Кіріспе
Södertälje – Швециядағы Сёдерманланд және Стокгольм округінің қаласы, сондай-ақ Södertälje муниципалитетінің орталығы. 2017 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 72 704 адамды құрайды. Södertälje, Södertälje каналы арқылы Балтық теңізіне құятын Меларен көлінің тоғысында орналасқан. 2000 жылдан бері ол Сёдерманланд провинциясының ішінде толығымен орналасқан ең ірі қала болып табылады.
Södertälje (,/s//ɜːr//d//ər/'/t//ɛ//l//j//ə//, /,/s//ʌ//d// / SU(R)DərTELyə, ) is a city in Södermanland and Stockholm County, Sweden and seat of Södertälje Municipality. As of 2017, it has 72,704 inhabitants. Södertälje is located at Mälarens confluence in to the Baltic Sea through the lock in the Södertälje Canal. Since year 2000, it is the largest city located entirely within the province of Södermanland.
Ежелгі тарих
Шамамен б.з.д. 4000 жылы тас дәуірінде алғашқы адамдар бүгінгі Сёдертельге аймағына жеткен деп есептеледі. Олар шамамен б.з.д. 3000 жылы шаруалар мәдениетінің аймаққа жеткен кезінде қоныстар құрды. Б.з.д. 1500-400 жылдары аралығында Мяларен көлі мен Балтық теңізі арасындағы бұғаз мұздықтан кейінгі көтерілу салдарынан тарылды. Содан кейін қайықтарды құмды үстінен сүйреп апаруға тура келді, бұл жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді. Сауда және қызмет көрсету дамыды. Алғашқыда қала жай ғана Телже деп аталды (бірнеше жазу түрлері белгілі; оның ішінде Телге, Талже және Телга). 1622 жылы сол кезде жаңадан құрылған Норрталье қаласынан 110 км солтүстік-шығысқа қарай орналасқан қаладан ерекшелеу үшін «оңтүстік» деген префиксі қосылды. Швеция Статистика мекемесі 1900 жылы қазіргі орфографияны қолдана бастады. Қала алғаш рет өз гербінде Әйіпті Олафты (St. Olof) бейнеледі. 17 ғасырдың басында оның орнын Тальелік Рагнхильд (Санкта Рагнхильд) иеленді. Рим мен Иерусалимге қажылық жасағаннан кейін оның қабірлері Сёдертельгеде жерленген деп есептеледі. Герцог Карл (кейіннен король Карл болды) герцогтығы кезінде Сёдертельгеге сауда және теңіз қаласы ретінде белсенді түрде инвестиция жасады, бұл қаланың өсуіне ықпал етті. Қаланың оңтүстігінде порт салынды. 1740 жылдарға дейін қала теңіз және саудадан басқа өнеркәсіптік өндіріспен айналыспады.
1800-жылдан 1950 жылға дейін
Сёдертальеде бұрыннан порт болған, бірақ 19-ғасырда оны кеңейтіп, ірі кемелерді қабылдау қажет болды. Осы кезеңде Сёдерталье Стокгольм тұрғындарының теңіз жағасындағы демалыс орны ретінде танымал болды. 1849 жылы Бадпаркен саябағында суық ванна және ыстық ванна үйі бар Södertälje Bathing Facilities ашылды. Ванна үйлері мен Societetshus нысаны бұзылып, бірақ Järnagatan көшесіндегі Bath қонақ үйі, Strandhotellet қонақ үйі, Stadsparken паркі және Вилла Белльвью курорттық дәуірден сақталған, ол 1945 жылға дейін шамамен жүз жылға созылды. Оларды көбінесе қарт әйелдер сататын, оларды «Крингельгуммор» (ағылш. Pretzel ladies) деп атаған. Претцельдер негізінен туристерге, әсіресе қаланың теміржол станцияларында сатылатын. Претцель сату, курорт қаласының басқа да ерекшеліктерімен бірге, 1881 жылы «Svenska Familj Journalen» (ағылш. Swedish Family Journal) журналында сипатталған. 1900 жылдарға қарай Сёдертальедегі халық саны 8000-нан асты. Ғасырдың басында қалада бірнеше ірі зауыттар ашылды: Svenska Centrifug AB (1896), AB Södertelge Verkstäder (1897), Baltic (1906), Aktiebolaget Astra Apotekarnes Kemiska Fabriker (Astra) (1913), Tobaksmonopolet (1915) және Wedaverken (1917). Ең қызықтысы – Södertelge қаласындағы Vagnfabriks Aktiebolaget компаниясының (VABIS) құрылуы (1891). 1911 жылы ол Scania компаниясымен бірігіп, Scania Vabis компаниясын құрды. Бірақ қазіргі уақытта компания тек Scania AB атауын пайдаланады.
1950 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін
1950 жылдары Сёдертелье қаласының орталық бөлігіндегі жағдай ескірген деп есептелді. Қаланың өсуімен бірге, қала шеткеріне заманауи пәтерлер салынды, ал қала орталығы негізінен салыстырмалы түрде кішкентай ағаш үйлерден тұрды. Сондықтан қалалық кеңес орталық аумақтарды кең масштабты жаңарту туралы шешім қабылдады, нәтижесінде Сторгатан көшесінің жаяу өтетін бөлігінің маңындағы көптеген ғимараттар (соның ішінде жақын орналасқан Nygatan және Köpmangatan көшелері) бұзылды. Кейбір ғимараттар Торкельбергет қалалық мұражайына көшірілді. Дегенмен, Олоф Палмес алаңы, Маренплан, Салтсьоторгет және Сторторгет айналасындағы 17-19 ғасырлардағы көптеген ғимараттар сақталды. 1960 жылы Сёдертелье әлі де 33 000 тұрғыны бар, көбінесе біртекті халық құрамын қамтитын салыстырмалы түрде шағын қала болып табылды. Алайда, 1960 жылдары қаланың демографиялық құрамы күрт өзгерді. Өнеркәсіптік өркендеу және құрылымдық өзгерістер экономикалық дамуға және қаланың өнеркәсіптеріне инвестициялардың ұлғаюына әкелді. Ірі компаниялар Scania Vabis және Astra жұмыс күшіне зор сұраныс танытты. Жұмысшылардың көп бөлігі елдің өнеркәсіптік өсімнен ауыр зардап шеккен аймақтарынан, негізінен Норрландтан тартылды. Елдің басқа аймақтарынан жеткілікті жұмыс күші болмаған жағдайда, шетелдік жұмысшылар шақырылды. Көшіп келген жұмысшылардың көп бөлігі Финляндиядан, сондай-ақ Грекия, Италия және Югославиядан келді. 1970 жылдары Финляндиядан көшіп келу азайды, ал көптеген христиан ассириялықтары/сириялықтары Сёдертельеде қоныстанды, көбінесе Түркияның Тур Абдин аймағынан. 1990 жылдардың соңында көптеген ирактықтар (олардың көпшілігі этникалық ассириялықтар) келді, қазір ассириялықтар ең ірі иммигранттар тобын құрайды. Жалпы, қала халқының шамамен 39 пайызы бірінші немесе екінші буын иммигранттардан тұрады. 2013 жылы бұқаралық ақпарат құралдарында ассириялық/сириялық азшылықтар құрған, қоғамнан тәуелсіз нормалар, ережелер және банк жүйесі бар параллель қоғам пайда болғаны туралы хабарлар тарады. Швеция құқық қорғау органдары кең ауқымды ресурстар жұмсады. 2013 жылы мафия тәрізді ұйым Södertäljenätverket (ағылш. Södertälje желісі) сотталуы аяқталды. Almnäs гарнизонының құрылысы 1970 жылы басталды. Свеа инженерлік корпусы және инженерлік әскерлер кадет мектебі (INGKAS) Almnäs-қа көшірілді. 1984 жылы оларға Қарулы күштердің халықаралық оқу мектебі Swedint қосылды. 1990 жылдары Альмнаста өмір сақшылары да орналасқан. 1996 жылдан кейін қарулы күштер кең ауқымды қайта ұйымдастырудан өтті және 2004 жылы Almnäs-тен толығымен кетіп қалды. Бұл аймақ қазір бизнес-парк ретінде пайдаланылуда. Қаланың көптеген заманауи тартымды орындары 1980 жылдары салынды. Француз жазушысы Артур Гудтың "La Science Amusante" кітабына негізделген мұражай салынды. Мұражай автордың Том Тит атты псевдонімімен "Том Тит эксперименті" деп аталды. Жаңа монша кешені Sydpoolen 1987 жылы ашылды және қазір елдегі ең көп танымал демалыс орындарының бірі болып табылады. 2010 және 2020 жылдар аралығында бірнеше инфрақұрылымдық жобалар аяқталды немесе басталды. Канал мен шлюзді кеңейту, сондай-ақ Södertälje Hamn теміржол станциясының маңындағы теміржол желісін жаңарту жұмыстары жүргізілуде.
Әкімшілік тарихы
Сёдертелье қаласы 1862 жылғы шведтік муниципалитет реформалары кезінде қалалық муниципалитетке айналды. Қала өсіп, 1946 жылы Вестертелье приходын, ал 1963 жылы Эстертелье приходын қосты. 1967 жылы қалалық муниципалитет одан әрі кеңейіп, қазіргі Сёдертелье муниципалитетінің орталығы болды. Швеция шіркеуінің ішінде Сёдертелье, Сёдертелье қалалық приходтың бір бөлігі болды. Ол 1946 жылы Södertälje landsförsamling-тің батыс бөлігін қосып алды және Södertälje församling (ағылш. Södertälje parish) атауын алды. Одан бері ол Твета приходын да қосты. 1973 және 2010 жылдар аралығында қаланың бір бөлігі Вестертелье приходының құрамына кірді. Сёдертелье қаласының шығыс бөлігі әлі де Эстертелье приходына қарасты. 1971 жылға дейін қала Сёдертелье кеңес сотының сот округіне қарасты. 1971 жылы ол Сёдертелье аудандық сотына өзгертілді.
Қалалық көрініс
1600 жылдары қалада екі ірі өрт болды; 1630 және 1650 жылдары. 1650 жылы болған өрттен кейін қираулар зор болды. Шіркеуден басқа барлық маңызды ғимараттар, оның ішінде мектеп және қала әкімдігі қиратылды. Өрттен кейін Андерс Торстенссонның жетекшілігімен кең ауқымды қала құрылысы жүргізілді, онда ескі, ретсіз ортағасырлық аудандар көшелердің торлы жоспарымен алмастырылды. 1650 жылдарғы жоспар 1960 жылдары қала орталығын қайта жаңартуға дейін көбінесе өз күшінде болды және қазір де орталық аудандардың көп бөлігіне тән. Көптеген ескі ғимараттар қала өрттерінен немесе бұзудан жойылды. Сауда орталықтары Сёдертельеде салыстырмалы түрде жаңа құрылыс. 2000 жылдардың басына дейін жергілікті шағын аудандардағы дүкендерден басқа, қаланың шығыс бөлігіндегі Веда ғана ірі сауда орталығы болды. Веданың шығысында Мораберг köpcentrum салынысымен дүкендердің саны артты. Сканиаринкен маңында бұрын бірнеше дүкен болған, бірақ кейіннен Васа ханделсплатс болып кеңейтілді. Кейбір дүкендер Хансаплан маңында, Содра ауданында, Södertälje Hamn теміржол станциясына жақын жерде де орналасқан.
Көпірлер
1924 жылға дейін, жаңартылған канал ашылғанға дейін, қаланың шығыс және батыс бөліктерін жалғайтын бір ғана көпір болған. Ол Меларехамнендегі ескі шлюздің жанында орналасқан айналмалы көпір. Ол 1910 жылы Södertelge Verkstäder-де салынған. Ескі айналмалы көпірдің орнына көбірек заманауи көпір салынды. Кейде шлюздің үстінен домалап шығатын темір көпір де орнатылатын. Сондай-ақ, каналды қайықпен кесіп өтуге болады. Қайықтарды көбінесе әйелдер басқаратын, олардың көпшілігі – далкүллор есімді әйелдер. Бағасы маусымға қарай 2–5 эре болатын. Қайықтарға шамамен бес адам сыйып, жүретін. Ең тар жерінде каналдың ені 12 метр ғана болатын. Виксгатан көшесінен қайыққа отыру ерекше танымал болды. Телтет немесе Хагаберг аудандарының тұрғындары айналмалы көпірге барып-қайтудан құтылу үшін ақша төлеуге дайын болды. Қыста понтонмен тіреліп тұрған қарапайым жаяу жүргіншілер көпірлері салынып, тегін өтуге мүмкіндік берілді. Қазіргі уақытта каналды жаяу немесе көлікпен кесіп өтуге үш орын бар, сонымен қатар екі теміржол көпірі де бар. Солтүстік жақтағы біріншісі – Меларброн көпірі, оның үш алдыңғысы бар: 19 ғасырдағы айналмалы көпір және 1910–1924 жылдар аралығында қолданылған тағы бір айналмалы көпір. Екеуі де қазіргі Меларброн көпірінен оңтүстікке қарай 150 метр жерде орналасқан. 1924 жылы алғашқы көтергіш көпір ашылды. Ол көбінесе Клаффброн немесе Ландсвагсброн (ағылшын тілінде "Bascule bridge" немесе "Country Road Bridge") деп аталатын. Ол екі жағында екі қақпақты көпір болды. Рагнар Хьорт сәулеттік жобасын жасады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол көлік ағынының артуын көтере алмады. Сондықтан қазіргі Меларброн пайдалануға берілді және 1971 жылы ашылды. Ол басқару мұнарасымен жабдықталған. Бүгінде көпірмен бірге Ландсорттан Меларенге дейінгі барлық жол Сёдертельедегі шлюздерден қашықтан басқарылады. Ең орталық өткел – канал шлюзында, ол екі көпірден тұрады: Маренброн, ол Марен көлінен және Слусброн, ол каналдың өзінен өтеді. 1963 жылы Марен көлінің үстінен алғашқы көпір салынды. Ол уақытша байланыс ретінде қарастырылып, кейіннен 1993 жылы бұзылды. Кейіннен Маренбронның орнына жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған көпір салынды. Бастапқы жоспар бойынша, оны жаз бойы алып тастап, көлдің ішкі бөлігіне кішкентай қайықтар кіре алатын еді. Алайда ол жыл бойы тұрақты байланыс болып қалды. 2003 жылдың қыркүйегінде Сёдертелье муниципалитетінің тұрғындары арасында референдум өткізілді, онда олар осы жерде жаңа көпір салуды қалаған-қаламағандарын шеше алды. Құны 40 миллион швед кронасы деп бағаланды. Референдумда 56,5 пайыз "жоқ" деп, 39,4 пайыз "иә" деп дауыс берді, яғни жаңа көпір салынбады. Жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған аркалы немесе көтергіш көпір салу туралы ұсыныстар айтылды. Бұл қайықтарға қаланың орталық бөлігіндегі Марен көлінің ішкі бөліктеріне жетуге мүмкіндік берер еді. Жаяу жүргіншілер шлюздің қақпалары арқылы каналдың өзінен де кесіп өте алады. Saltsjöbron және E4 bron көпірлері автомобильдер мен жаяу жүргіншілер үшін ең оңтүстік өткел болып табылады. Олар Сёдерталье қаласының оңтүстік бөлігіндегі Сёдра және Виксенген аудандарының арасында өтеді. Солтсжоброн – бұл көтергіш көпір, ал оны кесіп өтетін жол Виксенгслден деп аталады. Онда велосипед және жаяу жүргіншілерге арналған жол бар. E4 bron – E4 тас жолы арқылы өтетін тік көпір. Ол 1960 жылдары қала маңындағы тас жолдармен бірге салынған. Saltsjöbron 2002 жылы E4 bron-ды босату үшін және 1990 жылы механикалық ақау болған жағдайда балама ретінде салынды. Saltsjöbron және E4 bron-ға параллельде теміржол көпірі орналасқан, оны негізінен жергілікті және жүк пойыздары пайдаланады. Ол 2010 жылдың жазында ашылды, сондықтан қаладағы ең жас көпір. Ол қазіргі көпірдің шығысында орналасқан 1921 жылғы ескі теміржол көпірін алмастырды. Ескі көпір ауыр пойыздарды, терең жүретін теңіз кемелерін көтере алмайтындықтан ауыстырылды. Сондай-ақ, ол тым шулы болды. Жаңа көпірдегі көпір бағаналары арасындағы қашықтық кеңірек, бұл каналдың одан әрі кеңейтілуіне мүмкіндік береді. Ескі теміржол көпірінде жаяу жүргіншілерге арналған кішкентай жол бар еді. 2010 жылдың күзінде бұзылғаннан кейін жаяу жүргіншілер оның орнына Saltsjöbron арқылы өтуі керек. Ескі теміржол көпірі Телтет ауданы бойынша өткен 1860 жылғы ескі көпірдің орнын ауыстырды. Бұл көпір 1920 жылдары, Солтског теміржол станциясы жабылғаннан кейін және Содертелге Содра теміржол станциясының орнына (содан кейін Содертелге Хамн деп аталды) бұзылды. Игельста көпірі – қаланың ең оңтүстік жағындағы көпір. Ол Södertälje каналы арқылы ұзақ қашықтыққа және өңірлік пойыздардың негізгі бағыты болып табылады. Оның ұзындығы 2140 метр, каналдан 48 метр биіктікте орналасқан, бұл оны Швециядағы ең биік және ең ұзын теміржол көпіріне (Øresund Bridge швед бөлігінен кейін) айналдырады. Игельстаброн Персхаген мен Холл арасында орналасқан. Көпір Grödingebanan-ның бір бөлігі болып табылады және 1995 жылы ашылды. Södertälje Syd теміржол станциясы көпірдің шығыс тірегінде орналасқан.
Апаттар мен оқиғалар
2016 жылдың 13 ақпанында ағылшын рок-тобы Viola Beach-тің барлық төрт мүшесі (менеджері Крейг Тарримен бірге) алғашқы шетелдік гастрольдері кезінде Сёдертельедегі көпірден құлап қайтыс болды. Швеция полициясы тергеу ашты, оның нәтижесінде жүргізуші болған Тарридің қанында алкоголь немесе есірткінің іздері табылмады. Сондай-ақ, Тарри көпірге жеткенге дейін тежегішті басқандығы анықталды, ол оның ұйықтап қалғанын жоққа шығарды, ал билік оқиғаның себебін анықтау мүмкін болмады және оны "толыққанды түсіндірілмейтін" жағдай деп атады.
Ғибадатхана ғимараттары
Сёдертелье Швеция шіркеуінің Стренгнес епархиясына жатады. Сёдертельеде барлығы сегіз шіркеу ғимараты орналасқан. Ең көне және бүгінгі күнге дейін маңыздысы – Санкта Рагнхильдс кирка (ағылш. Рагнхильд Тельже шіркеуі), ол 1100–1300 жылдар аралығында салынған және Сторторгет алаңында орналасқан. Сёдертелье қауымына қарасты басқа шіркеулер: Генеттадағы Санкт Микаэльс кирка (Аққарағайдағы Әулие Михаил шіркеуі), Лина Хагедегі Ховшё кирка (Ховшё шіркеуі) және Лина кирка (Лина шіркеуі). Лина кирканы Таллиус Мюрман жобалаған. Ол өзінің дизайнымен танымал және бірнеше швед сәулет журналдарында бейнеленген. Эстертелье қауымының басты шіркеуі – Алла Хельгонс кирка (Барлық Әулиелер шіркеуі), ол Эстертельеде орналасқан. Қауым сонымен қатар Хагаберг халықтық білім беру мектебінің аумағында Хагаберг капелласын (Hagaberg's chapel) пайдаланады. Ол 1894 жылы Вестергётландтағы Вартофта шаруа қожалығында капелла ретінде салынған. 1914 жылы бөлшектеп, пойызбен тасымалданғаннан кейін капелла қазіргі орнына көшірілді. Брунсенг ауданының ортасында қаладағы ең жас шіркеу – Брунсенг кирка орналасқан. Сёдертелье ауруханасында да капелла бар. Швеция финдерінің азшылық тобы Швеция шіркеуінде фин тілінде құлшылық етеді. Сондай-ақ, фин тілінде сөйлейтін Пентикост қауымы да бар.
Жолдар
E4 және E20 тас жолдары оңтүстікке қарай таралғаннан кейін, Södertälje қаласындағы Saltskog түйіскен жерінде екі жеке жолға бөлінеді. Қаладан өтетін тағы да бір маңызды жолдар: Riksväg 1 (Тросаға және одан әрі оңтүстікке қарай) және Länsväg 225 (Ныйнашамнға, Ösmo арқылы). Аталған қалалардың қатарында Марифред, Стокгольм, Троса және Гнеста қалаларына да тұрақты автобус қатынасы бар. Riksväg 57 (Флен арқылы Катринехолмға) жолы да Сёдертельеден басталады.
Су жолдары
Сёдертелье арқылы алғашқы жұмыс істейтін канал 1806 және 1819 жылдар аралығында салынған. Содан бері канал бірнеше рет кеңейтіліп, ені жақсартылған. Mälarprojektet жобасы аясында 2016 және 2020 жылдар аралығында канал 160 метр ұзындығы және 23 метр ені бар кемелерді қабылдау үшін кеңейтілді. Жобаға ұзындығы мен ені ұлғайтылған шлюз және каналдың жағаларын тіктеп, түзу жасау кірді. Су бетінің ені бұрынғысынша өзгеріссіз қалды. Күн сайын 40-тан астам кеме Сёдертелье каналы арқылы өтеді, олар жыл сайын 5 миллион тоннадан астам тауар тасымалдайды. Оның 4 миллион тоннасы Мяларен көліне, ал 1 миллион тоннасы Балтық теңізіне жіберіледі. Көмір, цемент, темір, әк тас және бор тас негізінен осы канал арқылы тасымалданады. Södertälje порты сонымен қатар теміржолдан жүк көліктері мен кемелерге жүк тиеу терминалы ретінде де қызмет етеді. Södertälje порты төрт кемежайдан тұрады: Sydhamnen, Oljehamnen, Igelsta және Uthamnen. Sydhamnen негізінен контейнерлерді және импортталған автомобильдерді қоса алғанда, ролкер-рол офф жүктерін тасымалдайды. Ең көне кемежай – Uthamnen. Мұнда көбінесе жол тұзы сияқты аз көлемдегі иірімді жүктер тасымалданады. Жануар майлы отын негізінен Igelstahamnen арқылы Igelsta жылу электр стансасына тасымалданады. Oljehamnen газ, сұйық химиялық заттар, мұнай және осыған ұқсас өнімдерді импорттайды. 1950 жылдардан бері Södertälje порты Швецияға автомобиль импорты үшін маңызды орынға ие. Жыл сайын шамамен 80 000 автомобиль өңделеді, бұл жалпы ұлттық автомобиль импортының шамамен 30 пайызын құрайды. Södertälje-ге әкелінетін автомобильдер Volkswagen, Škoda, Audi, Ford, Porsche, Opel және Mercedes брендтеріне жатады. Қалалық автобус желісі шамамен он бес автобус бағытынан тұрады. Олар орталық теміржол стансасын бағыттардың орталық нүктесі ретінде пайдаланады. Järnagatan көшесі жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналғанға дейін, көптеген автобустар қала орталығынан осы көше арқылы өтетін. Қазіргі таңда көптеген автобустар Nygatan көшесін пайдаланады. Қалалық автобустармен қатар, зейнеткерлер мен мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған Närtrafiken автобустары да бар. Түнгі бағыттар апта күндері мен демалыс күндері түн бойы жұмыс істейді. Қалаға арнаның екі жағында айналатын екі автобус бағыты қызмет көрсетеді.
Экономика
Сёдертелье екі ірі компаниясы – Astra Zeneca және Scania арқасында ерекше танымал. Компаниялардың жалпы саны бойынша, бөлшек сауда, көтерме сауда және қосымша қызмет көрсету салалары басымдық құрайды, шамамен 1000 компания бар. Сёдертельеде құрылыс және құрылыс индустриясы 600-ға жуық компанияны, ал консалтинг секторында 450-ге жуық компания жұмыс істейді. Барлығы алғанда, қалада 4000-нан астам кәсіпорын бар. Сёдертельеде бес және одан аз қызметкері бар шағын бизнес көптеп кездеседі.
Үлкен корпорациялар
Aktiebolaget Astra, Apotekarnes Kemiska Fabriker компаниясы 1913 жылы фармацевт Адольф Райзинг құрған. Бастапқыда компанияда он ғана қызметкер болды, бірақ алғашқы жылдары қарқынды дамыды. Компания бес қызметкермен басталып, алғашқы сауда жылдарында экспоненциалды өсімді көрсетті. Мұның бір себебі – Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты дәрі-дәрмектерге деген қажеттіліктің артуы болды. 1999 жылы компания британдық бәсекелесі Zeneca-мен бірігіп, фармацевтикалық Astra Zeneca тобын құрды. Компанияның Оңтүстік-Шығыс Сёдертелььедегі Гартунадағы таблеткалар зауыты әлемдегі осындай ірі зауыттардың ішінде ең үлкені болып табылады және 3200-ден астам адамды жұмыспен қамтиды. 1891 жылы Vagnfabriks Aktiebolaget i Södertelge (қысқартылған VABIS) теміржол вагондары, бензиндік қозғалтқыштар, автомобильдер, жүк көліктері, моторлы дрезиналар, моторлы қайықтар және теңіз қозғалтқыштарын өндіретін компания ретінде бастады. 1911 жылы олар Maskinfabriks aktiebolaget Scania компаниясымен бірігіп, Scania Vabis компаниясын құрды. Бүгінде компания тек Scania AB деген атауды қолданады. Бас кеңсе Södertälje қаласының оңтүстігінде орналасқан Saltskogsfjärden жанындағы бастапқы орналасқан жерінде қалпында. Scania қазіргі уақытта еншілес компанияларымен бірге Södertälje-де 9000-нан астам адамды жұмыспен қамтып отыр, бұл топты ең ірі жұмыс берушіге айналдырады.
Бөлшек сауда
Көбінесе сауда орталықтары қала орталығында, негізінен Сторгатан және Жернагатан көшелерінде, сондай-ақ жақын маңайдағы аудандарда орналасқан. Кринглан универмагы 1965 жылы ашылған алғашқы заманауи универмагтардың бірі болды. Кринглан атауы (ағылш. The Pretzel) – Сёдертелььеде претцельдерді сатудың ұзақ жылдарға созылған жергілікті дәстүріне сілтеме. Бірнеше университет "Campus Telge" білім беру орталығында жоғары білім береді. Ол бастапқыда Мариекеллада орналасқан, бірақ 2015 жылы бұрын Astra AB компаниясының бас кеңсесі болған жаңа ғимаратқа көшірілді. Әртүрлі пәндер бойынша жеке курстар мен толық университеттік бағдарламалар ұсынылады, яғни студенттер мектепті бітіргенге дейін кампуста оқи алады. Yrkeshögskolan (ағылш. Жоғары кәсіптік білім) деңгейіндегі білім беру де жүзеге асырылады. Хагаберг фолькхогсколасы 1910 жылы Библия институты ретінде ашылып, 1957 жылы халықтық орта мектепке айналды. Оны Швеция Евангелистік Миссиясы басқарады. Академияда шамамен 250 студент оқиды, олардың 20-сы интернатта тұрады. Оқу бағдарламасы негізінен христиан теологиясын зерттеуге бағытталған. Сондай-ақ, Швеция шіркеуінде жұмыс істеуге ниеттенген студенттерге арналған кіріспе курсы мен, көбінесе діни емес және жалпы орта мектеп білімін толықтыратын Allmän kurs ұсынылады. 2017 жылы Сёдертелььеде 13 орта мектеп болды, олардың бесеуі мемлекеттік, ал сегізі жекеменшік мектептер ретінде жұмыс істеді.
Мәдениет
Сёдертельедегі басты театр – Маренпландағы Октобертеатр, онда жыл сайын көптеген жаңа қойылымдар қойылады. Бұл орын 1928 жылы ашылды. Бастапқыда ол «Кастор» деген кинотеатр болған, бірақ 1984 жылы жаңартылғаннан кейін театрға айналды. Сёдертельеде Швецияның фин тіліндегі жалғыз кәсіби театр ұжымы – Teatteri Kipinä орналасқан. Қала маңындағы ең танымал мәдени орталықтардың бірі – Културхусети Иттерярна (ағылшын тілінде: The Cultural Centre in Ytterjärna). Кешенде театр, кафе, конференц-залдар мен кеңселер бар. Ол 1992 жылы ашылды және 2001 жылы Швецияның ең танымал заманауи ғимараты номинациясында екінші орынды жеңіп алды. Құрылыс кезінде ғимараттың акустикасына ерекше назар аударылды, нәтижесінде мұнда көптеген концерттер өткізіледі. Концерт залында шамамен 500 орын бар, және басқа антропософиялық іс-шаралармен бірге жыл сайын 30 000-ға жуық адам келеді. Сондай-ақ, сәулет және бағбандар өнеріне арналған көрмелер ұйымдастырылады. Қалалық әкімдіктегі «Эстрад» және «Тромбон» сахналарында театрлық қойылымдармен қатар концерттер мен фильмдер де көрсетіледі. «Молто» қауымдастығы 2008 жылдан бері жастар үшін концерттер мен шығармашылық іс-шараларды ұйымдастырып келеді. Сёдертельедегі тұрақты дәстүр – жергілікті «Телжеревин» ревюі, ол жыл сайын қала, жергілікті ерекшеліктер және саясат туралы әзіл-қалжыңға толы кабарелер қояды.
Мұражайлар
Торкельбергеттің ашық аспан астындағы мұражайы (көбінесе Торкельбергет немесе жай ғана Бергет деп аталады), қалалық мұражай Сёдертелье Стадсмузеймен бірге қаладағы ең танымал көрікті жерлердің бірі болып табылады. Мұражай алғаш рет 1929 жылы ашылды, сол кезде ескерткіш жел диірмені және бірнеше басқа ғимараттар осы жерге көшірілді. 1961 жылы қала орталығын қайта жаңарту кезінде көптеген ескі ғимараттар Торкельбергетке көшірілді. Мұражай "Staden" (ағылш. қала) және "Landet" (ағылш. ауыл) деген екі ортаға бөлінген. Қалалық орта Тенгджутарт-Торгеттің басты алаңының айналасына салынған, онда көбінесе базарлар өткізіледі. Алаң 1700-1800 жылдардағы ғимараттармен қоршалған. Мұражайда үй жануарларының бірнеше түрі сақталған. Орта, 1800 жылдардағы және одан бұрынғы Сёдертелье маңындағы ауылдық шаруашылықтардың өмірін көрсетеді. Сондай-ақ, жаз айларында баль билері мен қойылымдар жиі ұйымдастырылатын сахна бар. Маркус Валленберг залы (ағылш. Marcus Wallenberg Hallen) көлік мұражайы, Saltskogsfjärden-де, Scania AB бас кеңсесінің жанында орналасқан. Мұражай аты Маркус Валленберг-младший өнеркәсібіне байланысты. Жинақтардың құрамына ескі көліктер мен орталар кіреді, мысалы, 1903 жылдан бастап Швецияда алғашқы жаппай өндірілген автомобиль. Сонымен қатар, онда 1800 жылдардың аяғынан 1900 жылдардың басына дейін қолданылған, швед мемлекеттік темір жолдарына тиесілі темір жол вагондары бар. Көрмеге қойылған заттар бастапқы күйіне келтірілген. Мұражайдың жартысынан азырақ бөлігі 2000 жылдары жасалған жаңа көліктерден тұрады. Сёдертельеде француз жазушысы Артур Гудтың "La Science Amusante" кітабы негізінде үлкен ғылыми мұражай орналасқан. Мұражай автордың Том Тит деген псевдониммен "Том Тит эксперименті" деп аталады. Ол Södertälje өнер залында (швед. Södertälje Konsthall) уақытша көрме ретінде басталды, бірақ ол соншалықты танымал болды, ол тұрақты мұражайға айналды. Мұражай Сторгатан көшесіндегі ескі өнеркәсіп ғимаратында орналасқан. Бүгінде ол Швецияның ең ірі ғылыми орталығы болып табылады. Ол төрт қабаттан тұрады және жазғы маусымда ашық парк бар. Көрмеде 400-ден астам ғылыми эксперименттер бар. "Том Тит эксперименті" 2018 жылы 190 000-ға жуық келушіні қабылдады. Салтског гард (ағылш. Saltskog manor) - өнеркәсіпші және меценат Карл Фредрик Лильевальхтың үйі болған. Бүгінде ол мұражай ретінде қызмет етеді. Шаруашылық 16 ғасырдан бастау алған. Лильевальх оны 1881 жылы сатып алды. Бұрын шаруашылық Ловисин, Гилленстерна, Дуфва және Тамм отбасыларына тиесілі болған. Алайда Лильевальх бұл жерде тұңғыш рет тұрақты тұрып алды. Ол шаруашылықтың күнделікті іс-шараларына белсене қатысып, Салтског гардтың идеалды шаруашылықтың үлгісі болатынына үміттенген. Ол шаруашылықты және үйлерді кеңінен жаңартып, оларды өнерге толы мәдени орталыққа айналдырды. Негізгі ғимаратқа кеңейтім жасалды; сонымен қатар кішкентай вилла, қора, жылқы қоралары және шаруашылық ғимараттары салынды. Бақта бірнеше ерекше ағаш түрлері бар және ол ағылшын пейзаж бақшасы ретінде жасалған. Екі жаңа ескерткіш руналық тастар ойылып жасалды. Бүгінде елімді коммерциялық емес ұйым басқарады. Олар ғимараттың көп бөлігін бұрынғы күйіне келтірді. Мұнда бірнеше суретші студиясы мен көрме залдары бар. Жыл бойы концерттер, дәрістер мен көрмелер өткізіледі. Жазғы маусымда бақта театр қойылымдары да қойылады. Биологиялық мұражай (ағылш. The Museum of Biology) қалаға меценаты Карл Фредрик Лильевальх сыйға тартты. Ғимарат модерн стилінде салынған, ол Эрик Дальберг жолында орналасқан. Ол 1913 жылы ашылды, бұл оны қаланың ең көне мұражайы етеді. Көрмелерді Густав Колтоф және оның ұлы Кьелл Колтоф жасаған. Олар Сормланд провинциясындағы жануарлар мен құстарды табиғи орталарында көрсетеді. Жалпы алғанда, 100-ден астам түрлі түрлер көрсетілген. Кьелл Колтоф бүгінгі күнге дейін сақталған үлкен диорамаларды суретке түсірді. Мұражай толығымен жаңартылып, 1983 жылы қайта ашылды. Әлемдегі ең көне, әлі де бастапқы қозғалтқышы бар, пропеллермен жұмыс істейтін пароход - S/S Ejdern. Ол 1880 жылы Гётеборгтегі Гётаверкен компаниясы арқылы салынған. Алғашқы жылдары "Эйдженн" Гетеборг архипелагы, Роксен көлі және Швецияның орталық бөлігіндегі бірнеше порттарда жұмыс істеді. 1906 жылдан бастап оның үй порты Сёдертельеде болды. Сёдертелье портынан алғашқы бағыт Мёркёге және Маларен көлінің шығысында жүк тасымалдауға арналды. 1914 және 1957 жылдар аралығында қайықтың жалғыз иесі Рикард Фредмарк болды. Ол қайықты Сёдертелье қаласына сатып жіберді. Сол кезде кеме пайдасыз болып, өте нашар күйде еді. Қалалық әкімдік қайықты жоюға шешім қабылдады. 1964 жылы қайық ескі қайықтарды сақтау жөніндегі бірлестікке сыйға берілді. Осы кеменің жанкүйерлері бірігіп, Museiföreningen Ångfartyget Ejdern (ағылш. The Museum Association S/S Ejdern) құрды, олар бүгінгі күнге дейін кеменің иесі болып табылады. 1976 жылдан бері олар Сёдертелье маңында мұражай маршруттарын жүргізіп келеді. 1984 жылдан бастап кеме қайтадан көмірмен жұмыс істейді. S/S Ejdern 90 адамға арналған және көбінесе Адельсё және викинг қаласы Биркаға бағыттарды орындайды. Вендела Хеббе үйі (ағылш. Wendela Hebbe's house) - Швециядағы алғашқы кәсіби журналист болған Вендела Хеббеге арналған мұражай. Ол 1841 жылы Aftonbladet газетіне жұмысқа орналасып, театр және музыка туралы жазды, сондай-ақ кітаптарды аударды. Журналист болудан басқа, ол ертегілер де жазды. Ғимарат екі қабатты сары ағаш үй. Ол бастапқыда Astra AB бас кеңсесіне жақын, Снаквикенде тұрды. Мүлікті 1963 жылы Ларс Йохан Хиерта Вендела, оның қызы Сигне және ортақ баласы Эдвард Фаустман үшін жазғы үй ретінде сатып алды. Сёдертелье муниципалитеті сатып алғаннан кейін, ол қала орталығындағы канал мен Маренплан арасындағы қазіргі орнына көшірілді және кеңінен жаңартылды. Бұл жерде мейрамхана және Хеббе және Фаустман отбасыларына тиесілі жиһаз бен картиналары бар мұражай бөлімі орналасқан. Ол сонымен қатар мәдени орталық ретінде қызмет етеді, онда театрлар мен көрмелер өткізіледі. Сёдертелье өнер залы (ағылш. Södertälje Museum of Arts) картиналар, мүсіндер және басқа да көркемдік инсталляциялардың әртүрлі көрмелерін ұсынады. Мұражай 1968 жылы ашылды және 1978 жылы Лунадағы қазіргі орнына көшірілді. 2015 жылы Grafikens Hus (ағылш. House of Graphics) жақын жердегі Мариефредтен қалаға көшуге шешім қабылдады, соның салдарынан Сёдертельеде екі өнер мұражайы болды.
Кітапханалар
Сёдертелье қалалық кітапханасы бастапқыда тәуелсіз қоғамдық ұйым басқарған, бірақ 1945 жылы қала әкімдігі оны өз қарауына алды. 1978 жылы қазіргі орнына көшірілді. Энхөрна, Хёлё және Мёльнбо кітапханалары мектеп-халық кітапханалары болып табылады.
Спорт
Баскетболдан Södertälje BBK немесе SBBK елдегі ең үздіктердің бірі, ал Södertalje KINGS 2013, 2014 және 2015 жылдары Швеция чемпионы атанды. Барлығында SBBK ерлер командасы Södertalje KINGS үшін 10 алтын медаль, әйелдер командасы Telge Basket үшін 12 алтын медаль жеңіп алды. 1968 жылдан бері SBBK-ның жалпы саны 132 Швеция чемпионаты болды. Täljehallen – SBBK-ның үй аренасы. Қалада қазіргі уақытта Швецияның екінші лигасында ойнайтын классикалық және табысты хоккей командасы – Сёдертелье СК орналасқан, олардың үй аренасы Scaniarinken. Assyriska FF және Syrianska FC – 1974 және 1977 жылдары құрылған екі табысты футбол клубы. Олар Södertälje Fotbollsarena стадионында ойнайды. Сёдерталье регби клубы 1968 жылы құрылған. Södertälje Storm регби лигасы клубы – Швеция ұлттық регби лигасында ойнайтын, 2015 жылы құрылған регби лигасының алғашқы командасы. Элиталық жаттығулар мен жарыстар өткізілетін Sydpoolen (ағылшын тілінде – South pool) деп аталатын жабық жүзу бассейні бар.
Климат
Сёдертелье және Стокгольм аймағының қалған бөлігі ылғалды континенттік климатқа (Köppen Dfb) ие және төрт анық маусымды көрсетеді. Қаланың жоғары солтүстік ендігіне байланысты, күн сәулесінің ұзақтығы жаздың ортасында 18 сағаттан асып, қысқы уақытта шамамен 6 сағатқа дейін төмендейді. Гольфстримның әсерінен Сёдертельеде солтүстік ендігіндегі басқа жерлерге қарағанда әлдеқайда жылы және күннөлді болады. Жаз айларында күндізгі орташа температура +20 градусқа дейін жетеді, ал түнгі температура шамамен +12 градус шамасында болады, бірақ ыстық толқындар мен температурасы +25 градустан жоғары күндер де жиі кездеседі. Қыстар суық, бірақ кейде температура +0,7 градусқа дейін көтеріледі, ал көктем мен күз айлары көбінесе салқын болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-600 мм, жыл бойына жеңіл және орташа жаңбыр жауады. Қар негізінен желтоқсаннан наурызға дейін жауады, бірақ қар жамылғысының ұзақтығы жылдар бойынша өзгереді.