бекініп, Пасур қамалын басып алды. Ол өзінің елшісі Айнүл Мүлкпен Илтутмишке моңғолдарға қарсы одақ құру және қауіпсіз баспана сұрау үшін жіберді. Джувайнидің айтуынша, бірнеше күн ойластырғаннан кейін Илтутмиш патшалығында оған лайықты климатты немесе жерді таба алмағанын айтып, тұрудан бас тартты. Ілтутмиш елшіні де өлтірді және Джалал ад-Динге қарсы Қабашаға әскер жіберді. Тағы бір парсы тарихшысы, Ілтутмиштің өзі Джалал ад-Динге қарсы әскер басқарғанын мәлімдейді. Екі әскердің алғы шебі ғана шайқасты, ал екі билеуші достық хабар алмасып, кері шегінді. Темірде, бұрын Джалал ад-Диннің үстемдігін мойындаған Қабаша оған қарсы бүлік көтерді, бұл Джалал ад-Диннің уақытын балады. Джалал ад-Дин Үндістанда бірнеше жорықтар жасады, оның ішінде Гуджаратқа шабуыл, бірақ Ілтутмишке қарсы емес. 1223-1224 жылдары ол Үндістан шекарасын қалдырды, өмірбаяншысы Шиһаб ад-Дин Мұхаммед әл-Насауидің айтуынша, себебі Ілтутмиш, Қабаша және бірнеше индус басшылары ("райс және такурлар") оған қарсы одақ құрғаны туралы хабар алды. Моңғолдар да аймақта қалып қойды: мысалы, 1224 жылы Шыңғыс ханның генералы Мультандағы Қабашаны қоршап алды, бірақ ыстық ауа райына байланысты шегінді. 1227 жылы Шыңғыс ханның өліміне дейін Ілтутмиш моңғолдармен қақтығысқа түспеу үшін Инд аңғары аймағының саясатына араласпауды жөн көрді.

The Khwarazmshahs, who had taken over the western part of the former Ghurid Empire, suffered a Mongol invasion in 1220. After being defeated at the Battle of Indus in 1221, the Khwarazmshah Jalal ad Din Mingburnu escaped to the Punjab region. He entered into a matrimonial alliance with the local Khokhar chief Rai Khokhar Sankin, and defeated other regional rulers, including Qabacha. The Mongol leader Genghis Khan briefly considered returning to Mongolia through a shorter route which involved crossing the Himalayan foothills. He sent envoys to Iltutmish, asking for the Delhi Sultan's permission to pass through India. No extant sources provide any information about the result of this embassy, but it appears that Genghis Khan abandoned his plan to pass through India. According to the Persian historian Ata Malik Juvayni, Genghis Khan advanced eastwards into India, but failed to find a suitable route, and therefore, exited the country via Peshawar. It is possible that Genghis Khan, through his envoys, asked Iltutmish to not aid Jalal ad Din: Iltutmish seems to have obliged. Meanwhile, Jalal ad Din established himself in the Sindh Sagar Doab in the Punjab region, and captured the fort of Pasrur. He sent his envoy Ainul Mulk to Iltutmish, seeking an alliance against the Mongols, and requesting for a safe place to stay. According to Juvayni, after deliberating over the matter for several days, Iltutmish refused to provide him a residence on the excuse that no place in his kingdom have a suitable climate or a locality fit for a king. Iltutmish also had the envoy killed, and sent troops to aid Qabacha against Jalal ad Din Minhaj, another Persian historian, states that Iltutmish himself led an army against Jalal ad Din. Only the vanguards of the two armies clashed, and the two rulers withdrew after exchanging friendly messages. Meanwhile, Qabacha who had earlier accepted Jalal ad Din's suzerainty rebelled against him, and this conflict kept Jalal ad Din busy. Jalal ad Din carried out some more campaigns in India, including a raid in Gujarat, but none against Iltutmish. He left the Indian frontier in 1223–1224; according to his biographer Shihab al Din Muhammad al Nasawi, he did so because he received the news that Iltutmish, Qabacha, and several Hindu chiefs ("rais and thakurs") had formed an alliance against him. The Mongols also maintained a presence in the region: for example, Genghis Khan's general besieged Qabacha in Multan in 1224, before retreating because of hot weather. Until Genghis Khan's death in 1227, Iltutmish chose not to get involved in the politics of the Indus valley region to avoid a potential conflict with the Mongols.

Шығыс Үндістан және Раджастан

Илтутмиштің алдағы билеушісі Айбақ Әли Мардан Халджиді Сұлтандықтың шығыс Үндістандағы аумақтарының әкімі етіп тағайындаған еді. Айбақтың қайтысынан кейін аймақ тәуелсіздік алды, Лакхнаути оның астанасы болды, ал Әли Марданның мұрагері Гиясуддин Иваж Шах (сонымен қатар Хусамуддин Иваз Халджи) өзін егемен сұлтан деп жариялады. Илтутмиш өзінің империясының солтүстік-батыс шебімен айналысып жатқанда, Гиясуддин қазіргі Бихардың бір бөлігін жаулап алды, сондай-ақ Джажнагар, Тирхут, Банг (Бенгал аймағында) және Камруптың кіші мемлекеттерінен салық жинады. 1210 жылдары Илтутмиш Бихарды басып алды, ал 1225 жылы Бенгалияға жорық жасады. Гиясуддин Илтутмиштің ілгерілеуін тоқтату үшін әскер жинады, бірақ содан кейін оған салық төлеп, оның үстемдігін мойындап, қақтығыстан қашуға шешім қабылдады. Илтутмиш бұл ұсынысты қабылдады және Мәлік Жаниді Бихардың әкімі етіп тағайындағаннан кейін Делиге қайтты. 1226 жылы Илтутмиш бұрынғыдан бері ешкім бағындыра алмаған Рантамбор бекінісін жаулап алды. Келесі жылы ол қазіргі Раджастхандағы Мандор бекінісін де басып алды. Осы уақытта Шығыс Үндістанда Гиясуддин тәуелсіздігін қайта иеленді және Бихарды басып алды. 1227 жылы Илтутмиш өзінің ұлы Насируддин Махмудқа, сол кезде көршілес Ауад аймағының иқтасын ұстап тұрған, Гиясуддин Камрупта тонау жорығында болғанда Бенгалияға шабуыл жасауды бұйырды. Насируддин оның астанасы Лакхнаутиді басып алды, Бенгалияға оралғанда оны жеңіп, өлімге кесті. Осы жаулаудан кейін Бенгал аймағындағы монеталар Илтутмиштің атынан шығарылды, ал Лакхнаутидегі хутба да оның атымен оқылды.

Қабаша империясын аннексиялау

1220 жылдардың бірінші жартысында Илтутмиш Инды өзені аңғарынан сақтанды, оны моңғолдар, Хорезм шаһаналары және Қабаша таласты. Моңғолдар мен Хорезмдіктердің ықпалы әлсіреген соң, Қабаша осы аймақты бақылауына алды. Ұзақ өтпей, 1228–1229 жылдары Илтутмиш Қабашаның жеріне шабуыл жасады. Осы кезде Хорезмдіктер мен моңғолдармен болған соғыстар Қабашаның күшін сырқыратты. Хасан Низами мен Мұхаммед Ауфидің жазбаларында Қабашаның бұрын Илтутмишпен бірнеше келісімдер жасасқандығы айтылады, бұл Хорезм ханзадасы Джалал ад-Динге қарсы қолдау алу мақсатында болған болуы мүмкін. Бұл келісімдерде Қабашаның Илтутмиштің билігін мойындауы немесе Делі сұлтанына бірқатар аумақтарды беру туралы уәделер болған болуы мүмкін. Қабашаның осы келісімдерді орындамауы Илтутмишті оған қарсы соғыс ашуға итермелеген болуы мүмкін. Илтутмиштің әскері Қабашадан Табархинда, Кухрам, Сарсати (немесе Сурсути) және Лахор қалаларын жаулап алды. Илтутмиш Насир әл-Дин Айтемұр әл-Бахаиді Лахордың провинциялық әкімі (муқтасы) етіп тағайындады. Содан кейін ол Насир әл-Динге Мултанды басып алуды тапсырды, ал өзі Учқа шабуыл жасады. Насир әл-Дин Лахорды басып алды, ал Илтутмиш үш айлық қоршаудан кейін 1228 жылғы 4 мамырда Учты жаулады. Қабаша Илтутмиштің уәзірі Низам әл-Мүлк Жуньяди бастаған әскердің қуып жететінінен қашып, Бхаккарға жетті. Өзінің жеңіліске ұшырар екенін түсінген Қабаша бейбіт келісім шарты бойынша келіссөздер жүргізу үшін ұлы Мәлік Алауддин Бахрамды Илтутмишке жіберді. Илтутмиш Қабашаның толыққанды бас иеуіне қатысты бейбітшілік ұсынды, бірақ Қабаша осы талаптардан гөрі өлімді артық көрді және 1228 жылғы 26 мамыр күні түнде Инды өзеніне секіріп, өз-өзіне қол жұмсады. Илтутмиш Мултан мен Учты өз әкімдеріне қаратып берді және бірнеше стратегиялық маңызға ие жерлерді басып алып, билігін батыстағы Макранға дейін кеңейтті. Синд жағалауының валиі (әкімі) Малик Синануддин де Илтутмиштің билігін мойындады, осылайша Илтутмиштің империясы Араб теңізіне дейін созылды. Қабашаның ұлы мен аман қалған жақтастары да Илтутмиштің үстемдігін қабылдады.

During the first half of the 1220s, Iltutmish had avoided Indus River Valley, which was contended by the Mongols, the Khwarazm kings, and Qabacha. After the decline of the Mongol and the Khwarazmian threat, Qabacha gained control over this region. Shortly after, during 1228–1229, Iltutmish invaded Qabacha's territory. By this time, the conflicts with the Khwarazmians and the Mongols had weakened Qabacha's power. The writings of Hasan Nizami and Muhammad Aufi suggest that Qabacha had earlier signed some treaties with Iltutmish, probably to secure his support against the Khwarazm prince Jalal ad Din. These treaties probably involved Qabacha's recognition of Iltutmish's sovereignty, or promises to surrender some territories to the Delhi Sultan. Qabacha's failure to abide by these treaties may have prompted Iltutmish to wage a war against him. Iltutmish's forces captured Tabarhinda, Kuhram, Sarsati (or Sursuti), and Lahore from Qabacha. Iltutmish appointed Nasir al Din Aytemur al Baha'i as his provincial governor (muqta) of Lahore. He then sent Nasir al Din to capture Multan, while he himself invaded Uch. Nasir al Din captured Lahore, and Iltutmish captured Uch after a three month long siege, on 4 May 1228. Qabacha fled to Bhakkar, pursued by an army led by Iltutmish's wazir Nizam al Mulk Junyadi. Finding himself in an unwinnable situation, Qabacha sent his son Malik Alauddin Bahram to Iltutmish, to negotiate a peace treaty. Iltutmish offered peace in exchange for Qabacha's unconditional surrender, but Qabacha preferred death to these terms, and committed suicide by drowning himself into the Indus River on the night of 26 May 1228. Iltutmish then placed Multan and Uch under his own governors, and had his forces occupy several strategic forces, expand his authority up to Makran in the west. Malik Sinanuddin, the wāli (governor) of coastal Sindh, also recognized Iltutmish's authority, and thus Iltutmish's empire spread as far as the Arabian Sea. Qabacha's son and surviving followers also accepted Iltutmish's suzerainty.

Халифаның мойындауы

1220 жылы Аббасид халифасы Әл-Насыр өзінің Үндістанда туған елшісі Ради әл-Дин Әбу'л Фадаил әл-Хасан бин Мұхаммед әл-Сағаниді Делиге жіберді. Елші 1227 жылы Әл-Мустансир билік еткен кезде Аббасидтердің астанасы Бағдадқа қайтып келді. 1228 жылы жаңа халифа елшіні Делиге құрмет киімдерімен қайта жіберді, соның арқылы Илтутмиштің Үндістандағы билігін мойындады және оған «Алланың орынбасарының оң қолы» (Ямин Халифат Алла) және «Сенімділердің басшысының көмекшісі» (Насир Әмір әл Мүмин) деген лақаптар берді. 1229 жылдың 18 ақпанында елшілік Делиге билік беру туралы жарлық әкелді. Халифаттың жалпы ислами институты ретіндегі мәртебесі төмендегенімен, халифаның мойындауы Илтутмиштің тәуелсіз билеуші ретіндегі мәртебесінің діни және саяси заңдылығы ретінде қарастырылды, ол Гурідтерге бағынбады. Халифаның мойындауы тек формальдылық болғанымен, Илтутмиш оны Дели қаласын әсемдеп, ақсүйектерін, шенеуніктерін және құлдарын құрметтеп, кең ауқымда тойлады. Илтутмиштің сарай ақындары осы оқиғаны жырлады, ал 14 ғасырғы марокколық саяхатшы Ибн Баттута оны Делидің алғашқы тәуелсіз билеушісі деп сипаттады. Илтутмиш – халифаның мойындауын алған жалғыз Үндістан билеушісі. Илтутмиштің әскерлері жеңген Бенгалия билеушісі Гьясуддин Иваж-шах бұрын «Насир Әмір әл Мүмин» лақабын алған еді, бірақ ол халифаның рұқсатынсыз бір жақты түрде істеген. Халифа Илтутмишті Хорезмдік қарсыласына қарсы одақтас ретінде қараған болуы мүмкін, бұл оны Үндістанда Илтутмиштің билігін мойындауға итермелеген болуы мүмкін. Халифаның мойындауынан кейін Илтутмиш халифаның есімін өзінің монеталарына, соның ішінде ол енгізген жаңа күміс танкаға жазуды бастады.

Басқа науқандар

1229 жылдың наурыз-сәуір айларында 1227 жылдан бері Бенгалияны басқарған Илтутмиштің ұлы Насируддин Махмуд күтпеген жерден қайтыс болды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Илтутмиштің офицері Мәлік Балха Халджи Бенгалияда билікті тартып алды. 1230 жылы Илтутмиш Бенгалияға жорық жасап, оны жеңді. Содан кейін ол Малик Алауддин Жаниді Бенгалияның губернаторы етіп тағайындады. Осы уақытта Гвалиордың Парихара басшысы Мангал Дева тәуелсіздік жариялады. 1231 жылы Илтутмиш қаланы қоршап алды және 11 айлық соғыстан кейін 12 желтоқсан күні 1232 жылы басып алды. Мангал Дева қашқаннан кейін Илтутмиш бекіністің күзетін өзінің офицерлері Мадждул Мүлк Зияуддинге тапсырып, келіп кетті. 1233-1234 жылдары Илтутмиш Гвалиорды Малик Нусратуддин Тайсиге берді, оған Сұлтанкот пен Баянның иқталары берілді және Каннаудж, Мехр және Махабан қалаларындағы әскери күштерге басшылық етуі тапсырылды. Тайси көп ұзамай Калинжардың Чандела бекінісіне шабуыл жасап, содан кейін 50 күнге жуық аймақты тонады. Бұл жорықтан ол көп байлыққа ие болды: Илтутмиштің олжадан алған үлесі (бесік бөлігі) 2,5 миллион джиталды құрады. Тайси Гвалиорға қайтып келе жатқанда, Яджвапала билеушісі Чахада Дева (Минхадж оны Джахар деп атаған) оған шабуыл жасады, бірақ Тайси әскерін үш топқа бөліп, шабуылды тойтарды. Содан кейін, 1234 жылы Илтутмиш Парамаралардың бақылауындағы Бхилса мен Уджайин қалаларына шабуыл жасады. Илтутмиш әскері Бхилсаны басып алып, Минхадждың айтуынша, үш жүз жыл бойы салынған ғибадатхананы қиратты. Уджайинде оның әскерлері Махакалешвар ғибадатханасына зақым келтіріп, көп олжа алды, бірақ Парамара жерін қосып алуға көп күш жұмсаған жоқ. Бұл жердегі джотирлинга бөлшектелген, ал жақындағы "Котитертх Кундаға" (ғибадатхананың жанындағы көлге) тасталған деп есептеледі, ал джалахари (лингамды тіреу құрылысы) шабуыл кезінде ұрланған. 1229-1230 жылдары Илтутмиштің мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасы Джелум өзеніне дейін жеткен сияқты, өйткені Насауи оның "Кашмир қақпаларының маңына дейін" аймақты бақылағанын айтады. Осы кезеңде Илтутмиш қазіргі Пәкістан аумағындағы Хорезмнің бағыныштысы Озбек бейдің билігіндегі жерлерге шабуыл жасады. Озбек бей Ирактағы Хорезм билеушісі Джалал ад-Динге қашып кетті, ал Хасан Карлуқ сияқты басқа жергілікті қолбасшылар Илтутмишке бағынды. Карлуқ кейін моңғолдарға адалдық танытты. 1235-1236 жылдары Илтутмиш биліктің соңғы күндері Бинбан аймағындағы жорығын тоқтатқандығы белгілі: бұл жорық, мүмкін, Карлуққа қарсы бағытталған. Джаясимха Суридің "Хамира мада мардана" атты санскрит пьесасында Шаулукья билігі кезінде Милачхрикара деп аталатын млечха (шетелдік) Гуджаратқа басып кіргені туралы айтылады. Шалукияның министрі Ваступала басқыншыға көптеген қиындықтар тудыру үшін дипломатиялық тактиканы қолданды, ақырында генерал Вирадхавала оны жеңді. Кейбір тарихшылар Милахчрикараны Илтутмишпен байланыстырып, оның Гуджаратқа сәтсіз шабуыл жасағанын болжайды. Алайда, басқалар бұл тұжырымды дұрыс емес деп санайды.

In March–April 1229, Iltutmish's son Nasiruddin Mahmud, who had been governing Bengal since 1227, died unexpectedly. Taking advantage of this, Malik Balkha Khalji, an officer of Iltutmish, usurped the authority in Bengal. Iltutmish invaded Bengal, and defeated him in 1230. He then appointed Malik Alauddin Jani as the governor of Bengal. Meanwhile, Mangal Deva, the Parihara chief of Gwalior in central India, had declared independence. In 1231, Iltutmish besieged the city, and captured it after 11 months of conflict, on 12 December 1232. After Mangal Deva fled, and Iltutmish left the fort under the charge of his officers Majdul Mulk Ziyauddin. In 1233–1234, Iltutmish placed Gwalior under Malik Nusratuddin Taisi, who was also assigned the iqta's of Sultankot and Bayana, and made in charge of the military contingents at Kannauj, Mehr, and Mahaban. Shortly after, Taisi attacked the Chandela fort of Kalinjar, and subsequently plundered the area for around 50 days. During this campaign, he acquired a large amount of wealth: Iltutmish's share (one fifth) of the loot amounted to 2.5 million jitals. While Taisi was returning to Gwalior, the Yajvapala ruler Chahada deva (called Jahar by Minhaj) ambushed him, but Taisi able to fend off the attack by dividing his army into three contingents. Subsequently, Iltutmish raided the Paramara controlled cities of Bhilsa and Ujjain in 1234–35. Iltutmish's army occupied Bhilsa, and destroyed a temple whose construction according to Minhaj had taken three hundred years. At Ujjain, his forces damaged the Mahakaleshwar temple and obtained rich plunder, but made little effort to annex the Paramara territory. The jyotirlinga at the site was dismantled and believed to be thrown into a nearby 'Kotiteerth Kunda' (a pond neighboring the temple) with the Jaladhari (a structure supporting the Lingam) stolen during the invasion. By 1229–1230, the north western boundary of Iltutmish's kingdom appears to have extended up to the Jhelum River, as Nasawi states that he controlled the area "up to the neighbourhood of the gates of Kashmir". During this period, Iltutmish invaded the territories controlled by the Khwarazmian subordinate Ozbeg bei, in present day Pakistan. Ozbeg bei fled to the Khwarazmian ruler Jalal ad Din in Iraq, while Other local commanders including Hasan Qarluq surrendered to Iltutmish. Qarluq later changed his allegiance to the Mongols. During his last days, in 1235–1236, Iltutmish is known to have aborted a campaign in the Binban area: this campaign was probably directed against Qarluq. Hammira mada mardana, a Sanskrit play by Jayasimha Suri, mentions that a mlechchha (foreigner) called Milachchhrikara invaded Gujarat during the Chaulukya reign. The Chaulukya minister Vastupala used diplomatic tactics to create many difficulties for the invader, who was ultimately defeated by the general Viradhavala. Some historians have identified Milachchhrikara with Iltutmish, thus theorizing that Iltutmish unsuccessfully tried to invade Gujarat. However, others have dismissed this identification as inaccurate.

Өлім және мұрагерлік

1236 жылы Илтутмиш Карлуқтың Бамиан бекінісіне қарай жорық кезінде ауырып, 20 сәуірде астрологтары таңдаған уақытта Делиге оралды. 1236 жылы 30 сәуірде Делиде қайтыс болды. Ол Мехраулидегі Кутб кешенінде жерленді. Илтутмиштің өлімі Делиде саяси тұрақсыздықтың бірнеше жылдарына әкелді. Осы кезеңде Илтутмиштің төрт ұрпағы таққа отырғызылып, өлтірілді. 1220 жылдары Илтутмиш өзінің үлкен ұлы Маликус Саид Насируддин Махмудты мұрагері ретінде дайындады, бірақ Насируддин 1229 жылы күтпеген жерден қайтыс болды. 1231 жылы Гвалиор жорығына аттанған кезде Илтутмиш Дели әкімшілігін қызы Разияға тапсырды. Оның тиімді басқаруы оны 1231 жылы Гвалиордан оралғаннан кейін өзінің мұрагері деп жариялауға итермеледі. Алайда, қайтыс болғанға дейін Илтутмиш өзінің ең үлкен ұлы Рукнуддин Фирузды мұрагері етіп таңдаған секілді. Илтутмиш қайтыс болғаннан кейін ақсүйектер бірауыздан Рукнуддинді жаңа патша етіп тағайындады. Рукнуддиннің тұсында оның анасы Шах Туркан мемлекеттік істерді өз қолына алып, қарсыластарын қатаң жазалай бастады. Олардың Илтутмиштің танымал ұлы Құтубұддинді өлтіруі бірнеше ақсүйектердің көтерілісіне әкелді, соның ішінде Мәлік Ғиясуддин Мұхаммед Шаһ – Илтутмиштің тағы бір ұлы. Осы жағдайлардың ішінде Разия 1236 жылы қарашада көпшілік пен бірнеше ақсүйектердің қолдауымен тақты басып алды, ал Рукнуддин өлім жазасына кесілді. Разия да бүліктерге тап болды, 1240 жылы биліктен құлатылып, қаза тапты. Содан кейін ақсүйектер Мұиззетдин Баһрамды – Илтутмиштің тағы бір ұлын – таққа отырғызды, бірақ кейіннен оны 1242 жылы құлатып, өлтірді. Келесі кезде ақсүйектер Рукнуддиннің ұлы Алауддин Масудты таққа отырғызды, бірақ ол да 1246 жылы құлатылды. 1246 жылы Насируддин Махмуд сұлтан болғаннан кейін ғана тәртіп орнатылды. Минхаж жаңа сұлтанды Илтутмиштің ұлы деп айтады, бірақ Исами мен Фиришта оның Илтутмиштің немересі болғанын мәлімдейді. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Минхажды сенімдірек санайды, ал басқалары жаңа сұлтан Илтутмиштің үлкен ұлы Насируддиннің (Илтутмиштен бұрын қайтыс болған) ұлы болды деп санайды және оның аты әкесінің құрметіне берілген. Балбан сол кездегі барлық билікті өз қолында ұстап, 1266 жылы сұлтан болды. Балбанның ұрпақтары халжилер құлатқанға дейін Делиде билік жүргізді.

In 1236, Iltutmish fell ill during a march towards Qarluq's stronghold of Bamyan, and returned to Delhi on 20 April, at the time chosen by his astrologers. He died in Delhi shortly after, on 30 April 1236. He was buried in the Qutb complex in Mehrauli. The death of Iltutmish was followed by years of political instability at Delhi. During this period, four descendants of Iltutmish were put on the throne and murdered. In the 1220s, Iltutmish had groomed his eldest son Malikus Sa'id Nasiruddin Mahmud as his successor, but Nasiruddin died unexpectedly in 1229. While leaving for his Gwalior campaign in 1231, Iltutmish had left Delhi's administration to his daughter Razia. Her effective administration prompted him to declare her as his heir apparent in 1231, upon his return from Gwalior. However, shortly before his death, Iltutmish seems to have chosen his surviving eldest son Ruknuddin Firuz as his successor. When Iltutmish died, the nobles unanimously appointed Ruknuddin as the new king. During Ruknuddin's reign, his mother Shah Turkan took control of the state affairs, and started mistreating her rivals. Their execution of Qutubuddin, a popular son of Iltutmish, led to rebellions by several nobles, including Malik Ghiyasuddin Muhammad Shah another son of Iltutmish. Amid these circumstances, Razia seized the throne in November 1236, with support of the general public and several nobles, and Ruknuddin was executed. Razia also faced rebellions, and was deposed and killed in 1240. The nobles then appointed Muizzuddin Bahram another son of Iltutmish on the throne, but subsequently deposed and killed him in 1242. Next, the nobles placed Ruknuddin's son Alauddin Masud on the throne, but he too, was deposed in 1246. Order was re established only after Nasiruddin Mahmud became Sultan with Iltutmish's prominent slave, Ghias ud din Balban as his deputy (Naib) in 1246. Minhaj calls the new Sultan a son of Iltutmish, but Isami and Firishta suggest that he was a grandson of Iltutmish. Some modern historians consider Minhaj more reliable, while others believe that the new Sultan was a son of Iltutmish's eldest son Nasiruddin (who died before Iltutmish), and was named after his father. Balban held all the power at the time and became Sultan in 1266. Balban's descendants ruled Delhi until they were overthrown by the Khaljis.

Мұра

Илтутмиш Дели сұлтандығының негізін қалады, оны Газниге бағыныштылықтан босатып, толыққанды тәуелсіз мемлекет ретінде құрды. Халифаның бекітуі, болғаны формалділік болса да, мұсылман әлемінде оның тәуелсіз егемендігін нығайтты. Ол қайтыс болған кезде Дели сұлтандығы Солтүстік Үндістандағы ең ірі және ең қуатты мемлекетке айналды. Илтутмиш Дели сұлтандығында орталықтан жинақталған, орталықтан жалақы алатын және орталықтан басқарылатын әскер ұйымдастырған алғашқы билеуші болды. Оның сарайындағы Фахр и Мудаббир соғыс өнері туралы "Адаб әл-харб вал-шаджаа" атты кітап жазды.

Иқтас

Илтутмиш Дели сұлтандығында әкімшілік гранттардың – iqta жүйесін енгізді. Бұл жүйе Таяу Шығыстың бұрынғы исламдық династияларынан алынған, ол белгілі бір аймақтан түскен кірістерді бағынышты адамға әскери қызмет және саяси адалдық үшін беруді қамтамасыз етті. Илтутмиш бұл iqta жүйесін пайдаланып, империясын нығайтты, үнді қоғамының бұрынғы феодалдық тәртібін жойды. Илтутмиш өзінің түркі бағыныштыларына бірнеше аймақтарды iqta түрінде берді. Ірі iqta-лар, империяның провинцияларына тең, жоғары лауазымды адамдарға тағайындалды, олар аймақтарды басқаруға, жергілікті заң мен тәртіпті сақтауға және қажеттілік туғанда әскери күштерді ұйымдастыруға міндетті болды. Кіші iqta-лардың иелері тек өз аймақтарынан кіріс жинауға міндетті болды, оның орнына императорға әскери қызмет көрсетті. Бұл iqta жүйесінің бюрократиялық, феодалдық емес сипатын сақтау үшін Илтутмиш iqta иелерін бір аймақтан екіншісіне ауыстырды, оларға заңдық қолдаусыздықтан бас тартты және әкімшілікте жергіліктік шовинизмді болдырмады. Илтутмиш еркін әмірлерді де, сондай-ақ бандаган и шамсиді (Муизз ад-Дин дәуіріндегі бандаган и хасс-тан өзгеше) ұзақ процесте пайдаланды, онда әр асыл адамға берілген iqta-лар уақыт-уақыт ауыстырылып тұрды, бұл кез келген асыл адамның белгілі бір аймаққа талап ету мүмкіндігін жоққа шығарды. Бұдан басқа, ханзадалар да шамамен сондай рөлде, бірақ маңыздырақ қызметтерде қолданылды.

Ақша шығару

Илтутмиш Дели сұлтандығының кейінгі ақша шығаруының негізі болған екі монетаны енгізді: күміс танка және мыс джитал. Оның алдыңғылары, соның ішінде Гурид билеушілері, Делиде соғылған Хиндушахи бұқасы және атты монеталар негізіндегі жергілікті монета жүйесін сақтап келді. Деливала, стандартты монета, 3,38 грамм салмақты күміс-мыс қорытпасынан жасалған, оның 0,59 граммы күміс құрады. Дели монетаханасы үшін күмістің негізгі көзі Орталық Азиядан әкелінген монета қорлары болды. Тағы бір көз – Еуропалық күміс, ол Қызыл теңіз, Парсы шығанағы арқылы Гуджарат порттарына жетіп, Делиге келді. 1220 жылдарға қарай Орталық Азиядан күміс жеткізілімі тоқталып, Гуджарат жау әскерлерінің бақылауына өтті. Күміс тапшылығына жауап ретінде Илтутмиш Солтүстік Үндістан үшін жаңа екі металдық монета жүйесін енгізді: 11 граммдық күміс танка және 0,25 грамм күміс қосылған билон джитал. Деливаланың құны джиталға теңестірілді. Яғни, 0,59 грамм күміс салмағы бар Деливала енді 0,25 грамм күміс салмағы бар монетамен тең болды. Әр Деливала салық ретінде төленгендіктен, танкалар соғуға қолданылатын 0,34 грамм күміс артық қалды. Бұл жаңа жүйе Сұлтандық кезеңнің көп бөлігінде және одан кейін де монета соғудың негізі болды, бірақ күміс тапшылығы одан әрі құнсыздануға әкелді. Танка – рупияның алдағысы.

Ислам мәдениеті

Илтутмиш билігі кезінде Дели қаласы Үндістандағы ислам билігі мен мәдениетінің орталығына айналды. Ол бірнеше ғалымдарды қолдады, соның ішінде тарихшы Минхадж и Сирадж және суфи мистикасы Кутбуддин Бахтиар Каки. Минхадж, Илтутмиштің қамқорлығы Делиге көптеген ғалымдар мен басқа да белгілі тұлғаларды, әсіресе моңғолдар басып алған Парсыдан келгендерді тартқанын айтады. Илтутмиштің сарайында көрнекті ғалымдар мен әулиелерге арналған биік орындықтар, ал қалғандарына төмен орындықтар болған. Бұл туралы дер кезінде жазылған "Фауаид әл Фуад" еңбегінде айтылады, онда шейх Низамуддин Әбул Мувайид пен Сайид Нуруддин Мұбарак Газнави Илтутмиштің алдында орындық таңдау мәселесінде дауласқандары баяндалады. "Фауаид әл Фуад" Илтутмиштің ғалымдарға көрсеткен қамқорлығы туралы бір оқиғаны келтіреді: патшалық сыйлыққа мұқтаж ақын Насири Илтутмишті мадақтаған қасида жазды. Бірақ, ол өлеңді оқып жатқанда, Илтутмиш шұғыл әкімшілік мәселесіне байланысты тыңдауды тоқтатты. Насири қорқып, Илтутмиш оны ұмытып кетеді деп ойлап, сыйлық алу үмітін жоғалтты. Алайда, Илтутмиш бос келген соң Насириге келіп, қасиданың бірінші жолын жадынан айтты және Насириден оқуын аяқтауын сұрады.

Сәулет

Илтутмиш Делиде көптеген су құбырларына, мешіттерге және азаматтық жайлылықтарға инвестиция жасады. Ол Құтб әл-Дин Айбақ бастаған Құтб Минарының құрылысын аяқтады. Сонымен қатар, ол Құтб Минарының оңтүстігінде Хауз-и-Шамси су қоймасын және оның маңындағы медресе (мектеп) құрылысын тапсырды. Ол суфи ғалымдары үшін бірнеше ханқа (монастырь) және дарға (безілгендердің қабірлері) салдырды. Ол Хамид уд-Диннің ханака құрылысын бастады және суфи қасиеттісі Қутбуддин Бахтиар Каки үшін Гандхак ки Баоли, сатылы құдықты салды, ол оның билік кезінде Делиге көшіп келген. 1231 жылы ол екі жыл бұрын қайтыс болған үлкен ұлы Насируддин үшін Сұлтан Ғари ескерткішін салдырды. Бұл Делидегі алғашқы исламдық мазар болды және бекітілген жерде орналасқан, онда Илтутмиштің басқа туыстарының қабірлері де бар.

Жұбайлар

Түркен Хатун (1236 жылдан кейін қайтыс болған; Түркмен Хатун немесе Құтұб Бегум деп те аталады) – Илтутмиштің бас жұбайы және Құтбұддин Айбақтың қызы. Насируддин Махмуд, Разия Сұлтана, Гиясуддин Мұхаммед Шах, Шихабуддин Мұхаммед, Шазия Бегум және Құтбуддин Мұхаммедтің анасы. Ол, мүмкін, Құтбұддин Айбақтың кіші қызы болса, ал оның қалған екі әпкесі Насыр әд-Дин Қабашаға үйленген. Шах Туркан (мүмкін, 1236 жылдан кейін қайтыс болған) – Илтутмиштің Худавандасы (ұстамасы) және Рүкнуддин Фирүздің анасы. Ол құлдар әулеті кезінде саяси мәселелерге белсенді қатысқан алғашқы патша әйелі болды. Түркен түркі тілдес (құлдыққа түскен) қол қызметшісі болған және сұлтанның гаремін басқаруға көтерілген. Ол осы мүмкіндікті пайдаланып, өзін қорлағандардың бәріне кек қайтарды. Мүйзуддин Баһрамның анасы (1236 жылдан кейін қайтыс болған), оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол сұлтан Мүйзуддин Баһрамның анасы және Мәлік Ихтияр уд-Дин Айтегинге үйленген қызы болды. Ол, мүмкін, Илтутмиштің қырық бастығының бірінің қызы немесе қарындасы болған. Малика и Джахан (1246 жылдан кейін қайтыс болған; толық атауы: Малика и Джахан Джалал уд-Дүнья валь-Дин) – Сұлтан Насируддин Махмуд Шахтың анасы. Оның нақты аты белгісіз, бұрын Илтутмиштің ұстамасы болған, бірақ оның ұлы билікке келген кезде Малика и Джахан атағы берілді. Оның Илтутмиштің жұбайы болғандығы жиі талқыланады, кейбіреулер оның Илтутмиштің қайтыс болған ұлы Малик үс-Саид Насируддин Махмудтың әйелі болғанын айтады. Ол және оның ұлы Лони ауылындағы сарайға жіберілді. Илтутмиш қайтыс болғаннан кейін ол Мәлік Сайфуддин Қутлуғ ханға үйленді. Жалалуддин Масуд Шахтың анасы, кім екені белгісіз. Тағы да көптеген ұстамалар болған.

Ұлдар

Мәлік әс-Саид Насируддин Махмуд (1229 жылы қайтыс болды) – Түркен Хатунмен; ол Илтутмиштің үлкен ұлы, оны өзінің мұрагері ретінде дайындаған, бірақ 1229 жылы күтпеген жерден қайтыс болды. Кейін Оудх әкімі болса, соңынан 1229 жылға дейін Бенгалия әкімі қызметін атқарды. Илтутмиш оны бүлікші Иваз Халжиға қарсы жорыққа жіберді. Иваз Халжиді жеңгеннен кейін әкесінен Мәлік уш-Шарқ (مٰلك الشّرق Māliku 'sh Sharq, арабша: "Шығыстың патшасы") атағын алды. Сұлтан Рукнұддин Фируз (1236 жылдың 19 қарашасында қаза тапты) – Шах Түрканмен; ол Илтутмиштің мұрагері етіп тағайындалды. Бірақ ол уақытын ләззатқа берді, ал басқаруды анасына қалдырды. Дұрыс басқарудың жоқтығы Рукнұддин мен анасына қарсы көтеріліске әкелді. Сұлтан Муизұддин Бахрам Шах (1242 жылдың 15 мамырында көтерілісшілердің қолынан қаза тапты) – аты-жөні белгісіз әйелдерімен; қарындасы Разия Сұлтан Батиндада түрмеде отырғанда, қырық басшының қолдауымен өзін жаңа патша деп жариялады және Әмір и Хажиб Малик Ихтияр уд Дин Айтегинды өзінің регенті етіп тағайындады. Оған қарсы болған көтеріліс кезінде Ихтияруддин Айтегин одан бұрын қаза тапты. Мәлік Ғияс уд Дин Мұхаммед Шах (1236 жылдан кейін қайтыс болды) – мүмкін Түркен Хатунмен; ол Оудх әкімі болып тағайындалды. Шах Түркен Илтутмиштің танымал ұлы Құтбұддинді соқыр етіп, жазалағаннан кейін Рукнұддин Фирузға қарсы көтерілді. Жалалуддин Мәсуд Шах (1242 жылдан кейін қайтыс болды) – аты-жөні белгісіз әйелдерімен; Муиз уд Дин Бахрам қайтыс болғаннан кейін, ол ағасы Насируддин Махмуд Шах және немересі Алауддин Мәсуд Шах (Рукнұддин Фируздың ұлы)мен бірге ақ қамалдан алынып, патшалық резиденциясы – Фирузи сарайына әкелінді. Әмірлер Алауддин Мәсудты сұлтан етіп сайлады. Екі бауыр да 1243 жылдың қыркүйегіне дейін түрмеде қалды. Шихабуддин Мұхаммед туралы көп мәлімет жоқ. Оның анасы Түркен Хатун болған болуы мүмкін, және ол бала кезінде қайтыс болған немесе Рукнұддин Фируздың тұсында жазаланған. Насируддин Махмуд Шах (шамамен 1229/1230 – 1266 жылдың 19 қарашасы) – Малика и Джалал уд Дунья валь Динмен; ол қайтыс болған ағасы Насируддин Махмудтың есімімен аталып, Лони ауылындағы сарайда тұруға жіберілді. 1246 жылы таққа отырып, қайын атасы Ғияс уд Дин Балбанды регент етіп тағайындады. Құтбұддин Мұхаммед (1236 жылы соқырланып, жазаға тартылды) – Түркен Хатунмен; ол Илтутмиштің кіші ұлы және мемлекет қайраткерлері арасында беделді болды. 1236 жылы Рукнұддин Фируздың билігі кезінде Шах Түркен өзінің қарсыластарына жамандық жасады, соның бірі – Құтбұддин, ол соқырланып, жазаға тартылды. Бұл оқиға Рукнұддин Фирузға қарсы көтеріліске әкелді.

Malik us Sa'id Nasiruddin Mahmud (died 1229) –with Turkan Khatun; an eldest son of Iltutmish, who he grommed as his successor but unexpected died in 1229. He was the governor of Oudh later served as governor of Bengal until his death in 1229. He sent by Iltutmish to lead an invasion against the rebel Iwaz Khalji. After defeating Iwaz Khalji, he received the title Malik ush Sharq (مٰلك الشّرق Māliku 'sh Sharq, Arabic: "King of the East") from his father. Sultan Ruknuddin Firuz (executed 19 November 1236) –with Shah Turkan; he was appointed as successor of Iltutmish. However he spent his time in pursuing pleasure and left his mother in control the administration. The misadministration led to rebellions against Ruknuddin and his mother. Sultan Muizuddin Bahram Shah (killed by the rebels in 15 May 1242), –with unnamed consort. He declared himself as a new King with the support of forty chiefs when his sister Razia Sultana was imprisoned in Bathinda and also appointed Amir i Hajib Malik Ikhtiyar ud Din Aitegin as his regent. During the rebel against him, Ikhtiyaruddin Aitegin was killed before him. Malik Ghiyas ud Din Muhammad Shah (died after 1236) –probably with Turkan Khatun; he was appointed as governor of Oudh. He was rebel against Ruknuddin Firuz after Shah Turkan blinded and executed the popular son of Iltutmish, Qutbuddin. Jalaluddin Masud Shah (died after 1242) –with unnamed consorts; Upon the death of Muiz ud din Bahram, he along with his brother Nasiruddin Mahmud Shah and nephew Ala ud Din Masud Shah (son if Ruknuddin Firuz) was brought to Firuzi castle, the royal residence, from the confinement of the white castle by the amirs and Ala ud din Masud was chosen as the Sultan. Both the brothers remained in confinement until September 1243. Shihabuddin Muhammad, not much known about him. His mother probably Turkan Khatun and he probably died in childhood or executed during the reign of Ruknuddin Firuz. Nasiruddin Mahmud Shah (c. 1229/1230 – 19 November 1266) –with Malika i Jahan Jalal ud Dunya wal Din; He was named after his deceased eldest brother Nasiruddin Mahmud, he was sent to live in a palace in Loni Village. He ascended the throne in 1246 and appointed his father in law Ghiyas ud din Balban as a regent. Qutbuddin Muhammad (blinded and executed in 1236) –with Turkan Khatun; he was the youngest son of Iltutmish and popular among the statesmen. In 1236 during the reign of Ruknuddin Firuz, Shah Turkan started mistreating her rival and one of them was Qutbuddin, who had been blinded and executed. This incident led rebellion against Ruknuddin Firuz.

Қыздары

Разия Сұлтан (шамамен 1205 – 15 қазан 1240) – Түркан Хатунмен бірге; ол Дели сұлтандығының алғашқы және жалғыз әйел билеушісі болды. 1231 жылы әкесі Гвалиор жорығына кеткен кезде Илтутмиш оны Дели әкімшілігіне жауапты қалдырды. Ол өте жақсы қызмет еткендіктен, әкесі қайтып келген соң Илтутмиш оны мұрагері етіп тағайындады. Ол 1236 жылы таққа отырды, бірақ 1240 жылы тақтан түсірілді. 1240 жылы Батиндада түрмеде отырғанда ол Мәлік Ихтияр уд Дин Альтунияға үйленді. Екеуі де 1240 жылдың қазан айында қаза тапты. Шазия Бегум (шамамен 1240 жылы қайтыс болған) – Түркан Хатунмен бірге. Ол туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кейбір дереккөздер оның Разиямен бірге өлтірілгенін және оның қабірі Ескі Делидегі Түрікмен қақпасының жанындағы Мохалла Булбули Ханнада Разияның қабірінің іргесінде орналасқандығын айтады. Ол Иззуддин Балбан и Хаслу Хан деген мемлекет қайраткеріне үйленген делінеді. Аты аталмаған қызы (1240 жылдан кейін қайтыс болған) – аты аталмаған жұбайларымен; ол Муиз уд Дин Бахрамның қарындасы болды, ол регент Әмір и Хажиб Малик и Кабир Ихтияруддин Айтегинге үйленді.