Кіріспе
Сократтың Глауконға жанның өлмейтін болуы керектігі туралы түсіндірмесі Ер туралы аңыз (/ɜr/; Ἠρ (ér), жалпы: Ἠρός) – Платонның «Республика» еңбегін (10.614–10.621) аяқтаушы аңыз. Бұл оқиға ғалам мен өлімнен кейінгі өмір туралы айтады және көп ғасырлар бойы діни, философиялық және ғылыми ой-пікірге зор ықпал етті. Оқиға Памфилиялық Арменіос (Ἀρμένιος) ұлы Ер есімді бір адамның шайқаста қаза табуымен басталады. Шайқаста қаза тапқандардың денелері жиналғанда, Ер өлімінен он күн өткен соң да бүлінбейді. Екі күннен кейін ол өзінің өртеу тірегінде қайта тіріліп, өмірден кейінгі саяқаты туралы, соның ішінде қайта туу және астралдық жазықтың аспан шарлары туралы айтады. Аңызда жақсылық жасаған адамдар өлімнен кейін марапат алады, ал жамандық жасағандар жазаланады деген идея бар. Бұл Ер туралы аңыз делінсе де, мұндағы «аңыз» сөзі қазіргі мағынасындағыдай емес, «сөз, айту, баяндау» дегенді білдіреді. Бұл сөз Сократтың түйіндемесінде қолданылады, себебі Ер Лете суын ішпегендіктен, бұл баяндама (грек тілінде миф) бізге жеткен.
The Myth of Er (/ɜr/; Ἤρ (ér), gen.: Ἠρός) is a legend that concludes Plato's Republic (10.614–10.621). The story includes an account of the cosmos and the afterlife that greatly influenced religious, philosophical, and scientific thought for many centuries. The story begins as a man named Er, son of Armenios (Ἀρμένιος), of Pamphylia, dies in battle. When the bodies of those who died in the battle are collected, ten days after his death, Er remains undecomposed. Two days later he revives on his funeral pyre and tells others of his journey in the afterlife, including an account of reincarnation and the celestial spheres of the astral plane. The tale includes the idea that moral people are rewarded and immoral people punished after death. Although called the Myth of Er, the word "myth" here means "word, speech, account", rather than the modern meaning. The word is used at the end when Socrates explains that because Er did not drink the waters of Lethe, the account (mythos in Greek) was preserved for us.
Ердің ертегісі
Көптеген жандармен бірге Ер төрт есік бар, екісі көктен, екіншісі жерден ашылған таңғажайып жерді көрді. Осы есіктердің арасында судьялар отырып, жандарға қай жолмен жүру керектігін бұйырды: ізгілер көкке апаратын жолға бағытталды, зұлымдар төменге. Бірақ Ер судьяларға жақындағанда, оған өз тәжірибесін адамзатқа жеткізу үшін тыңдап, байқап отыру керектігі айтылды. Сол кезде аспандағы екінші есіктен таза жандар төмен қарай ұшып келіп, көркем көріністер мен ғажайып сезімдерді баяндады. Жер астынан келгендер лас, шаршаңқы, құнығып, қорқынышты оқиғаларын айтып, қайғыдан жылады, себебі әрқайсысы тірі кезінде жасаған зұлымдықтары үшін он есе жаза төлеуге тиіс еді. Дегенмен, жер астынан босатылмағандар да болды. Қатілдер, тирандар және басқа да саяси емес қылмыскерлер жер астынан шығу жолында мәңгілікке қалды, қашуға мүмкіндік жоқ еді. Жеті күн далада өткен соң, жандар мен Ер одан әрі саяхаттауға мәжбүр болды. Төрт күннен кейін олар бұрын-соңды көрмеген жарқын, жаңбырлы сәулелі жерге жетті. Олар одан тағы бір күн саяхаттап, оған жетті. Бұл – Қажеттіліктің Шарпысы еді. Бірнеше әйел, соның ішінде Қадірлі Қажеттілік, оның қыздары және Сиреналар болды. Жандар – Эрден басқа – қатарға тұрды, әрқайсысына лотерея белгісі берілді. Содан кейін, лотерея жеребесі таңдалған ретімен әр жан келесі өмірін таңдауға шақырылды. Ер жаңа өмірді таңдаған алғашқы адамды еске алды: жер астының қорқынышын білмеген, аспанда сыйлық алған адам, асығыс түрде қуатты диктатураны таңдады. Ол басқа да зұлымдықтардың арасында өз балаларын жеуге тағдырланғанын түсінді. Эрдің айтуынша, көктегі жолмен өткендердің көбі осылай болды, ал жазаланғандар көбінесе жақсырақ өмірді таңдады. Көптегендер бұрынғы өмірінен өзгеше өмірді қалаған. Жануарлар адам өмірін таңдады, ал адамдар көбінесе жануарлардың көңілдірек өмірін таңдады. Осыдан кейін әр жанға өмірінде көмектесу үшін қамқоршы рух берілді. Олар Қадірлі Қажеттіліктің тағынан өтті, содан кейін Ұмытылу жазығына барды, онда Ұмытылу өзені (Лете өзені) ағып жатты. Әр жан әртүрлі мөлшерде су ішуге міндетті болды; Ер ғана бақылап тұрды. Ішкен соң, әр жан бәрін ұмытып қалды. Түнде ұйықтап жатқанда, әр жан қайта туылып, әртүрлі бағытта көтерілді, осылайша саяхатын аяқтады. Ол денесіне оралған жолын есіне алған жоқ. Ол көзін ашқанда, таңертең жерлеу отының үстінде жатқанын көрді, өлімнен кейінгі өмірге жасаған саяхатын еске түсіре алды.
Моральдық
Диалогта Платон Сократтың Глауконға жанның өлмейтінін және оны жоюға болмайтынын түсіндіріп, осы арқылы әңгімені бастайды. Сократ Глауконға Ер туралы мифті айтады, онда біз жасайтын таңдаулар мен қалыптастыратын мінезіміз өлімнен кейін де салдарларын береді. "Республиканың" екінші кітабында Сократ тіпті құдайлардың да өзінің санасында әділетсіз болып көрінетін шешен алдаушыға алдануы мүмкін екенін айтады, себебі олар шындықтан алыс, бірақ сырттай ізгіленген "халық адамын" құрметпен қабылдап, шын ниетімен әділ болған, бірақ арсыз жала жапқан адамды қабылдамай, жазалайды. Ер мифінде жалған құлшынып, немесе бір жағынан ұятсыздық танытқан адамдардың нағыз мінезі, оларға жаңа өмірді таңдау ұсынылғанда, зұлымдардың өмірін таңдаулары арқылы ашылады. Бұрынғы өмірінде орташа бақытты өмір сүргендер болашақта да солай өмір сүруге бейім, бұл олардың даналығынан емес, әдеттерінен туындайды. Өмірде шексіз әділетсіздікке ұшырап, жақсы өмір сүру мүмкіндігінен үмітін үзгендер, келесі реинкарнациясы үшін жануарлардың жанын таңдайды. Философиялық өмір – тәжірибе, мінез және тағдырдан туындайтын өмір түрлерін анықтайды, соның арқасында адамдарға жаңа өмірдің мүмкіндіктері ұсынылғанда дұрыс таңдау жасауға көмектеседі. Ал жетістік, атақ-даңқ және билік уақытша жұмақтық сыйлықтар немесе тозақтық жазалар әкелсе, философиялық ізгіліктер әрқашан адамның қадір-қасиетіне қызмет етеді.
Салыстырмалы мифология
Кейбір ғалымдар Ер туралы мифті армяндық "Ара сұлу" (арм. Արա Գեղեցիկ Ara Gełec‘ik) жыр-аңызымен байланыстырады. Армян жыр-аңызында Ара патша өте әдемі болғандықтан, Ассирия патшайымы Семирамида оны тұтқындап, тірідей алып келу үшін Арменияға қарсы соғыс ашты, осылайша оған үйленгісі келді. Шайқас барысында Семирамида жеңіске жетті, бірақ Араны тірі ұстауға бұйрық бергеніне қарамастан, ол қаза тапты. Армениямен үздіксіз соғыс болдырмау үшін, сиқыршы ретінде танымал Семирамида Араның денесін алып, оны қайта тірілту үшін құдайларға жалбарынып дұға етті. Армениялықтар көшбасшыларының өлімінен кек алу үшін шабуылға шыққанда, Семирамида өзінің бір сүйіктісін Ара кейпінде көрсетіп, құдайлар Араны қайта тірілткен деген қауесет таратып, армениялықтарды соғысты тоқтатуға көндірді. Бір дерек бойынша, Семирамиданың дұғасы қабыл болып, Ара қайта тірілді.