Англиядағы тәуелсіздік күресі: 1173-1174 жылдардағы бүлік

Кіріспе

Англиядағы династиялық қақтығыс

1173–1174 жылдардағы көтеріліс – Англия королі Генрих ІІ-ге қарсы оның үш ұлы, әйелі Элеонора Аквитаниялық және олардың қолдаушылары жасаған бүлік. Көтеріліс он сегіз айдан кейін сәтсіз аяқталды; Генрихтің бүлікшіл отбасы мүшелері оның билігін мойындап, онымен келісімге келді.

Өмірбаян

Генрих II 1154 жылдан бері Англия, Нормандия және Анжуды биледі, ал оның әйелі, Елеонора патшайым 1137 жылдан бастап Аквитанияның кең аумағын басқарды. 1173 жылы Генрихтің төрт заңды ұлы болды (үлкенінен кішісіне дейін): Генрих, «Жас патша» аталған, Ричард (кейін «Арыстан жүрек» аталған), Джеффри және Джон («Жерсіз»), олардың барлығы осы иеліктердің бірін немесе барлығын мұраға алуға құқылы болды. Генрихтің заңсыз ұлы Джеффри де болды, ол заңды балалардың ең үлкенінен бұрын дүниеге келген болуы мүмкін. Осы кезде Жас патша Генрих 18 жасқа толған және сұлулығы мен тартымдылығымен мақталып жүрді. Ол Францияның Людовик VII-нің қызына, Элеонораның (Жас Генрихтің анасы) бұрынғы күйеуіне ұзақ уақыттан бері үйленген еді. Жас патша Генрихтің үлкен және сәнді сарайы болды, бірақ оның жетіспейтін ресурстары оны шектеді: «оның көптеген рыцарьлары болды, бірақ рыцарьларға сыйлықтар мен наградалар беруге шамасы жетпеді». Сондықтан жас Генрих өзінің ата-бабаларының мұрасын өз билігімен басқаруға асықты. Көтерілістің тікелей себебі Генрих II-нің үш қаланы, олар Жас патшаның мұралық иелігінде болған, кіші ұлы Джонға оның Мауриен графының қызымен некесінің шарты ретінде беру туралы шешімі болды. Осыдан кейін Жас патша Генрихті көптеген аристократтар билік алмасудан пайда табу мүмкіндігін көріп, көтеріліске итермеледі. Оның анасы, Елеонора күйеуімен ұзаққа созылған жанжалдың ортасында болды және ол Генрихтің 1170 жылы архиепископ Томас Бекеттің өлтірілуіне қатысы болуы мүмкін деген күдіктен туған наразылықпен бірге осы іске қосылды, бұл Генрихтің бүкіл христиан әлемінде беделсіз қалдырды. 1173 жылдың наурыз айында Жас патша Генрих Франциядағы әкесі Людовиктің сарайына қашып кетті, одан кейін оның бауырлары Ричард пен Джеффри де оны ілесіп келді. Елеонора оларға қосылуға тырысты, бірақ Генрих II оны жол үстінде тоқтатып, тұтқынға алды. Жас патша мен оның француз тәрбиешісі Генрих II-ге қарсы кең одақ құрды, Англия мен Анжудағы жерлер мен кірістерді Фландрия, Булонь және Блуа графтарына уәделеді; Шотландия королі Арыстан Уильям Нортумберлендті алады. Нәтижесінде Жас патша мұрасын бөліп алып, өзі билеуге тырысты.

King Henry II had been ruling England, Normandy, and Anjou since 1154, while his wife Queen Eleanor ruled the vast territory of Aquitaine since 1137. In 1173 Henry had four legitimate sons (from oldest to youngest): Henry, called the "Young King", Richard (later called "the Lionheart"), Geoffrey, and John ("Lackland"), all of whom stood to inherit some or all of these possessions. Henry also had an illegitimate son, Geoffrey, born probably before the eldest of the legitimate children. By this time, Henry the Young King was 18 years old and praised for his good looks and charm. He had been long married to the daughter of Louis VII of France, the former husband of Eleanor (Henry the Young King's mother). Henry the Young King kept a large and glamorous retinue but was constrained by his lack of resources: "he had many knights but he had no means to give rewards and gifts to the knights". The young Henry was therefore anxious to take control of some of his ancestral inheritances to rule in his own right. The immediate practical cause of the rebellion was Henry II's decision to bequeath three castles, which were within the realm of the Young King's inheritance, to his youngest son, John, as part of the arrangements for John's marriage to the daughter of the Count of Maurienne. At this, Henry the Young King was encouraged to rebel by many aristocrats who saw potential profit and gain in a power transition. His mother Eleanor had been feuding with her husband, and she joined the cause as did many others upset by Henry's possible involvement in the murder of Archbishop Thomas Becket in 1170, which had left Henry alienated throughout Christendom. In March 1173 Henry the Young King withdrew to the court of his father in law, Louis, in France and was soon followed by his brothers Richard and Geoffrey. Eleanor tried to join them but was stopped by Henry II on the way and held in captivity. The Young King and his French mentor created a wide alliance against Henry II by promising land and revenues in England and Anjou to the Counts of Flanders, Boulogne, and Blois; William the Lion, King of the Scots, would have Northumberland. In effect, the Young King would seize his inheritance by breaking it apart.

Көтеріліс

Апрель айында Фландрия және Булонь графтары Нормандияға шығыстан, Франция королі мен жас Генрих оңтүстіктен, ал бретондықтар батыстан шабуыл жасаған кезде жағдай шиеленісе бастады. Барлық шабуылдар сәтсіз аяқталды: Булонь графы қаза табады, Людовик жеңіліске ұшырап Нормандиядан қуылды, ал бретондықтар көптеген өмір мен мүлік шығынына ұшырап талқандалады. Арыстан Вильгельмнің Англияның солтүстігіне жасаған шабуылы да нәтижесіз болды. Нормандиядағы көтерілісшілермен Генрих II мен оның ұлы жас Генрих арасында келіссөздер жүргізілді, бірақ олар ешқандай нәтиже бермеді. Жақын арада жас Генрихті қолдаған, Нормандияда болған және аристократтар көтерілісінің жетекшісі Лестер графы бастаманы қолына алды. Ол фламанд жалдама әскерін жинап, Нормандиядан Англияға өтіп, басқа көтерілісші барондарға, әсіресе Норфолк графы Хью Бигодқа қосылды. Лестер графы Шотландияның солтүстігінен қайтып келе жатқан ағылшын әскерлерімен, Ричард де Лучи басқаруымен кездесіп, Форнхэмде толық жеңіліске ұшырады. Генрих II-нің барондары оған: «Бұл жыл сіздің жауларыңыз үшін жаман жыл» деді. 1174 жылдың көктемінде көтеріліс жалғасты. Арыстан Вильгельмнің інісі, Хантингдон графы Дэвид, солтүстік Англияны басып алуға тырысу үшін оңтүстікке қайтып, көтерілісші барондардың жетекшілігін өз қолына алды. Дерби графы Уильям де Феррерс, сондай-ақ көтерілісшілердің бірі, Нотингем қалалық бекінісін өртеп жіберді, ал Хью Бигод Норвичті де өртеді. Генрих II, Нормандияда жауларымен шайқасып, 8 шілдеде Англияға келді. Оның бірінші әрекеті – үш жыл бұрын Генрихтің рыцарьлары өлтірген және қадірленген Томас Беккеттің өлімі үшін тәубе етіп, құдайға жалбарыну болды. Кентерберидегі рәсімнен кейін, 13 шілдеде, Генрих II үшін құдайдың қамқорлығының белгісі ретінде, Арыстан Вильгельм және оның көптеген жақтастары Аленвик шайқасында аз ғана адал әскерлер тобының күтпеген шабуылына ұшырап тұтқынға алынды. Осыдан кейін Генрих II қарсыластарын талқандап, олардың барлық бекінісін аралап, капитуляцияларын қабылдады. Англия мәселесі шешілген соң, Генрих Нормандияға оралып, жауларымен келісімге келді. 30 қыркүйекте «Генрих король, король ұлы және оның бауырлары әкесіне және оның қызметіне қайтып келді, олардың феодалдық билеушісі ретінде».

Hostilities began in April when the Counts of Flanders and Boulogne invaded Normandy from the east, the King of France and young Henry from the south, while the Bretons attacked from the west. Each of the assaults ended with failure: the Count of Boulogne was killed, Louis was defeated and kicked out of Normandy, and the Bretons were routed with great loss of life and treasure. William the Lion's attacks in the north of England were also a failure. Negotiations were opened with the rebels in Normandy between father Henry II and son young Henry, to no avail. The Earl of Leicester, a supporter of young Henry who had been in Normandy and was chief of the aristocratic rebels, took up the charge next. He raised an army of Flemish mercenaries and crossed from Normandy back to England to join the other rebel barons there, principally Hugh Bigod, Earl of Norfolk. The Earl of Leicester was intercepted by the English forces returning from the north in Scotland, led by Richard de Luci, and was completely defeated at Fornham. Henry II's barons supposedly said to him, "It is a bad year for your enemies." In the spring of 1174 the rebellion continued. David, Earl of Huntingdon, brother of William the Lion, moved back south to attempt the conquest of northern England and took up the leadership of the rebel barons. William de Ferrers, Earl of Derby and one of the rebels, burned the royal burgh of Nottingham while Hugh Bigod likewise torched Norwich. Henry II, who had been in Normandy fighting his enemies, landed in England on 8 July. His first act was to do penance for the death of Thomas Becket, who was murdered by some of Henry's knights three years earlier and had already been canonized as a saint. The day following the ceremony at Canterbury, on 13 July, in a seeming act of divine providence for Henry II, William the Lion and many of his supporters were surprised and captured at the Battle of Alnwick by a small band of loyalists. In the aftermath Henry II was able to sweep up the opposition, marching through each rebel stronghold to receive their surrenders. With England taken care of, Henry returned to Normandy and set about a settlement with his enemies, and on 30 September "King Henry, the king's son, and his brothers, returned to their father and to his service, as their lord".

Салдары

Көтеріліс он сегіз айға созылды және Шотландияның оңтүстігінен Бретаньға дейінгі кең аумақта болды. Англияда патшаның бұйрығымен кем дегенде жиырма қамал қиратылғаны тіркелді. Көптеген қалалар қиратылды және көптеген адамдар қаза болды. Кінә жас Генридің кеңесшілеріне, көтерілісші баронға жатқызылды, олар тәжірибесіз және асығыс ханзадаларды өздерінің пайдасы үшін пайдаланды. Көтеріліс кезінде жас Генриге адал болған Уильям Маршалл: «Әке мен ұлды араздастыруды жоспарлаған сатқындардың күні қарғыс болсын» деді.