Кіріспе

Лодзь геттосындағы Юденрат басшысы

Хаим Мордехай Румковский (27 ақпан 1877 – 28 тамыз 1944) – Польшаны неміс басқарған кезде нацистік Германия тағайындаған Лодзь геттосындағы еврей ақсақалдар кеңесінің басшысы болды. Румковский геттоны қару-жарақ және соғысқа қажетті жабдықтар өндіретін өнеркәсіптік базаға айналдырып, зор билікке ие болды. Ол өнімділіктің арқасында еврейлер Холокосттан аман қалуы мүмкін деп жаңылысты. 1944 жылы немістер геттоны жойды. Шығыс майданындағы әскери жеңілістерден кейін қалған барлық тұтқындар өлім лагерлеріне жіберілді. Румковский Юденрат басшысы ретінде "Маған балаларыңды бер" деген сөзін еске алады, ол кезде немістер 20 мың баланың Хелмно жойқын лагеріне депортациялануын талап етті. 1944 жылдың тамызында Румковский отбасымен бірге Аушвицке соңғы пойызбен жеткізілді және 28 тамызда Холокостағы рөлі үшін кек алу ниетімен еврей зондеркомандосының тұтқындары оны өлтірді. Оның соңғы сәттері туралы мәліметтер Франкфурттағы Аушвиц процесіндегі куәгерлердің куәліктерімен расталды.

Өмірбаян

Хаим Румковский 1877 жылдың 27 ақпанында Ресей империясының Витебск губерниясындағы Ильино поселкесінде еврей отбасында дүниеге келді. 1892 жылы Румковский Польша Конгресіне көшті. 1918 жылы Екінші Польша Республикасы құрылғаннан кейін ол Польша азаматы атанды. Румковский сионистік қозғалыстың белсенді мүшесі болды және Лодзь сионистік комитетінің жұмысына қатысты. Польшаға неміс басқыншылығы басталар алдында Румковский Лодзьде сақтандыру агенті болып жұмыс істеді, Кахалдың мүшесі болды және 1925-1939 жылдар аралығында Крайова көшесіндегі 15-ші үйdeгі еврей жетімханасын басқарды. Доктор Эдуард Райхердің айтуынша, Румковский балаларға денсаулықты қызығушылық танытпаған. Лодзь неміс басқыншылары тарапынан нацистік Германияға қосылып, жаңа Рейхсгау Вартлендінің құрамына кірді, бұл неміс оккупациялаған Польшаның көп бөлігінде құрылған Генералгубернаменттен ерекшеленді. Кішкентай еврей қауымдары таратылып, қалалық геттоларға күштеп көшірілді. Оккупациялық билік нацистер мен геттодағы тұтқындар арасында байланыс құратын Judenräte деп аталатын жаңа еврей кеңестерін құруға бұйрық берді. Judenräte коммуналдық асханалар, медициналық пункттер, пошта бөлімдері және кәсіптік училищалар сияқты негізгі қызметтерді басқарумен қатар, нацистік режимді құл еңбегімен қамтамасыз ету және "Шығысқа қоныстандыру" үшін еврейлердің белгілі бір санын жинау сияқты міндеттерді де орындады. Бұл "Шығысқа қоныстандыру" дегені – Холокостың ең қатыгез кезеңіндегі жойқын лагерьлерге депортациялаудың эвфемизмі еді. 1939 жылдың 13 қазанында Лодзьдегі нацистік Амтлейтер Румковскийді Юденэльтестер ("Жүделердің бас ақсақалы") және Ältestenrat ("Ақсақалдар кеңесі") басшысы етіп тағайындады. Осы лауазымда Румковский тікелей Ханс Бибоу басқарған нацистік гетто әкімшілігіне есеп берді. Раввинат таратылғаннан кейін Румковский неке қию рәсімін өткізді. Геттоның ақшасы, Rumki (кейде Chaimki) деп аталатын, оның есімінен шыққан, себебі осы идея оған тиесілі болды. Оның суреті геттоның пошта маркалары мен валютасына басылды, соның салдарынан оған "Король Хаим" деген саркастикалық лақап қойылды. Лодзь геттосын индустрияландыру арқылы ол осы қауымды немістер үшін қажет ететіндей етуге және Лодзь халқын құтқаруға үміттенді. 1940 жылдың 5 сәуірінде Румковский немістерден еврейлерге қажетті материалдарды, олар үшін өте қажет азық-түлік пен ақшаға алмастыруды сұрады. Айдың соңында немістер келісім берді, азық-түлікпен қамтамасыз етуге, бірақ ақшамен емес. Румковский және нацистік дәуірдегі басқа да "жүде ақсақалдары" одақтас және сатқын ретінде қарастырылғанымен, тарихшылар 20 ғасырдың соңынан бастап сол кездегі қиын жағдайларды ескере отырып, бұл үкімді қайта қарастырды. Лодзь геттосының аман қалған тұрғыны Арнольд Мостович өзінің мемуарларында Румковский өз халқының бір бөлігіне Варшава геттосының яһудилерінен екі жылға дейін ұзақ өмір сүруге мүмкіндік бергенін, ал Варшава геттосы көтерілісте жойылғанын атап өтті. Алайда, Люкян Доброшёцкий атап көрсеткендей, болашақ туралы түпкілікті шешімді ол қабылдамады.

"Тектік шешім" алдындағы гетто тарихы

Лодзь геттосына айналдыру туралы шешім 1939 жылдың 8 қыркүйегінде СС Oberführer Фридрих Уэбльхердің бұйрығымен қабылданды. Оның құпия құжатында гетто Лодзь қаласындағы "еврей мәселесін" уақытша шешу жолы екені көрсетілген. Уэбльхер тұрғындарының ұзақ мерзімді өмір сүруі туралы ешқандай ой білдірмеген. Гетто 1940 жылдың 30 сәуірінде 164 000 адаммен бірге жабылды. 1939 жылдың 16 қазанында Румковский Кеңес құру үшін 31 қоғамдық қайраткерді таңдады. Бірақ үш аптадан кейін, 11 қарашада, олардың жиырмасы атқыланды, ал қалғандары жоғалып кетті, себебі ол оларды неміс билігіне "өз саясатын қолдамағаны үшін" жала жапты. Бірнеше аптадан соң жаңа Юденрат ресми түрде тағайындалса да, ол адамдар бұрынғы басшыларындай танымал болған жоқ және олардан кем тиімді болды. Бұл өзгеріс Румковскийге көбірек билік берді және оның шешімдеріне ешкім қарсылық таныта алмады. Румковский еврей геттосының полициясын да бақылауында ұстады. Немістер Румковскийді "гетодағы ішкі өмірді басқару және ұйымдастырудағы жалғыз уәкілетті тұлға" ретінде ресми түрде мойындады. Румковский өзінің сөздерімен де, істерімен де үстемдігімен билікке ие болды. Олардың қарым-қатынасы тиімді болған сияқты. Румковский геттоны өз көзқарасына сәйкес ұйымдастыруға мүмкіндік алды, ал Бибоу күтіп отырып, нәтиженің пайдасын көрді. Ол немістердің ой-өрісінен озып, оларды қанағаттандырып, еврейлерді сақтап қалуға болатынына сенді. Лодзь Орталық Еуропадағы соңғы таратылған гетто болды. Дегенмен, қалада азаттыққа дейін поляк құтқарушыларының көмегімен жасырынып, 877 адам ғана аман қалды, және Румковскийдің бұған қатысы жоқ деп айтылады.

Әкімшілік

Қолма-қол ақша мен басқа да мүліктерінің тәркіленуіне байланысты Румковский геттода ғана қолданылатын валюта – есімдік валютаны ұсынды. Бұл жаңа валюта ақша ретінде қолданылатын болады, және адамдар осы валюта арқылы ғана азық-түлік пен қажетті заттарды сатып ала алатын еді. Бұл ұсыныстар мақтанға жатқызылды және Румковскийдің билікке құмар екенін көрсетті. Сондықтан гетто тұрғындары бұл валютаны «Румкин» деп атады. Бұл, өз кезегінде, контрабандистерді қауіпті жағдайларда геттоға тауар әкелуден және одан шығудан тыйды, себебі оларға қадімгі валютамен төлеу мүмкін болмады. Румковский азық-түлік контрабандасы «негізгі тауарлар бағасын тұрақсыздандырады» деп санады және оның алдын алуға тырысты. 1941 жылдың көктеміне таман Румковскийге қарсылық білдіргендердің көбісі жойылды. Бастапқыда немістер геттоға қатысты өз жоспарларын толық анықтай алмады, өйткені «Соңғы шешім» мәселесі бойынша келісімдер әлі дамып жатқан еді. Олар 1940 жылдың қазанына дейін геттоны жою жоспарының орындалмағанын түсінді, сондықтан Румковскийдің еңбек бағдарламасын қабылдауға көшті. Мәжбүрлі еңбек гетто өмірінің маңызды бөлігіне айналды, және Румковский осы процесті басқарды. «Тағы үш жылдан кейін гетто сағаттай жұмыс істейтін болады», – деді ол. Алайда, мұндай «оптимизм» «Остиндустри» компаниясынан Макс Хорнның сынға ұшырады, ол геттоның нашар басқарылатынын, тиімді емес екенін және қате өнімдер өндірілетінін айтты.

Депортациялар

1942 жылдың қаңтар айында шамамен 10 000 еврей Юденрат жасаған іріктеулер негізінде Холокост пойыздарымен Чельмноға жіберілді. Румковский неміс талаптарымен белсенді ынтымақтасып, геттодағы тұтқындардың көпшілігін сақтап қалуға үміттенді. Бұл әрекеттері оны діншіл яһудилермен келіспеушілікке түсірді, себебі ешкімді сөзсіз өлімге жіберуді ақтау мүмкін емес. 1941 жылы Чельмнода жойғыш лагерь құрылғаннан кейін, нацистер Румковскийге депортацияның бірнеше толқындарын ұйымдастыруды бұйырды. Румковский немістерді депортацияға қажетті еврейлердің санын азайтуға көндіруге тырысқанын, бірақ нәтижеге қол жеткізбегенін айтты. Кейбір сарапшылар бұл сөзді Холокосттың кейбір қырларын көрсететін мысал деп санайды.

Тұлға

Румковский еврейлер кеңесінің басшысы лауазымын пайдаланып, геттодағы заңды еврей иелері басқарып тұрған мүлікті және бизнесті тәркілеу үшін қатыгездік танытты. Ол геттоның ішкі істерінің барлығын – ондаған мың адамды баспанамен қамтамасыз етуден бастап, азық-түлік рационын бөлуге дейін шешетін көптеген бөлімдер мен мекемелерді құрды. Әлеуметтік көмек және денсаулық сақтау жүйелері де құрылды. Бір кезде оның басшылығымен жеті аурухана, жеті дәріхана және бес емхана жұмыс істеді, онда жүздерше дәрігерлер мен медбикелер еңбек етті. Бірақ немістердің рұқсатымен жеткізілген медициналық құралдардың жетіспеушілігіне байланысты көптеген адамдарға көмектесу мүмкін болмады. Румковский мектептерді сақтап қалуға көмектесті. Мектеп жасындағы балалардың 63 пайызы білім алған 47 мектеп жұмыс істеді. Лодзь геттосынан басқа ешбір геттода мұндай дамыған білім беру жүйесі болған жоқ. Ол «Мәдениет үйін» құруға көмектесті, онда спектакльдер, оркестр мен басқа да өнер көрсетілімдері сияқты мәдени шаралар өткізілді. Ол осы шаралардың барлық ерекшеліктеріне, орындаушыларды таңдаудан бастап, қойылымдардың мазмұнын өңдеуге дейін тікелей қатысты. Ол діни өмірге араласты, бұл діншілдерді қатты алаңдатты. Мысалы, 1942 жылдың қыркүйегінде немістер раббинатты таратып жібергеннен кейін, Румковский үйлену рәсімдерін өткізе бастады және неке шартын (кетубаны) өзгертті. «Ол геттодағы еврейлерді жеке мүлігі сияқты қарады. Ол олармен мақтанды, кешірімсіз сөйлеп, кейде ұрып-сапалаған». Румковскийдің қатал мінезі мен жоғарыпарсылық әрекеттерінен кейін еврейлер өздерінің жағдайлары үшін оны кінәлі деп санады және немiстерге емес, оған наразылықтарын білдірді, оларға қол жеткізу мүмкін болмады. Бұл наразылықтың ең айқын көрінісі 1940 жылдың тамызынан 1941 жылдың көктеміне дейін болған бірнеше ереуілдер мен демонстрациялар болды. Румковскийге қарсы белсенділер мен солшыл партиялардың жетекшілігімен жұмысшылар өз жұмыстарын тастап, көшеге шығып, жарнама парақшаларын таратуға кірісті:

"Сондеркоманданың" қолынан қаза табу

Румковскидің соңғы сәттері туралы әртүрлі нұсқалар бар. Бір замандас дереккөзге сәйкес, ол Аушвицке келген кезде оны одан бұрын келген Лодзь яһудилері өлтірген. Алайда, тарихшылар бұл оқиғаның рас екеніне күмән келтіреді. Венгриялық зондеркоманда мүшесінің басқа бір баяндамасында Лодзь яһудилері зондеркоманда яһудилеріне жасырын түрде жүгініп, Лодзь геттосында жасаған қылмыстары үшін Румковскиді өлтіруді сұраған. Сондықтан олар оны Крематорий №2 қақпасында өлтіріп, денесін жойған. Тарихшы Михал Унгер «Мордехай Хаим Румковскийдің бейнесін қайта қарастыру» (2004) еңбегінде оның беделін қалыптастырған материалдарды зерттеді. Румковский «бір жағынан, құрмет пен билікке шұбар, агрессивті, үстемдік тануға құмар, дауыс көтеріп сөйлейтін, қарапайым және білімі жоқ, шыдамсыз (және) төзімсіз, импульсивті және сезімтал адам. Екінші жағынан, ол ерекше ұйымдастыру қабілетіне ие, шапшаң, өте белсенді және өзіне қойған міндеттерге адал адам ретінде бейнеленеді». Исайя Транк «Юденрат» кітабындағы зерттеулерінде Румковскиді сатқын және жалтақ ретінде қарастыратын бағытты өзгертуге тырысты. Румковский еврейлерді депортациялауда белсенді рөл атқарды. Кейбір тарихшылар мен жазушылар оны сатқын және нацистік жақтас ретінде сипаттайды; Румковский қажет болған жағдайда өзінің Orpo қауіпсіздік полициясының көмегімен нацистік талаптарды орындауға ұмтылды. Оның басшылығы, басқа геттолардың басшыларынан айырмашылығы, өз халқына жасалған зұлымдықтармен және саяси қарсыластарды физикалық жоюмен сипатталды. Оның және оның кеңесінің жеткілікті тамақпен қамтамасыз етілуі және жеке дүкендері болды. Ол өзіне ұнамайтын адамдарды лагерьлерге жіберіп, құтылумен танымал болды. Сонымен қатар, ол өзінің қарамағындағы осал қыздарды жыныстық тұрғыдан зорлады. Егер қыз оған бағынбаса, оның өліміне әкеп соқтыратын еді. Холокосттан аман қалған Люсиль Эйхенгрин, оның кеңсесінде жұмыс істеген кезінде бірнеше ай бойы зорлық-зомбылыққа ұшырағанын айтып, «Мен өзімді жиреніп, ашуландым, бірақ егер қашсам, ол мені депортациялайтын еді, бұл өте анық болды» деді. Профессор Йегуда Бауэр, егер кеңес әскері 1944 жылы жазғы шабуылын жалғастырған болса, Лодзь тұрғындарының көп бөлігі тірі қалған күйі азат етілген жалғыз гетто болар еді және Румковский басқаша еске алынуы мүмкін еді деп атап өтті.