Жауапкершілік, моральдық таңдау жасау қабілеті, ерік-еркіндік туралы философиялық көзқарас. Адамның жауапты болу шарттары мен себеп-салдарын қарастырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этикалық шешімдер қабылдау қабілеті, "агенттік" сөзінің басқа мағыналары
Ability to make ethical judgements
other senses of the word "agency"
Моральдық агенттік – адамның дұрыс және бұрыс ұғымдарына негізделген моральдық таңдау жасау қабілеті және осы әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылуы. Моральдық агент – "дұрыс және бұрысқа қатысты әрекет ете алатын жаратылыс".
Moral agency is an individual's ability to make moral choices based on some notion of right and wrong and to be held accountable for these actions. A moral agent is "a being who is capable of acting with reference to right and wrong."
Даму және талдау
Көптеген философтар тек ақылға қонымды, ой-өрісі дамыған және жеке мүддесін қорғай алатын жандар ғана моральдық агент бола алады деп санайды. Кейбіреулер шектеулі ойлау қабілеті барлардың (мысалы, жеңіл психикалық кемістігі бар адамдар немесе нәрестелер) да моральдық агент болу мүмкіндігі бар екенін айтады.
Most philosophers suggest only rational beings, who can reason and form self interested judgments, are capable of being moral agents. Some suggest those with limited rationality (for example, people who are mildly mentally disabled or infants
Детерминистер біздің барлық әрекеттеріміз бұрынғы себептердің нәтижесі екенін дәлелдейді, ал кейбіреулер мұның еркін ерікпен қарама-қайшы екенін және сондықтан біз өз әрекеттерімізді толық бақылай алмаймыз деп мәлімдейді. Иммануил Кант біздің нағыз «Өзіміз», ноумендік «Өзіміз» таңдау жасай ала ма, жоқ па, біз таңдау жасағанда еркін таңдаймыз деп сенуге мәжбүрміз дейді. Бұл біз әрекеттеріміздің салдарына бақылау жасай аламыз дегенді білдірмейді. Кейбір индетерминистер де біздің еркін ерікке ие емес екенімізді айтады. Егер адамның мінез-құлқына қатысты, «себеп» деп аталатын нәрсе белгісіз саны бар «салдарларға» әкелсе, онда адамның осы «салдарды» таңдауға дербес ойлау еркіндігі болды деуге болмайды. Көбінесе, бұл оның тағдырлық генетикасының, кездейсоқ тәжірибелерінің және «себеп» кезіндегі маңызды жағдайлардың белгісіз салдары болады. Канттың философиясында мұндай жағдайда сенімге жүгіну қажет, яғни еркін агент априорлы, әлі толық белгісіз немесе материалдық емес нәрсеге негізделген болуы керек. Әйтпесе, еркін агенттің априорлық негізгі көзі болмаса, әділеттілік сияқты адам санасының туындысы әлеуметтік маңызды ұғымдар күңкеюі мүмкін (жауапкершілік таңдау еркіндігін білдіреді) және, қысқасы, өркениет пен адамдық құндылықтар құлап кетеді. Моральдық агенттік идеясын құқықтық доктринамен, яғни «кінәлі санамен» салыстыру пайдалы, ол адамның не істеп жатқанын білуі керек болған жағдайда және оның таңдауы қасақана болған жағдайда, ол жасаған әрекеті үшін заңды түрде жауапты екенін көрсетеді. Кейбір теоретиктер психикалық күйлерді бағалауға тырысудан бас тартып, қатаң жауапкершілік принципін қабылдайды, онда адамның қабілетіне қарамастан заң бойынша жауапты болады және жазаның шамасын анықтау ғана қалады. Моральдық детерминистер де осыған ұқсас көзқарас ұстана алады. Психолог Альберт Бандура адамгершілік агенттер өздерінің адамдық емес мінез-құлқына қатысты таңдамалы моральдық жауапкершіліктен бас тартатынын байқаған.
Determinists argue all of our actions are the product of antecedent causes, and some believe this is incompatible with free will and thus claim that we have no real control over our actions. Immanuel Kant argued that whether or not our real self, the noumenal self, can choose, we have no choice but to believe that we choose freely when we make a choice. This does not mean that we can control the effects of our actions. Some Indeterminists would argue we have no free will either. If, with respect to human behavior, a so called 'cause' results in an indeterminate number of possible, so called 'effects', that does not mean the person had the free thinking independent will to choose that 'effect'. More likely, it was the indeterminate consequence of his chance genetics, chance experiences and chance circumstances relevant at the time of the 'cause'. In Kant's philosophy, this calls for an act of faith, the faith free agent is based on something a priori, yet to be known, or immaterial. Otherwise, without free agent's a priori fundamental source, socially essential concepts created from human mind, such as justice, would be undermined (responsibility implies freedom of choice) and, in short, civilization and human values would crumble. It is useful to compare the idea of moral agency with the legal doctrine of mens rea, which means guilty mind, and states that a person is legally responsible for what he does as long as he should know what he is doing, and his choices are deliberate. Some theorists discard any attempts to evaluate mental states and, instead, adopt the doctrine of strict liability, whereby one is liable under the law without regard to capacity, and that the only thing is to determine the degree of punishment, if any. Moral determinists would most likely adopt a similar point of view. Psychologist Albert Bandura has observed that moral agents engage in selective moral disengagement in regards to their own inhumane conduct.
Моральдық агенттер мен моральдық пациенттер арасындағы айырмашылық
Моральдық агенттер – әрекеттері моральдық қарастыруға лайықты жандар. Мысалы, жақсы мен жаманды ажырата білетін жас бала, ашуланған кезде бауырларын ұрып алады. Ұрып-соғу әрекеті моральдық тұрғыдан қарастырылуға тиіс, себебі бала дұрыс әрекет жасау керек пе, жоқ па, және оның мінез-құлқының моральдық жағын ойластыруға жеткілікті жаста. Моральдық пациенттер – өзі моральдық қарастыруға лайықты жандар. Бұны дұрыс пен бұрысты ажырата алмайтын баламен салыстыруға болады. Мұндай жағдайда бала басқалардың моральдық қарауына ілігеді, себебі оның айналасындағылар оның әрекеттерінің салдарына түсінуге қабілетсіз екенін түсінеді, сондықтан даму кедергілеріне байланысты жағдайдың моральдық мәнін ұғина алмайды. Осы себепті, олар басқа жануарларды моральдық қарастырудан шығарады. Пайдалы философтар Джереми Бентам мен Питер Сингер моральдық қоғамға қатысудың кілті рационалдылық емес екенін айтады, себебі егер рационалдылық өлшем болса, біз кейбір мүгедектер мен нәрестелерді қоспауымыз мүмкін, сондай-ақ сау ересектердің рационалдылық деңгейін де ажыратуға тура келер еді, бірақ моральдық іс-қимылдың нағыз мақсаты – қасіреттен сақтану. Мысалы, аборт мәселесін қарастыруға болады. Тағы да мысалдарды шектен шыққан жағдайлар туралы аргументтен алуға болады. (Адам емес жануарлар тармағын қараңыз).
Moral Agents are entities whose actions are eligible for moral consideration. An example of this would be a young child old enough to understand right from wrong, yet they hit their siblings on an occasion when they get angry. The action of hitting is up for moral consideration because the child is old enough to consider whether or not it is the correct action to take and the morality of their behavior. Moral Patients are entities that themselves are eligible for moral consideration. An example of this would be a child who does not know how to determine right from wrong. A child in this situation is up for moral consideration by others because those around them understand they are incapable of understanding the consequences of their actions and are therefore unable to understand the morality of a situation due to developmental barriers. For this reason, they would exclude other animals from moral consideration. Utilitarian philosophers Jeremy Bentham and Peter Singer have argued, the key to inclusion in the moral community is not rationality — for if it were, we might have to exclude some disabled people and infants, and might also have to distinguish between the degrees of rationality of healthy adults — but the real object of moral action is the avoidance of suffering. An example of this is the Abortion debate. Further examples can be taken from the argument from marginal cases. (See section Non Human Animals).
Жасанды моральдық агенттер
Жасанды моральдық агенттік туралы талқылаулар бірнеше негізгі ойлардың төңірегінде жүреді. Бірінші талқылау – жасанды жүйенің моральдық агент бола алуы мүмкін бе деген сұрақ (жасанды жүйелер мен моральдық жауапкершілікке қараңыз). Екінші талқылау этикалық маңызы бар мінез-құлықтарды көрсетуге бағытталған машиналар құрастыруға қатысты (машина этикасына қараңыз). Соңында, роботтарды моральдық агенттер ретінде жасау керек пе деген пікірталас бар. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар роботтарды моральдық агенттік деңгейі әртүрлі деп қабылдайды. Бұл қабылдаулар екі түрлі жолмен көрінеді: (1) роботтың моральдық қабілеті туралы түсініктер (жақсылық жасау немесе жамандықтан аулақ болу мүмкіндігі) және (2) оның бағдарламалауға тәуелділігі туралы түсініктер (құрылғының бағдарламаға тәуелділігі жоғары болса, агенттігі төмен болады). Зерттеулер көрсеткендей, бір әрекетке моральдық баға беруде агенттің адам немесе робот екендігі маңызды емес болуы мүмкін. Дегенмен, роботтарға жақсы іс-әрекеттері үшін көбінесе құрмет көрсетілмейді және оларға сену үшін олардың мінез-құлқы үнемі жақсы болуы керек. Моральдық түсінік пен агенттікке ие роботты немесе «әлеуметтік машинаны» құру әлі жүзеге асырылмады. Алайда, мұндай мүмкіндіктерге ие машина болашақта жасалуы мүмкін.
Discussions of artificial moral agency center around a few main ideas. The first discussion is on whether it is possible for an artificial system to be a moral agent see artificial systems and moral responsibility. The second discussion concerns efforts to construct machines with ethically significant behaviors see machine ethics. Finally, there is debate about whether robots should be constructed as moral agents. Research has shown that humans do perceive robots as having varying degrees of moral agency. These perceptions can manifest in two distinct ways: (1) ideas about a robot’s moral capacity (the ability to be/do good or bad) and (2) ideas about its (in)dependence on programming (where high dependency equates to low agency). Research suggests that the moral judgment of an action may not depend on whether the agent is a human or a robot. However, robots are rarely given credit for acting well, and must behave more consistently well to be trusted. The creation of a robot or “social machine” with the capability of understanding morality and agency has not been accomplished yet. However, a machine with those capabilities could be potentially created in the future.
Адам емес жануарлар
Адам емес жануарлардағы моральдық агенттік туралы талқылау адам және адам емес жануарлардың мораль табиғаты мен қабілеттері және мінез-құлқы туралы пікірталасты қамтиды. Әртүрлі түрлердің табиғаты, мінез-құлқы және қабілеттері туралы келісетін ойшылдар, тіпті де моральдық агенттік үшін қандай қабілеттер маңызды екені немесе моральдық агенттікті анықтаудағы нақты мінез-құлықтың маңызы туралы келіспеуі мүмкін. Моральдық агенттер көбінесе ерекше моральдық қарастыруға лайық деп есептелетіндіктен, бұл талқылау кейде адам емес жануарларды қамтитын тәжірибелерге қатысты жануарлар құқықтары туралы пікірталастармен байланысты. Жануарлар биологиясы мен мінез-құлқына қатысты зерттеулер адам емес түрлерде күрделі әлеуметтік құрылымдар мен мінез-құлық нормаларының мықты дәлелдерін ұсынды. Сондай-ақ, кейбір адам емес түрлер, әсіресе басқа приматтар, өкініш немесе қайғы сияқты эмоцияларды білдіре алатынына дәлелдер бар, бірақ бұл тұста кейбір ойшылдар пікір таласты тудырады. Дегенмен, адамдар абстрактілі және символдық ойлау қабілеті және күрделі тілді қолдану сияқты интеллект пен рационалдылыққа байланысты ерекше қабілеттерді көрсетеді. Адам емес жануарлар моральдық агенттер екенін мәлімдейтін философтар мен биологтар, әдетте моральдық агенттік эмпатияға немесе әлеуметтік қатынастарға байланысты екенін айтады және осының адам емес жануарлардағы дәлелдерін баса көрсетеді. Олар сондай-ақ, адамдарда моральдық іс-әрекет ретінде сипатталатын мінез-құлықтарды, мысалы, әлеуметтік нормаларды бұзғандарды жазалауды да атап көрсетеді. Кейбір ойшылдар түрлерге қарай әртүрлі моральдық агенттік түрлері немесе деңгейлері болуы мүмкін екенін немесе жануарлар толыққанды моральдық агенттер болмаса да, моральдық тұрғыдан әрекет ете алатынын ұсынады. Адамдар ғана моральдық агент бола алады деп санайтын ойшылдар, әдетте моральдық агенттік рационалдылыққа байланысты екенін айтады. Олар адамның ерекше қабілеттерін және мінез-құлқының бірегей күрделілігін көрсетеді. Олардың пікірінше, қылмыскерлерді жазалау сияқты ортақ мінез-құлықтар, әйтсе де, өте әртүрлі ішкі процестерге негізделген, яғни бұл мінез-құлықтар адам үшін моральдық әрекет ретінде қарастырылады, бірақ адам емес жануарлар үшін емес.
Discussion of moral agency in non human animals involves both debate about the nature of morality and about the capacities and behavior of human and non human animals. Thinkers who agree about the nature, behavior and abilities of different species may still disagree about which capacities are important for moral agency or about the significance of particular behaviors in determining moral agency. Since moral agents are often thought to warrant particular moral consideration, this discussion is sometimes linked to debates in animal rights about practices involving non human animals. Studies of animal biology and behavior have provided strong evidence of complex social structures and behavioral norms in non human species. There is also evidence that some non human species, especially other primates, can demonstrate empathy and emotions such as guilt or grief, though some thinkers dispute this. However, humans display distinctive capacities related to intelligence and rationality such as the ability to engage in abstract and symbolic thought and to employ complex language. Philosophers and biologists who claim that non human animals are moral agents typically argue that moral agency is dependent on empathy or social relations, and stress the evidence for these in non human animals. They may also point out behaviors which in humans are described as moral activities, such as the punishment of individuals who break social norms. Some thinkers suggest that there are a variety of types or levels of moral agency which vary by species, or that animals may act morally without being full moral agents. Thinkers who hold that only humans can be moral agents typically argue that moral agency depends on rationality. They highlight distinctive human abilities and the unique complexity of human behavior. They argue that shared behaviors such as the punishment of wrongdoers are nevertheless underpinned by very different internal processes, meaning that these behaviors qualify as moral activity for humans but not for non humans.