Кіріспе
Солтүстік Еуропадағы археологиялық кезең Скандинавияның қола дәуірі (сонымен қатар Солтүстік қола дәуірі немесе Скандинавия қола дәуірі) – шамамен б.з.д. 2000/1750–500 жылдар аралығындағы Скандинавия тарихының алғашқы кезеңі. Скандинавияның қола дәуірі мәдениеті б.з.д. 1750 жыл шамасында, соғыс балтасы мәдениетінің (Скандинавияның сымды керамика нұсқасы) және қоңырау тәрізді тостаған мәдениетінің жалғасы ретінде, сондай-ақ Орталық Еуропадан келген ықпалдың нәтижесінде пайда болды. Бұл ықпал, көптеген жағдайларда, Юнетиц мәдениетіне ұқсас халықтардан келді, олар Юнетицтен немесе Солтүстік-Батыс Германиядағы Юнетиц мәдениетінің жергілікті интерпретацияларынан алынған әдет-ғұрыптарды әкелді. Орталық Еуропаның металлургиялық ықпалы ерекше көзге түседі. Скандинавиядағы қола дәуірі б.з.д. 2000 жылдан кейін қола құралдардың енгізілуімен және қолданылуымен басталды, содан кейін б.з.д. 1750 жылдан бастап қола металлургиясы технологиясын жүйелі қабылдау жүзеге асты. Скандинавияның қола дәуірі Микен Грециясымен тығыз сауда байланыстарын сақтап, олармен бірнеше айқын ұқсастықтарды бөлісті. Скандинавияның қола дәуірі, Синташта/Андроново мәдениеті және Ригведа халықтары арасындағы мәдени ұқсастықтар да анықталды. Скандинавияның қола дәуірі аймағына солтүстік Германияның бір бөлігі кірді, ал кейбір ғалымдар қазіргі Эстония, Финляндия және Помераниядағы нысандарды оның мәдени аймағының құрамына жатқызады. Скандинавияның қола дәуіріндегі адамдар янтарь экспортымен белсенді айналысып, металл импорттады, соның нәтижесінде шебер металл өңдеушілерге айналды. Металл кен орындарының саны мен тығыздығы тұрғысынан, Скандинавияның қола дәуірі өмір сүрген кезеңде Еуропадағы ең бай мәдениетке айналды. Темір металлургиясы Скандинавияда кейінгі қола дәуірінде, кем дегенде б.з.д. 9 ғасырдан бастап қолданыла бастады. Б.з.д. 5 ғасыр шамасында Скандинавияның қола дәуірі Римге дейінгі темір дәуірімен және Ясторф мәдениетімен ауыстырылды. Скандинавияның қола дәуірі көбінесе герман халықтарының ата-бабасы саналады.
The Nordic Bronze Age (also Northern Bronze Age, or Scandinavian Bronze Age) is a period of Scandinavian prehistory from c. 2000/1750–500 BC. The Nordic Bronze Age culture emerged about 1750 BC as a continuation of the Battle Axe culture (the Scandinavian Corded Ware variant) and Bell Beaker culture, as well as from influence that came from Central Europe. This influence most likely came from people similar to those of the Unetice culture, since they brought customs that were derived from Unetice or from local interpretations of the Unetice culture located in North Western Germany. The metallurgical influences from Central Europe are especially noticeable. The Bronze Age in Scandinavia can be said to begin shortly after 2000 BC with the introduction and use of bronze tools, followed by a more systematic adoption of bronze metalworking technology from 1750 BC. The Nordic Bronze Age maintained close trade links with Mycenaean Greece, with whom it shares several striking similarities. Some cultural similarities between the Nordic Bronze Age, the Sintashta/Andronovo culture and peoples of the Rigveda have also been detected. The Nordic Bronze Age region included part of northern Germany, and some scholars also include sites in what is now Estonia, Finland and Pomerania as part of its cultural sphere. The people of the Nordic Bronze Age were actively engaged in the export of amber, and imported metals in return, becoming expert metalworkers. With respect to the number and density of metal deposits, the Nordic Bronze Age became the richest culture in Europe during its existence. Iron metallurgy began to be practised in Scandinavia during the later Bronze Age, from at least the 9th century BC. Around the 5th century BC, the Nordic Bronze Age was succeeded by the Pre Roman Iron Age and the Jastorf culture. The Nordic Bronze Age is often considered ancestral to the Germanic peoples.
Шығу тегі
Скандинавияның оңтүстігінде және Солтүстік Германияда Сымды керамика мәдениетінен кейін пайда болған мәдениет – Норд қола дәуірі. Ол Сымды керамика мәдениеті мен одан бұрынғы Тыртықты керамика мәдениетінің элементтерінің қосылуын көрсетеді. Шалколит дәуіріндегі шайқас балтасы мәдениетінен Норд қола дәуіріне өтуге себеп болған шешуші фактор – металлургиялық және Орта Еуропаның жалпы мәдени ықпалы болды деп саналады, бұл әдет-ғұрыптарымен Унетице мәдениетіне ұқсас.
Хронологиясы
Оскар Монтелиус, осы кезең үшін қолданылатын терминді жасаған, 1885 жылы жарық көрген «Скандинавияға ерекше назар аударған қола дәуірінің мерзімделуі туралы» атты еңбегінде оны алты ерекше кіші кезеңге бөлді, ол әлі де кеңінен қолданылып келеді. Оның салыстырмалы мерзімдемесі радиокөміртектік талдаумен салыстырғанда жақсы нәтиже көрсетті, бірақ кезеңнің басталуы Монтелиус ұсынған б.з.д. 1800 жылға қарағанда б.з.д. 1700 жылға жақын екені анықталды. Орталық Еуропа үшін Пауль Рейнеке жасаған басқа жүйе қолданылады, себебі әр аймақтың өзіне тән артефакт түрлері мен археологиялық кезеңдері болады. Алғашқы қола дәуірі б.з.д. 1700-ден 1100 жылдарға дейін, ал соңғы қола дәуірі б.з.д. 1100-ден 550 жылдарға дейін саналады. Осы бөлімдер мен кезеңдерден кейін Римге дейінгі темір дәуірі келеді.
Елді мекендер
Скандинавияның қола дәуіріндегі қоныстар негізінен жеке шаруашылықтардан тұрды, олар әдетте ұзын үйден және қосымша төрт тіреулі құрылыстардан (хельмдер) құралды. Ұзын үйлер бастапқыда екі бөліктен тұрды, бірақ шамамен б.з.д. 1300 жылдан кейін үш бөлікті құрылымдар қалыпты жағдайға келді. Кейбір ұзын үйлер өте үлкен болды (ауданы шамамен 500 м2), және олар "басшылардың залдары" деп сипатталды, "олардың отыру алаңы заманауи Микен сарайларындағы мегарон сияқты". Ірі қоныстар да белгілі (Швециядағы Халлунда мен Апалле, Даниядағы Вольдтофте сияқты), сондай-ақ бекінілген орындар, металл өңдеу және керамика өндірісіне арналған мамандандырылған шеберханалар мен арнайы культ үйлері болды. Қоныстар географиялық тұрғыдан жоғары жерлерде орналасқан және көбінесе теңізге жақын шоғырланған. Кейбір қоныстар аймақтық билік, сауда, қолөнер өндірісі және діни амалдар орталықтары ретінде жұмыс істеді. Солтүстік Германиядағы (б.з.д. 12 ғасыр) Бронза дәуіріндегі бекінілген қала – Hünenburg bei Watenstedt, Скандинавия және Балтық теңізі аймағынан келген адамдар үшін сауда орталығы, сондай-ақ культ орталығы және билеуші элитаның ордасы ретінде сипатталған.
Жерлеу
Скандинавияның қола дәуірі қоныстарымен байланысты жерлеу шатырлары, үйінділер және зираттар кездеседі, олардың ішінде еменнен жасалған табындар мен күйдірілген сүйектер жерленген. Басқа қоныстармен байланысты жартасқа салынған өрнектер немесе су толы жерлерде қоладан жасалған заттардың жиынтықтары табылады. 1500 және 1150 жылдар аралығында тек Данияда ғана кем дегенде 50 000 қабір үйіндісі салынған. 14-13 ғасырларға жататын еменнен жасалған табындарда жақсы сақталған мумияланған денелер, киімдері және жерлеу заттары табылған. Денелер қабірлерде батпақты, оттегізсіз орта жасау үшін қабір үйінділерін сумен жиі суару арқылы қасақана мумияланған. Бұл практика Мысырдың мәдени әсерінен туындаған болуы мүмкін, себебі бұл Скандинавияда Мысыр артефакттарының және Мысырда Балтық янтарының пайда болуымен бірге орын алды (мысалы, Тутанхамонның қабірінде). Дегенмен, еменнен жасалған табындардағы денелерді қасақана мумиялау Британияда одан бұрын, шамамен 2300 жыл бұрын да кездескен. Солтүстік Германиядағы Седдиндегі 9 ғасырға жататын патша қабірі, Греция мен Италиядағы сол заманғы элиталық жерлеулермен тым ұқсас болғандықтан "Гомерлік жерлеу" деп аталған.
Ауыл шаруашылығы
Скандинавияның қола дәуірінде ауыл шаруашылығы (бидай, қарақұмық және арпа өсіруді қоса алғанда) және мал шаруашылығы (сияқты үй жануарларын ұстау: мүйізді мал, қой және шошқа) дамыған. Балық аулау мен аң аулау да тамақ көзі болды, оның ішінде моллюскілер, бұғы, лось және басқа да жабайы жануарлар аң ауынатын. Өгіздердің жүк тасуға пайдаланылғанына дәлелдер бар; үй иті кең таралған, бірақ жылқылар сирек кездесіп, ықтимал мәртебелік символдар болған. Археологиялық мұраға жергілікті шеберлер жасаған жүн және ағаш бұйымдар да кіреді. Б.з.д. 15-14 ғасырларда Оңтүстік Скандинавияда Еуропаның басқа аймақтарына қарағанда қабірлерде және сақтау орындарында көбірек қола өндіріліп, жиналған. Металл кен орындарының саны мен тығыздығы бойынша Скандинавия қола дәуірі Еуропадағы ең бай мәдениетке айналды. Данияда Еуропаның басқа аймақтарынан гөрі қола дәуіріне жататын қылыштар көп табылған. Металл шеберханаларында табылған біркелкі тостағандар (тигульдер) кейбір металл бұйымдардың жаппай өндірілгенін көрсетеді. Орхус университетінің профессоры Хель Вандкильде 1995 жылғы басылымдарында осы кезеңдегі көптеген ерлердің жауынгерлік этиканы ұстанғанын сипаттаған. Скандинавия қола дәуіріндегі жерлеулердің 70% астамы әртүрлі металл бұйымдарды қамтиды, ең көп таралғандары – қылыштар мен қанжарлар. Сондай-ақ, скандинавиялықтар күрделі өрнектелген дулығаларға (шлемдерге) үлкен мән бергені және оларды жасауға көп еңбек жұмсағаны айтылады. Дегенмен, Солтүстік қола дәуірінің барлық қару-жарағы мен қорғаныс құралдары соғыс үшін ғана қолданылмаған. Олардың кейбіреулері, әсіресе дулығалар, салтанатты мақсаттарға арналған деп саналады. Қарулардың қоғамдағы маңыздылығына қарамастан, археологиялық жаңалыстар көрсеткендей, Солтүстік қола дәуіріндегі қоғам ішіндегі зорлық-зомбылық, әсіресе қазіргі Еуропа қола дәуірі мәдениеттерімен салыстырғанда, аса кең таралмаған. Солтүстік қола дәуірінің халқы әскери күш-жігерін сыртқа, көршілес мәдениеттерге қарсы бағыттаған сияқты, және олардың Амбер жолы және басқа да маңызды сауда жолдарындағы шайқастарға қатысқандығы туралы пікірлер бар, бұл олардың қоғамының тұрақты өркендеуіне ықпал еткен. Скандинавия қола дәуірінен қалған тасқа қашалған суреттерде көптеген қайықтар мен қарулы адамдардан тұратын топтар бейнеленген. Хьортспринг қайығы сияқты табылған заттар Скандинавиядағы қола дәуіріндегі адамдардың сауда мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін өз аймағын қоршаған сулардың теңіз үстемдігіне үлкен сүйенгенін көрсететін теорияны нығайтады. Ежелгі ДНК және археологиялық дәлелдер Скандинавия қола дәуірі аймағынан келген адамдардың Солтүстік Германиядағы Тольленсе аңғарындағы шайқасқа қатысқандығын көрсетеді (б.з.д. 13 ғасыр), "осы дәуірдегі қазба жұмыстарынан табылған және археологиялық тұрғыдан расталған ең ірі шайқас орны".
Халықаралық байланыстар
Скандинавияның қола дәуірі Тумулус мәдениеті және Микен Грекиясымен тығыз сауда байланыстарын сақтады. Скандинавияның қола дәуірі янтарьды янтарь жолы арқылы экспорттады, ал оның орнына металдарды импорттады. Скандинавияның қола дәуірі кезінде мыс, қалайы және алтын сияқты металдар Скандинавияға көп мөлшерде әкелінді. Мыс Сардиния, Иберия және Кипрден импортталды. Сауда желісі б.з.д. 12 ғасырдағы қола дәуірінің күйреуі кезінде қысқа мерзімге бұзылды. Атпен тартылатын соғыс күймелеріне қатысты дәлелдер Скандинавияда б.з.д. 1700 жыл шамасында, Грециядағыдан бірдей немесе ертерек кезде пайда болды. Екі жағдайда да күймелер Карпат алабының немесе батыс даласының аймағынан шыққан болуы мүмкін. Данияда осы кезеңге жататын жақ сүйектері мен қамшы тұтқаларында қисық сызықты «толқынды жолақтар» дизайны кездеседі, бұл суреттер Карпат алабы мен Грецияның сол кездегі артефактілерінде, соның ішінде Микендегі элиталық шахталы қабірлерде де табылады. Бұл үлгілер кейіннен Скандинавияның қола дәуіріндегі металл бұйымдарында, соның ішінде Трундхолм Күн күймесінің алтын дискісінде пайда болады. Арбалардың бейнеленген суреттері Скандинавия тас өнерінде б.з.д. 1700 жылдан бастап, Микендегі бейнеленген тас стелаларда кездеседі. Екі дөңгелекті көліктің төрт спицалы дөңгелектері бар суреті Орталық Анатолиядағы Күлтепеден белгілі, ол б.з.д. 1900 жылға жатады. Керісінше, Синдашта және Андроново мәдениеттеріндегі күймелердің дөңгелектері төрттен көп спицалы болған. Карпат алабында б.з.д. 20-19 ғасырларға жататын шағын спицалы дөңгелек үлгілері табылды, ал жақ сүйектері б.з.д. 2000 жылдан белгілі. Маранның (2020, 2014) пікірінше, күймелер, ең болмаса, «Карпат алабы мен Оңтүстік Урал арасындағы барлық аймақта» пайда болған, тек Орал аймағында ғана емес, және содан оңтүстікке қарай Греция мен Таяу Шығысқа тараған. Греция жағдайында бұл Микендегі шахталы қабірлерден алынған сүйек материалдарын талдау арқылы қолдау табады, олар солтүстікке байланысты екенін көрсетеді. Кристиансен мен Ларссонның (2005) айтуынша, «шетелдік шығу тегі 1500 жылдан бастап Миной/Микен үлгісіне негізделген Скандинавияның қола дәуірі мәдениетінің қалыптасуында ең айқын байқалды». Б.з.д. 15-14 ғасырларда Скандинавияның қола дәуірі мен Микен Грекиясы ұқсас флангалы қылыштарды, сондай-ақ ортақ өмір салтының таңдамалы элементтерін, мысалы, лагерьтік орындықтар, күн белгілерімен безендірілген сусын ыдыстар және дене күтіміне арналған құралдар, соның ішінде қырыққыштар мен пинцеттер қолданды. Бұл «микендік жиынтық», оның ішінде спиральді безендіру, б.з.д. 1500 жылдан кейін Скандинавияның оңтүстігінде тікелей қабылданып, «Микеннің жоғары мәдениетінің ерекше және таңдамалы скандинавиялық нұсқасын» құрады, ол Орталық Еуропа аймағында қабылданылмады. Бұл ұқсастықтар жақын байланыстарсыз, жауынгерлер мен жалдамалылардың саяхаттары арқылы пайда болмауы мүмкін. Археологиялық деректер екі аймақта да жауынгерлерге байланысты ортақ институттардың болғанын көрсетеді. Атап айтқанда, Микен Грециясындағы Ванакс (салтты басшы) пен Лавагетас (жауынгер басшы) арасындағы басшылықтың екіұйымды жүйесі, Скандинавияның қола дәуірінде де көрініс тапқан. Дегенмен, бұл екіұйымды жүйе ортақ үнді-еуропалық дәстүрдің бір бөлігі болуы мүмкін. Екі аймақтың да көркемдік иконографиясында және онымен байланысты космологияда басқа ұқсастықтар да байқалады. Скандинавия мен Греция арасындағы кейбір байланыстар Орталық Еуропа арқылы жүзеге асырылған болуы мүмкін. Кристиансен мен Ларссонның (2005) пікірінше, «б.з.д. XVIII ғасырдан бастап б.з.д. XV ғасырдың басына дейін Хеттер, дала және Карпаттар арасында желілер жұмыс істеді, тікелей солтүстік Еуропамен байланыс бар еді. Осы кезеңде негізгі институттар янтарь мен жылқыға алмасу арқылы солтүстікке берілді, ал сонымен қатар күймелер институты даладан оңтүстікке тарады». Қола дәуірінің соңында (IV-VI кезең) Орталық Еуропа мен Италиямен байланыс күшейді. Әртүрлі континенттік Урнфилд мәдениеттері мен Холштатт мәдениеттері арасында көптеген өнер және иконографиялық ұқсастықтар байқалады. Мыс Орталық Еуропа мен Италиядан импортталды.
Дін және культ
Скандинавияның қола дәуірі дінінің, оның пантеонының, дүниетанымының және оның қалай қалыптасқанының толыққанды білімі жоқ. Жазба деректер жоқ, бірақ археологиялық қазбалар осы кезеңдегі діни амалдар мен діннің мәні туралы шашыраңқы және толық емес сурет сала береді. Тек кейбір мүмкін секталар мен белгілі бір тайпалар ғана белгілі. Осы мәдениеттің ең маңызды дәлелдері Солтүстік Еуропаның әр жерінде кездесетін обалар, күрделі бұйымдар, арнаулар мен тасқа салынған суреттер болып табылады. Бұл кезеңге қатысты көптеген тасқа салынған суреттер орындары бар. Тасқа салынған суреттердің мерзімі, мысалы, қола балталар мен қылыштар сияқты бейнеленген заттармен салыстыру арқылы анықталған. Көптеген тасқа салынған суреттер Шұбатты керамика мәдениетінен табылғандарға ұқсас келеді. Сонымен қатар, Скандинавияның тас дәуірінен қалған көптеген тасқа салынған суреттер бар, олардың көпшілігі солтүстік Скандинавияда бұғыларды бейнелейді. Көптеген археологиялық жағдайлар, әсіресе тасқа салынған суреттер, күнге табыну діннің орталық бөлігі болғанын көрсетеді. Күн бейнеленген кезде әйел ретінде қарастырылып, оны тұмар, күн кресі және қайықтар сияқты әртүрлі нышандармен, сондай-ақ жылқы, құстар, жыландар мен балықтар сияқты жануарлармен байланыстырған (Сól туралы да қараңыз), бірақ жыландарды тек діни мамандардың бір тобы ғана күнмен байланыстырған болуы мүмкін, олардың қырғыштарында осылай бейнеленген; әйтпесе, тасқа салынған суреттерде бейнеленген мифтер керісінше, жыландардың күнге қарсы екенін көрсетеді. Күндіз күн атпен немесе қайықпен көтеріліп, түнде түнгі кемеге отырып, түнде жүреді, содан кейін күндізгі кемеге немесе атқа ауысып, бұл процесті әр түнде және күндіз қайталайды. Күн құдайымен тығыз байланыста екі ер адамнан құралған құдайлар табынылған деп есептеледі және олар тұрмарлар, мүйізді шлемдер және қару-жарақтар, әсіресе балталар мен қылыштар сияқты нышандармен байланысты болған. Құрбандық заттары жерленген жерлерде көбінесе жұптап табылса, ал қайықтар сияқты жұп нысандар тасқа салынған суреттерде жиі кездеседі. Құрбандық орындарынан табылған мүйізді шлемдердің тек рәсімдік мақсаты болған және нақты соғыста қолданылмаған деп саналады. Екі құдайдың күннің қорғаушылары болып есептелгені және оның түнде қауіпсіз өтуін қамтамасыз еткені, сондықтан таңертең қайтадан көтеріліп, күндізгі аспанда әдеттегі жолын жалғастырғаны, бұл процесті әр түнде және күндіз қайталайтыны айтылады. Жаннет Варберг археологиялық деректерге сүйене отырып, әйелдердің әшекейлерімен (және арбалармен) бірге ат жабдықтарының табылуын ескере отырып, соғыс және жылқымен байланысты бір құдай әйел табынылған болуы мүмкін екенін айтты, оны ол «Соғыс және жылқының әйелі» деп атады. Құрбандықтар, жануарлар, қару-жарақ, зергерлік бұйымдар және адамдарды қамтиды, көбінесе су нысандарымен тығыз байланысты болды. Батпақтар, тоғандар, өзендер және көлдер сияқты су нысандары жиі құрбандықтар мен рәсімдер үшін қасиетті орындар ретінде пайдаланылды және мұндай жерлерде көптеген артефакттар табылған. Бронза тұрмарлар сияқты рәсімдік құралдар, әсіресе Дания және Швецияның батыс аймақтарында табылған. Тұрмарлар сонымен қатар бірнеше тасқа салынған суреттерде бейнеленген және рәсімдерде қолданылған деп есептеледі. Скандинавияның қола дәуірі діні мен мифологиясының көп бөлігі үнді-еуропалық сипатқа ие және ол скандинавиялық мифология мен дінінің, сондай-ақ герман мифологиясы мен дінінің алға бабасы болып саналады.
Теңізшілік
Мыңдаған тасқа қашалған суреттер Скандинавия қола дәуірінен кемелерді және "тас кемелер" деп аталатын ірі тас қабірлерді бейнелейді. Бұл орындар кемелер мен теңіз саяхатының мәдениетте маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Суреттегі кемелер, көбінесе, соғыс, балық аулау және сауда үшін қолданылған, тігілген тақтайлардан жасалған қайықтарды көрсетеді. Осы кемелердің пайда болуы неолит дәуіріне дейін жетеді және Римге дейінгі темір дәуірінде де жалғасты, Hjortspring қайығы осының мысалы. Аймақта 3600 жылдық қола балталар және Кипр мысынан жасалған басқа да құралдар табылды. Зерттеушілер кемелердің скандинавиялық қоғам үшін үнемі маңызды болғанын атап көрсетеді. Скандинавия қола дәуірінде қалыптасқан кеме жасау және теңіз саяхаты дәстүрлері ғасырлар бойы сақталды және темір дәуірінде одан әрі дамыды. Кейбір археологтар мен тарихшылар осы теңізге бағытталған мәдениеттің шыңы – викингтер дәуірі болды деп есептейді.
Климат
Скандинавияның қола дәуірі бастапқыда жылы климатпен сипатталды, ол шамамен б.з.д. 2700 жылдар шамасында климаттың өзгеруімен басталды. Климат қазіргі Германияның орталық және Францияның солтүстік аймақтарына ұқсас болған, бұл халықтың салыстырмалы түрде тығыз орналасуына және егіншілік үшін жақсы мүмкіндіктерге жол берді; мысалы, осы кезеңде Скандинавияда жүзім өсірілді. 850 және 760 жылдар аралығында климаттың шағын өзгеруі болды, нәтижесінде ылғалды, суық климат орнады, ал шамамен 650 жылдан бастап климаттың күрт өзгеруі басталды.
Генетика
Nature журналында 2015 жылдың маусым айында жарияланған зерттеуде Скандинавия қола дәуіріндегі адамдар генетикалық жағынан Сымды керамика мәдениетімен, Ширалы керамика мәдениетімен және Юнетице мәдениетімен тығыз байланысты екені анықталды. Скандинавия қола дәуірі мен Сымды керамика мәдениетінің адамдары қола дәуірі еуропалықтарының арасында ең жоғары лактозаға төзімділік деңгейін көрсетті. Зерттеу Синташта мәдениетінің және одан кейінгі Андроново мәдениетінің Сымды керамика халықтарының шығысқа қарай қоныс аударуын көрсетеді деп болжайды. 2015 жылдың маусым айындағы зерттеуде Дания мен Швециядағы Солтүстік қола дәуірі мен одан бұрынғы неолиттік мәдениеттерге жататын шамамен 2850 ж.б. – 500 ж.б. аралығындағы тоғыз адамның қалдықтары зерттелді. Неолиттік адамдардың арасында үш еркек I1, R1a1a1 және R1b1a1a2a1a1 гаплогруппаларын тасымалдағандығы анықталды. Скандинавия қола дәуіріндегі адамдардың арасында екі еркек I1, ал екеуі R1b1a1a2 гаплогруппаларын тасымалдаған.