Кіріспе

Тұтынушылардың ақшаны бөлу мәселесі, өзіне ең көп пайда табу мақсатында
жай ғылыми кіріспе

Пайдалылықты барынша арттыру тұжырымын алғаш рет утилитаризм философтары Джереми Бентам мен Джон Стюарт Милл жасады. Микроэкономикада пайдалылықты максимизациялау мәселесі – тұтынушылардың алдындағы сұрақ: «Мен пайдалылығымды барынша арттыру үшін ақшамды қалай жұмсауым керек?» Бұл – ең оңтайлы шешімді табуға қатысты мәселе. Ол қолжетімді тауарлар мен қызметтердің қаншасын тұтыну керектігін, жалпы шығындарды (кірісті), тауарлардың бағасын және жеке талғамдарын ескере отырып анықтаудан тұрады. Пайдалылықты барынша арттыру тұтынушылар теориясындағы маңызды ұғым, себебі ол тұтынушылардың табыстарын қалай бөлуге шешім қабылдайтынын көрсетеді. Тұтынушылардың рационалды болуына байланысты, олар өзіне ең көп пайда әкелетін нәрсені іздейді. Дегенмен, шектеулі рационалдылық және басқа да қателіктерге байланысты, тұтынушылар кейде пайдалылығын толыққанды арттырмайтын тауар жиынтығын таңдайды. Тұтынушының пайдалылықты барынша арттыру жиынтығы да өзгермейді және уақыт өте келе жеке талғамдарға, баға өзгерісіне, кірістің артуына немесе азаюына байланысты өзгеруі мүмкін.

1) Уолрас заңы

Уолрас заңына сәйкес, егер тұтынушылардың қалаулары толық, монотонды және транзитивті болса, онда оңтайлы талап бюджеттік сызықта орналасады.

Тұтынушының артықшылықтары

Коммуналдық пайдалылықтың болуы үшін тұтынушының қалаулары толық және транзитивті болуы тиіс (қажетті талаптар).

Толық

Таңдаулардың толықтығы тұтынушының тұтыну жиынтығындағы барлық жиынтықтарды салыстыра алатынын білдіреді. Мысалы, егер тұтынушыда 3 жиынтық A, B және C болса, онда: A ≥ B, A ≥ C, B ≥ A, B ≥ C, C ≥ B, C ≥ A, A ≥ A, B ≥ B, C ≥ C. Сондықтан тұтынушы толық таңдауға ие, себебі ол әрбір жиынтықты салыстыра алады.

2) "Банк үшін доллар"

Пайдалылықты максималдаудың маңызды ұғымы – «ақшаның тиімді жұмсалуы» (bang for buck) болып табылады, ол тұтынушының ақшасына ең көп пайда алуға тырысуынан тұрады. Егер Уолрас заңы орындалса, тұтынушының ең тиімді шешімі бюджеттік сызық пен ең тиімді айқындық қисығының қиылысқан нүктесінде жатады, бұл нүкте жанасу шарты деп аталады. Бұл нүктені табу үшін, пайдалылық функциясын x және y-қа қатысты дифференциалдап, шекті пайдалылықтарды анықтаңыз, содан кейін оларды тиісті тауарлардың бағаларына бөліңіз. Осылайша x немесе y тауарының ең тиімді мөлшерін табуға болады.

4) Теріс әсерлерді байқаңыз

Теріс мәнді тексеру қажет, себебі пайдалылықты барынша арттыру есебіндегі жауап, бір тауарға қатысты оңтайлы сұраныс теріс болатын жағдайды көрсетуі мүмкін, бірақ бұл шындықта мүмкін емес, өйткені бұл қалыпты шектен шығады. Егер бір тауарға сұраныс теріс болса, оңтайлы тұтыну жиынтығы сол тауардан 0 бірлік тұтынылып, қалған табыс басқа тауарға жұмсалатын жағдай болады (шектік шешім). Мысалы, x тауарға сұраныс теріс болған кездегі жағдайды 1-суретте қараңыз.

Қарым-қатынас ұғымдары

Пайдалылық функциясы мен Маршалл сұранысы арасындағы қатынас, пайдалылықты барынша арттыру мәселесінде, шығыс функциясы мен Хикс сұранысы арасындағы қатынасты шығынды барынша азайту мәселесінде көрсетеді. Шығынды азайтуда пайдалылық деңгейі де, тауарлардың бағасы да берілген, ал тұтынушының міндеті – осы пайдалылық деңгейіне жету үшін қажетті ең төменгі шығын деңгейін табу. Утилитаризм әлеуметтік таңдау қағидасы – қоғам пайдалылықтардың қосындысын барынша арттыратын нұсқаны таңдауы керек деген қағида. Пайдалылықты барынша арттыруды жеке адамдар жасайды, ал пайдалылықтар қосындысын барынша арттыруды қоғам жасайды.