Кіріспе
Венгрияның Фейер жуындағы округтік құқықтары бар қала – Дунауйварос (; сондай-ақ басқаша атаулары бар) – Венгрияның орталық бөлігіндегі Фейер жуының өнеркәсіптік қаласы. Бұл округтік құқықтары бар қала. Будапешттен оңтүстікке қарай 70 километр (43 миль) қашықтықта, Дунай өзенінің жағасында орналасқан қала елдегі ең ірі болат комбинатымен танымал. Қала 1950 жылдары бұрынғы Дунапентеле ауылының орнында салынды және бастапқыда 1961 жылы қазіргі атауын алғанға дейін Шталинварос деп аталды.
Dunaújváros (; also known by alternative names) is an industrial city in Fejér County, Central Hungary. It is a city with county rights. Situated 70 kilometres (43 miles) south of Budapest on the Danube, the city is best known for its steelworks, which is the largest in the country. It was built in the 1950s on the site of the former village of Dunapentele and was originally named Sztálinváros, before acquiring its current name in 1961.
География
Дунаюварос Ұлы венгр жазығының Трансдунай бөлігінде (Mezőföld аймағы), Будапешттен оңтүстікке қарай, Дунай өзені бойында, 6-шы тас жолында, M6 және M8 тас жолдарында, сондай-ақ электрленген Будапешт-Пуштасаболч-Дунаюварос-Пакс темір жолында орналасқан.
Этимологиясы мен атаулары
Қала Дунапеттель ("Дунайдағы Панталеон") ауылының орнына салынды, ол киелі Панталеонның құрметіне аталған. Бұл жаңа өнеркәсіптік қаланың құрылысы 1949 жылы басталды, ал алғашқы ауыл 1951 жылы Сталин қаласы деп өзгертілді. 1956 жылғы Венгрия революциясынан кейін жаңа үкімет 1961 жылы қаланың атын бейтарап Дунауйварос деп қойды, яғни "Дунайдың жаңа қаласы" (Дунайдағы жаңа қала) деген мағынаны білдіреді. Қала басқа тілдерде де басқаша аталады: Neustadt an der Donau; Интерциза; және .
Тарих
Дунауйварос – елдегі ең жаңа қалалардың бірі. Ол 1950 жылдары социалистік үкімет кезінде елді индустрияландыру барысында, бұрыннан бар Дунапентеле ауылының қасында жаңа қала ретінде салынды.
Дунапентель
Дунапентеле 1950-ші жылдарға дейін салынбаған. Құрылыс Дунайдың оң жағалауында басталды. Бұл жерде ежелден адамдар тұрған. Батыс Венгрия Паннония провинциясы болған кезде, осы жерде провинция шекарасында Интерциза атты әскери лагерь мен қала орналасқан. Венгрлер бұл аймақты 10 ғасырдың басында жаулап алды. Ортағасырлық грек әулиесі Панталеонның есімімен аталған Пентеле ауылы одан кейін құрылды. 1541 және 1688 жылдар аралығында ауыл Осман империясының билігінде болды және 150 жылдық соғыс кезінде толығымен қирады. Трансильвания князі Ференц II Ракоци басқарған азаттық күресі кезінде бұл жер тағы да бос қалды. 18 ғасырда ауыл дамуын бастады. 1830 жылы ауылға аптасына екі рет базар өткізуге рұқсат берілді. 1831 жылы холера эпидемиясы болды, ол шағын шаруалар көтерілісіне әкелді. 1833 жылы Пентелеге Фердинанд V қала мәртебесін (oppidum) берді. 1848-1849 жылдардағы азаттық күресіне қала тұрғындары қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа коммунистік үкімет қайта қарулануды қолдау мақсатында ірі индустрияландыру бағдарламасын бастады. 1949 жылы Дунауйварос елдегі ең ірі темір және болат комбинатының орны ретінде таңдалды. Болат өндірісіне басымдық беру үшін социалистік елдерді үшінші дүниежүзілік соғыс қаупінен сақтап қаруландыру мақсаты болды. Мықты болат өнеркәсібімен қару-жарақ пен техниканы жылдам жинауға болады. Қала 25 000 тұрғынға есептелді. Қала құрылысы 1950 жылдың 2 мамырында Дунапентеле маңында басталды. Бір жылдың ішінде 1000-нан астам тұрғын үй салынды және зауыт құрылысы басталды. 1952 жылдың 4 сәуірінде қала ресми түрде Иосиф Сталиннің есімін алды; оның атауы КСРО-дағы Сталинградқа ұқсас Сталинварос ("Сталин қаласы") болды. Металлургия комбинаты (бұрынғы атауы: Dunai Vasmű, қазір ISD DUNAFERR) 1954 жылы ашылды. Осы кезде қалада 27 772 адам тұрды; олардың 85% әдемі, жайлы пәтерлерде тұрды, ал шамамен 4 200 адам құрылыс жұмыскерлері үшін "үй" болған ыңғайсыз казармаларда тұрды. 1950-ші жылдардың ортасында қоғамдық көлік ұйымдастырылды, автобустар күн сайын 24 000 жолаушыны тасыды. 1950-ші жылдары көптеген мәдени және спорттық нысандар салынды, ал 1960-шы жылдары Ендре Сагвари атындағы бастауыш мектеп Орталық Еуропадағы ең ірі мектеп болды. Коммунистік жүйенің ресми және міндетті сәулет стилі мен өнер бағыты социалистік реализм болды. Анықтама бойынша стильдің мағынасы коммунистік, формасы ұлттық, ал бейнелеу тәсілі аллегория болды. Қалада жұмысшылар, шаруалар және зиялылардың аллегориялық одағын бейнелейтін, дәстүрлі халықтық мотивтермен безендірілген бірнеше қоғамдық мүсіндер мен рельефтер бар. Баухаус мектебінің ықпалымен осы дәуірдегі (1949-1956) ғимараттар мен ескерткіштер, мысалы, домен цехы, кинотеатр, театр, аурухана және қала мектептері құрылымдық функционализммен сипатталды, бірақ идеологиялық функция классицизм элементтеріне, мысалы, бағаналарға, тимпандарға және аркадаларға әкелді, сондықтан стильдің бейресми атауы "Сталин бароккосы" болды. 1956 жылы құрылысқа жер сілкінісі мен су тасқыны кедергі келтірді, ал қазан айында 1956 жылғы Венгрия революциясы басталды. Революция кезінде қала тарихи атауын Дунапентеле деп қайта алды. Революционерлер құрған Ракоци радиостанциясы Дунапентеледен (ішінде үнемі қозғалып тұратын автобустан) хабар таратты, сондықтан оны табу мүмкін болмады. Дунапентеле тұрғындары қалаларын қорғауға тырысса да, Кеңес әскері 1956 жылдың 7 қарашасында қаланы басып алды. Қалаға әскери жағдай енгізіліп, қаланың барлық жеріне совет танктері орналастырылды. Революциядан кейін қала Венгриядағы социализмнің "витриналық қаласы" болып қала берді және шетелдік қонақтарға осылай көрсетілді. Олардың арасында Юрий Гагарин және Индонезия президенті Сукарно болды. Қалада танымал фильмдер де түсірілді. 1960 жылы он жылдық мерейтойын тойлаған қалада 31 000 адам тұрды. 1961 жылдың 26 қарашасында қаланың атауы Дунауйварос (Дунайдың жаңа қаласы; "Дунайдағы жаңа қала") болып өзгертілді (Тисзауйваросқа да қараңыз). Бұл өзгеріс Сталиннің өлімінен (1953) және Венгрия революциясынан (1956) кейін болды. 1990 жылы қала 50 000-нан астам халқы бар барлық қалаларға осы мәртебе берілген жаңа заңға сәйкес округтік құқықтарға ие болды, бірақ округ орталығы емес, елдегі төрт (қазір бес) қаланың бірі болды. 2008 жылдан бері Дунауйваростың халқы 50 000-нан аз болса да, ол округтік құқықтарға ие қала мәртебесін сақтап тұр (сондай-ақ, осы жағдайға тап болған Ходмезёвашархели қаласы да). ISD DUNAFERR (бұрынғы атауы: Dunai Vasmű) зауыты әлі де Венгрияның болат өнеркәсібіндегі маңызды кәсіпорын және маңызды жұмыс беруші болып табылады (2020 жылғы мәліметтер бойынша 4 500 қызметкер жұмыс істейді). Бүгінде Дунауйварос көптеген жаңа инфрақұрылымдарға ие (Пентеле көпірі, Будапешт пен Дунауйварос арасындағы тікелей M6 M8 тас жолы), жаңа оңтүстік корейлік Hankook зауыты, Hankook-тың Еуропадағы ең ірі шина зауыты және Еуропадағы ірі контейнер қағазы өндірушілердің бірі Hamburger Hungaria. Бұл және басқа да жобалар Дунауйваросты жаңа венгрлік даму орталығына айналдырды. Формалды саяси және экономикалық маңыздылығы, коммунистік қала құрылысы, социалистік реализм сәулеті және ерекше атмосферасының арқасында қала коммунизмнің маңызды естелігі болып табылады. Жарты ғасырлық көптеген ғимараттар тарихи ескерткіштер тізіміне енгізілді және қала туристердің қызығушылығын арттыруда.
In 1956, the construction was hindered by an earthquake and a flood, and in October by the start of the 1956 Hungarian Revolution. During the revolution the city used its historical name Dunapentele again. The Rákóczi radio station, which was created by the revolutionaries, broadcast from Dunapentele (in fact from a bus that was constantly moving around in the city so that it couldn't be located.) Even though the citizens of Dunapentele tried to defend their city, the Soviet army occupied the city on November 7, 1956. The city came under martial law and Soviet tanks were stationed throughout the city. After the revolution the city was still the "trademark city" of socialism in Hungary, and was presented as such to foreign visitors. Among the visitors were Yuri Gagarin and the Indonesian president Sukarno. The city also provided a scenic backdrop to popular movies. In 1960, the ten year old city already had 31,000 residents who celebrated its anniversary. On November 26, 1961, the city's name was changed to Dunaújváros (Duna|új|város meaning Danube new city; "New City upon Danube". See also Tiszaújváros) as a consequence of Stalin's death (1953) and the Hungarian Revolution (1956). In 1990 it became a city with county rights—as one of the then four, (now five) cities in the country that have this status but are not county capitals—in accordance with a new law that granted this status to all cities with a population over 50,000. Even though the population of Dunaújváros has been under 50,000 since 2008, it has kept its status as a city with county rights (along with Hódmezővásárhely, which is in a similar situation). The ISD DUNAFERR (formerly: Dunai Vasmű) factory complex is still is an important enterprise in the Hungarian steel industry, and a major employer (as of 2020, it has 4,500 employees) in the area. Today, Dunaújváros is home to many new infrastructures (Pentele Bridge, direct M6 M8 highway link between Budapest and Dunaújváros), the new South Korean Hankook factory, Europe's biggest tire factory of Hankook, and Hamburger Hungaria, one of the largest containerboard manufacturers in Europe. This and other projects make Dunaújváros a new Hungarian boomtown. Thanks to its formal political and economic importance, the communist urban design, the socialist realist architecture and its unique atmosphere the town is the considerable memento of communism. Many of the half century old buildings have received the protection of historic monuments, and the town is in the focus of growing touristic interest.
Демография
2001 жылы Дунауйваросте 55 309 тұрғын болды (92,5% - венгрлер, 0,6% - цығандар, 0,6% - немістер, 6,3% - басқа ұлттар). Діндер: 38,9% - католиктер, 8,3% - кальвинисттер, 2% - лютерандар, 37,8% - дінсіздер, 0,2% - басқалар, 12,8% - жауап бермегендер.
Спорт
Ең танымал спорт түрі - мұз үстіндегі хоккей, және қалада Steel Bulls командасы бар (олар Дунауйваростың мұз үстіндегі хоккей стадионында ойнайды). Қаладағы екінші ең танымал спорт түрі - футбол. Қаланың бірінші лигада ойнайтын бір командасы бар, ол Nemzeti Bajnokság I, Dunaújváros PASE. Дегенмен, ең белгілі команда - 1999–2000 жылғы Nemzeti Bajnokság I маусымын жеңіп алған, қазір құрылмайтын Дунауйварос ФК. Дунауйвароси FVE әйелдер су поло командасы 2018 жылғы LEN Trophy турнирінде жеңіске жетті.