Кіріспе

Экологиялық таза процестер немесе қоршаған ортаға қаусызданған процестер (сондай-ақ, экологиялық, табиғатқа мейірімді және жасыл деп те аталады) – экожүйелерге немесе қоршаған ортаға келтірілетін зиянды азайтуға, минималды деңгейге дейін төмендетуге немесе толығымен жоюға бағытталған тауарлар мен қызметтерді, заңдарды, ережелерді және саясатты сипаттайтын тұрақтылық және маркетингтік терминдер. Компаниялар осы беймағлұм терминдерді тауарлар мен қызметтерін насихаттау үшін қолданады, кейде экологиялық таңбалар сияқты нақтырақ сертификаттармен бірге. Мұндай терминдерді шамадан тыс пайдалану «жасыл бояу» деп аталады. Тұрақты даму мақсаттарын (ТДМ) сәтті іске асыру үшін компаниялар өндірісте экологиялық таза процестерді қолдануға кеңес береді. Атап айтқанда, 12-ші ТДМ «тұрақты тұтыну және өндіріс үлгілерін қамтамасыз ету» мақсатымен 11 мақсатты және 13 индикаторды өлшейді. Халықаралық стандарттау ұйымы экологиялық таңбалар мен мәлімдемелер үшін принциптер мен процедураларды белгілеу мақсатында ISO 14020 және ISO 14024 стандарттарын әзірледі. Бұл стандарттар, әсіресе, қаржылық мүдделердің қақтығысына жол бермеуге, дұрыс ғылыми әдістерді және бекітілген сынақ процедураларын қолдануға, сондай-ақ стандарттарды әзірлеуде ашықтық пен айқындықты қамтамасыз етуге қатысты.

Еуропа

Еуропалық Одаққа мүше елдерде орналасқан өнімдер Еуропалық Одақтың мақұлдауынан кейін Еуропалық Одақтың экологиялық белгісін пайдалана алады. EMAS – бұл ұйым басқаруының өнімге қарағанда экологиялық тұрғыдан жасыл екенін көрсететін тағы бір Еуропалық Одақ белгісі. Германия өз стандартына негізделген «Көк періште» белгісін де қолданады. Еуропада компаниялар қоршаған орта мен экожүйелерге зиян келтірмеу үшін, өнімдерін өндіру кезінде экологиялық таза процестерді, экологиялық таңбаларды және жалпы ережелерді өзгертіп жатыр. Мысалы, Еуропада көптеген компаниялар өз өнімдерінің экологиялық таза екенін көрсету үшін EMAS белгісін қолданып жүр.

Компаниялар

Еуропадағы көптеген компаниялар өз өнімдеріне экологиялық таңба қоюды басымдыққа қояды, себебі бұл өнімдерге экологиялық таңба қойылғанда сатудың өсуіне ықпал етеді. Еуропада жүргізілген зерттеу экологиялық таңбалар мен балық сатып алу арасындағы байланысты көрсетті: «Біздің нәтижелеріміз экологиялық таңбаға деген сұраныс пен теңіз өнімдерінің сипаттамалары, әсіресе балықтың тазалығы, балықтың географиялық шығу тегі және балықтың табиғи немесе шаруашылықта өсірілгендігі арасындағы маңызды байланысты көрсетеді». Бұл мақалада экологиялық таңбалардың өнімдерді жасау және сақтау кезінде оң қоршаған ортаға әсерін ғана емес, сонымен қатар сатуды арттыратыны көрсетілген. Дегенмен, барлық еуропалық елдер кейбір өнімдерге, әсіресе балыққа экологиялық таңба қою қажеттігі туралы бір пікірде емес. Сол мақалада былай делінген: «Қызығы, балыққа экологиялық таңбаны қабылдау ықтималдығына елдің әсерін түсіндіру қиын. Экологиялық таңбаларды қабылдаудың ең жоғары деңгейі Бельгия мен Францияда». Осы талдаулар мен статистикаға сәйкес, Франция мен Бельгияда осы экологиялық таңбаларды қабылдауға көбірек бейімділік бар.

Солтүстік Америка

АҚШ-та экологиялық маркетинг туралы мәлімдемелерге сақтық қажет. "Қоршаған ортаға қатысты" сияқты екіұшты атаулар нақты анықтамасыз жаңсақтылық тудыруы мүмкін; кейбір реттеуші органдар нұсқаулар ұсынып жатыр. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі кейбір экологиялық таңбаларды өнімнің шынымен "жасыл" екенін анықтау үшін қате мағлұмат беруші деп санайды. Канадада "Экологиялық таңдау" бағдарламасының бір таңбасы бар. 1988 жылы құрылған бұл бағдарлама бойынша тек бағдарламамен бекітілген өнімдерге ғана таңба тағуға рұқсат етіледі. Жалпы алғанда, Мексика климаттық өзгерістерге қатысты арнайы заң қабылдаған әлемдегі алғашқы елдердің бірі болды. Заң 2020 жылға дейін ұлттық парниктік газдар шығарындыларын 30%-ға төмендетуді міндетті етіп белгіледі. Сондай-ақ, елде келесі 40 жылға саясатты жолбасшылыққа алуға арналған Ұлттық климаттық стратегия бар.

Океания

Энергияны бағалау белгісі – бұл "энергия тұтыну бірлігіне шаққандағы энергия қызметі" туралы ақпаратты ұсынатын III типті белгі. Ол алғаш рет 1986 жылы жасалған, бірақ келіссөздер нәтижесінде 2000 жылы қайта жаңартылды. Океания 16,1 кг электрондық қалдықтарды шығаратын екінші орында, ал қайта өңдеу деңгейі 8,8% ғана, бұл үшінші көрсеткіш. Океания аймағында Австралиядан басқа электрондық қалдықтарды басқару бойынша ресми саясаты бар ел жоқ. 2011 жылы жарияланған Өнімдік басқару актісі (Policy Stewardship Act) өнімдердің, әсіресе оларды жою және қалдықтарын басқару мәселелеріне қатысты әсерін азайтуға бағытталған. Аталған актіге сәйкес Ұлттық теледидар және компьютерлерді қайта өңдеу жүйесі (NTCRS) құрылды. Бұл жүйе 5000-нан астам өнім немесе 15000-нан астам қосымша құрылғы импорттайтын электр және электрондық жабдықтар (ЭЭЖ) өндірушілері мен импорттаушыларын жауапкершілікке тартады және электрондық өнімдерден материалдарды қайтару және қайта өңдеу үшін NTCRS-ке төлем жасауды талап етеді. Жаңа Зеландияда электрондық қалдықтарды тікелей басқаруға қатысты заң жоқ, оның орнына жеткізушілердің кері саудасы, сауда схемалары және ерікті қайта өңдеу пункттері сияқты ерікті өнімдік басқару схемалары қолданылады. Бұл схемалар көмектессе де, қайта өңдеуге жұмсалатын шығындардың 90% жұмыс күшіне кетеді, бұл қамтамасыз етушіге қаржылық жүктеме салады. Сонымен қатар, электрондық қалдықтар қазіргі уақытта басымдық берілетін өнім ретінде қарастырылмайды, бұл өнімдік басқаруды күшейтуге кедерілдіреді. Тынық мұхит аралдары аймағында (ТМА) электрондық қалдықтарды басқару қиындыққа толы, себебі аймақтағы елдердің жер көлемі шектеулі, тіпті олар әлемдегі ең аз электрондық қалдықтарды шығарады, себебі олардың табысы мен халқы аз. Осының салдарынан, қауіпсіз қайта өңдеуге болмайтын үлкен қалдық жинақтары қалыптасқан. Қазіргі уақытта Тынық мұхит аймақтық қоршаған ортаны қорғау бағдарламасының (SPREP) хатшылығы, Тынық мұхит аймағының табиғи ресурстарын және қоршаған ортаны басқаруға жауапты ұйым, Океания аймағындағы аймақтық үйлестіруді және электрондық қалдықтарды басқаруды жүзеге асырады. SPREP аймақтағы түрлі үкіметтерге басшылық ету үшін Cleaner Pacific 2025 аясын қолданады. Олар сонымен қатар PacWaste (Тынық мұхит қауіпті қалдықтары) ұйымымен бірлесіп, аралдардағы қалдықтарды басқарудың түрлі мәселелерін анықтап, шешу үшін жұмыс істейді, олардың көпшілігі үкіметтік бақылаудың жеткіліксіздігінен және осы мәселе бойынша білімнің аздығынан туындайды. Олар қазір міндетті өнімдік басқару саясатын енгізуді және жергілікті және өнеркәсіптік қайта өңдеуді ынталандыратын қайта өңдеуге арналған алдын ала төлемді енгізуді ұсынады. Олар аралдардың бірлесіп жұмыс істеуі және ресурстар мен тәжірибе алмасуы қажет деп санайды. NTCRS-тың көмегімен жағдай жақсарғанмен, олар мүдделі тараптардың жауапкершілігі туралы және оны нақты анықтау қажеттігі туралы ашық түрде айтады. Мемлекеттік және федералды ережелердегі айырмашылықтарға байланысты, тек Оңтүстік Австралия, Австралия астаналық аумағы және Викторияда электрондық қалдықтарды полигонға тастауға тыйым салынған. Егер федералды шешім қабылданса, бұл шектеу аймақтың қалған бөлігіне де қолданылуы мүмкін. Олар сондай-ақ қалдықтарды жинау пункттеріне оңай қолжетімділікті қамтамасыз етуді жақтады, себебі кейбір жағдайларда 100 км радиуста тек бір жинау пункті ғана бар. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір тұрғындардың қайта өңдеуге қатыспауының себебі жинау пунктіне қашықтықтан туындайды. Сонымен қатар, қайта өңдеуді ынталандыруға бағытталған науқандар аз болған, мысалы, Австралияның Мобильді телекоммуникация қауымдастығы басқаратын MobileMuster ерікті жинақтау бағдарламасы 1999 жылдан бері телефондарды полигонға тастау алдында жинап келеді. Қосымша зерттеулер көрсеткендей, 2018 жылы бұл бағдарлама туралы халықтың 74% білген, бірақ бұл Австралияның Мобильді телекоммуникация қауымдастығынан 45 миллион доллар инвестиция алғаннан кейін ғана мүмкін болды.

Азия

Соңғы 30 жыл ішінде Азияның экономикалық өсімі қарқынды дамып, энергияға деген сұранысты арттырды, нәтижесінде парниктік газдар шығарындылары мен ауаның қатты ластануы көбейді. Осы мәселелерді шешу үшін отынға ауысу және жаңартылатын энергия көздерін қолдану өте маңызды. Алайда, елдердің дамуы энергия тұтынудың артуына байланысты ластануды күшейтеді. Соңғы жылдары Азия үшін ең маңызды мәселе – ауаның ластануы. Қытайдың Пекин сияқты ірі қалалары ауа сапасы бойынша ең нашар рейтингтерді алды (Li et al., 2017). Оңтүстік Кореяның астанасы Сеул да ауаның ластануынан зардап шегеді (Kim et al., 2017). Қазіргі уақытта Үндістанның Мумбаи және Дели сияқты қалалары ауа сапасы бойынша қытай қалаларын озып келеді. 2019 жылы әлемдегі ауа сапасы нашар 30 қаланың 21-і Үндістанда болды. Экологиялық таза бағыттар батыс мәдениеттеріндегі жасыл түстен өзгеше, таза ауа мен таза су үшін көк түспен байланыстырылады. Жапондық және корейлік гибридтік көліктер көліктің барлық бөліктерінде жасылдың орнына көк түсті пайдаланады және "көк" сөзін ешқандай шектеусіз қолданады.

Қытай

Шен, Ли, Ван және Ляоның айтуынша, Қытайдың экологиялық сапары үшін қолданылған эмиссия саудасы жүйесі белгілі бір аудандарда іске асырылды және үкімет бекіткен сынақ аудандарымен салыстырғанда табысты болды. Бұл Қытайдың қоршаған ортаға әсер ететін жаңа, инновациялық жүйелерді тиімді енгізуге тырысқанын көрсетеді. Қытай қоршаған орта мәселелерімен күресу үшін көптеген тәсілдерді қолданды, тіпті олардың кейбіреуі алғашқыда сәттілікке жетпеді. Бұл оларға қоршаған ортаға пайдалы, тиімді процесті іске асыруға мүмкіндік берді. Қытай "алымды салыққа айналдыру" сияқты саясатты іске асыру қажеттігін ескере отырып, оны жылдамдату керек, сондай-ақ экологиялық салық жүйесін әзірлеу мен іске асыруды жетілдіру қажет. Бұл ластану деңгейінің төмендеуі салық деңгейінің төмендеуімен байланысты болатын позитивті стимул механизмін құрады. Мұндай саясатты іске асыру компанияларға қоршаған ортаны артық ластаудан аулақ болуға және оның орнына өз жұмыс орындарында экологиялық таза ортаны құруға ынта береді. Осылайша, ластану азаяды және қоршаған орта тазаланады. Компаниялар шығындарын азайту үшін төмен салықтарды қалайды, сондықтан олар қоршаған ортаны мүмкіндігінше ластамауға тырысады.

Халықаралық

Energy Star – энергия тиімділігін арттыру және жанама түрде парниктік газдар шығарындыларын азайтуды басты мақсат ететін бағдарлама. Energy Star әртүрлі елдер мен аймақтар үшін бөлек бөлімдерді қамтиды, оның ішінде АҚШ, Еуропалық Одақ және Австралия. АҚШ-та құрылған бұл бағдарлама Канада, Жапония, Жаңа Зеландия және Тайваньта да қолданылады. Бұдан өзге, БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсатының 17-сі 2030 жылғы күн тәртібі аясында дамушы елдерге экологиялық таза технологияларды дамытуға, таратуға, кеңейтуге және қолдануға көмектесуді көздейді.