Кіріспе

Батыс палатаның романсы, сондай-ақ "Батыс қанаттың тарихы", "Батыс палата", "Батыс Боуэрдің романсы" және осыған ұқсас атаулармен аударылады, бұл ең танымал қытай драматургиялық туындыларының бірі. Бұл пьеса Юань әулетінің драматургы Ван Шифу (王實甫) жазған, оқиғалар Тан әулеті кезінде орын алады. "Қытайдағы ең танымал махаббат комедиясы" деп аталатын бұл жас жұптың ата-анасының рұқсатынсыз махаббатын толыққанды жүзеге асыру туралы әңгіме. Оқырманның осының әсерінен құнығу қаупі болғандықтан, бұл туынды "сүйіктілердің Киелі кітабы" және "қауіпті болуы мүмкін" деп есептелген.

Сюжет

Пьесада бес бөлімнен тұратын жиырма бір акт бар. Ол жас ғалым Жан Шенг пен Тан әкімдігінің бас министрі Цюй Иньиньнің қызы арасындағы құпия махаббат оқиғасын баяндайды. Екеуі алғаш рет буддалық монастырда кездеседі. Иньинь мен оның анасы сол жерде демалып, Иньиньнің әкесінің мәйітін туған қаласына қайтарып алып барады. Жан Шенг оған бірден ғашық болады, бірақ Иньинь анасының қадағалауында болғандықтан сезімдерін білдіруге мүмкіндік таппайды. Ол махаббатын тек Иньинь тұрған ауланың қабырғасының артынан оқылатын өлең арқылы ғана білдіре алады. Бірақ Иньиньнің сұлулығы туралы хабар жергілікті қарақшы Сан Ұшқыш Жолбарысқа (Sun the Flying Tiger) жетеді. Ол оны өзінің әйелі ретінде алу ниетімен монастырды қоршауға қарақшыларды жібереді. Иньиньнің анасы бандиттерді кім жеңсе, сол Иньиньге үйленеді деп уәде береді, сондықтан Жан Шенг балалық шағынан таныс досы Ду генералмен байланысады, ол шалқары жақын жерде орналасқан. Генерал қарақшыларды жеңіп, Жан Шенг пен Цюй Иньиньнің үйленуіне мүмкіндік туады. Алайда, Иньиньнің анасы Жан Шенгке берген уәдесінен өкініп, сөзін қайтарады, Иньиньдің әкімдіктің тағы бір жоғары лауазымды адамының ұлына айттырылғанын айтады. Екеуі де қатты көңілі қалады және орындалмаған махаббаттарымен күйіне бастайды. Бақытымызға орай, Иньиньнің қызметшісі Хунниан оларды жалықтырып, құпия никеге тұруын шебер ұйымдастырады. Иньиньнің анасы қызының не істегенін білгенде, бір шартпен ресми некеге келіседі: Жан астанаға барып, мемлекеттік емтиханды тапсыруы керек. Жас ғашықтардың қуанышына орай, Жан Шенг өте дарынды ғалым болып табылады және жоғары лауазымға тағайындалады. Осылайша, екеуі ақыры үйленіп, оқиға бақытты аяқталады. Алғашқы оқиға Тан әулеті кезінде Юань Чжэнь жазған әдеби қытайша әңгімеде айтылған. Бұл нұсқа «Иньиньнің тарихы» немесе «Иньиньнің өмірбаяны» деп аталды. Бұл нұсқа кейінірек жазылған пьесадан өзгеше, себебі Жан Шенг ақыры Иньиньнен айырылып, оның қолын сұрамайды. Өте бақытсыз аяқталуына қарамастан, бұл әңгіме кейінгі жазушыларға ұнады және одан кейінгі ғасырларда оған негізделген шығармалар жинала бастады. Мүмкін, көпшіліктің пікіріне құлақ беріп, пьесаның аяқталуы бақыттыға өзгерді. Өзгертілген нұсқаның алғашқы мысалы – Цзинь әулетінің (1115–1234) Донг шебері (董解元, Донг Цзеюань, Цзеюань – «шебер» деген құрметті атау) жазған «Батыс палатасының романсы» (西廂記諸宮調) деп аталатын ән (諸宮調, zhu gongdiao). Ван Шифудың пьесасы осы нұсқаға өте жақын үлгіленді.

Реакциялар

Жан Шен мен Цюй Иньиннің некеден тыс махаббатын ашық бейнелеген сахналарға байланысты, моралистер дәстүрлі түрде «Батыс қанатының тарихы» туындысын ұятты, әдепсіз және құмарлыққа шақыратын шығарма деп санады. Осы себепті ол тыйым салынған кітаптар тізіміне енді. Тан Лайхе былай деді: «Мен 1590 жылдары «Хси Сян Чи» пьесасының [жақсы] отбасыларда орындалуына тыйым салынғанын естідім». Гуй Гуан (1613–1673) бұл туындыны «құмарлықты үйрететін кітап» деп атады. Ал белгілі сыншы Джин Шэньтан, сексуалдық мазмұны бар кітапты арам деп жариялауды бекерлік деп есептеді, себебі «Егер біз [сексуалдық қатынас] туралы терең ойлансақ, онда одан ада күн бола ма? Ондай жер табыла ма? Аспан мен Жердің арасында [сексуалдық қатынас] бар болғандықтан, Аспан мен Жерді жою керек пе?» Бұл пьеса XIII ғасырда пайда болғаннан бері бесiз теңдессіз танымалдыққа ие болды. Одан кейін көптеген жалғаулар, пароди́ялар мен жаңа өңдеулер жарық көрді; ол көптеген пьесаларға, әңгімелерге және романдарға әсер етті және драма танымының дамуында маңызды рөл атқарды. Пьесаның тақырыбы – дәстүрлі салт-дәстүрлерге қарсы шабуыл жасау, сол кездегі жастардың некеге еркіндік іздеуін қолдау, бірақ ол дарынды ғалым мен әдемі қыздың бір көрісуден ғашық болуының ежелгі үлгісін ұстанады. Конфуцийлік қоғамның қатаң көзқарасы бойынша, махаббат некеге негіз бола алмайды, өйткені көптеген некелер жұбайлардың ата-аналарымен ұйымдастырылған. Бірақ «Батыс палатасының романсы» туындысының қуанды аяқталуы адамдардың мәнді және бақытты өмір сүруге деген ұмтылысын көрсетеді. Осылайша, «Иньиннің тарихы» мен «Батыс қанатының тарихы» арасындағы ең басты айырмашылық – олардың аяқталуында: біріншісі трагикалық, ал екіншісі бақытты. Сонымен қатар, «Батыс палатасының романсы» туындысының қорытындысы терең мағынаға ие, ол әлемдегі барлық ғашықтардың отбасылық одақта бақытты болуы керек деген идеалды тікелей ұсынады, дәстүрлі салт-дәстүрлер мен дәстүрлі неке жүйесіне қарсы күрестің өткір тақырыбын көтеріп тұрады.

Мәдениеттің әсері

"Батыс палатасының романсы" алғашқы қойылымынан бері Қытайдағы ең танымал махаббат комедиясына айналды. Бүгінде ол әлі де сахнада белсенді түрде қойылады. Кун операсы және Пекин операсы сияқты өнердің дәстүрлі формаларында, сондай-ақ мюзикл және кино сияқты жаңа формаларда. Оқиғадағы тапқыр қызметші Хуннян соншалықты көзге түседі ki, қосалқы рөлден қажетті басты кейіпкерге айналып, қытай мәдениетінде некелесушінің символына айналды. Кейбір жергілікті нұсқаларында пьеса тіпті оның атымен аталады, ал оқиғаның өзі аз ғана өзгертіледі. "Батыс палатасының романсы" басқа әдеби туындыларға да зор әсер етті, мысалы, Қытайдың төрт ұлы классикалық романының біріншісі – "Қызыл палатаның арманы", және Мин дәуіріндегі тағы бір танымал пьеса – "Пион павильоны". Дзя Баою мен Лин Дайюдың "Батыс палатасының романсын" бірге оқуы – "Қызыл палатаның арманындағы" өте танымал эпизод. Жиырма үшінші тарауда Лин Дайю Цзя Баоюдың пьеса оқып жатқанын көргенде таңғалады, себебі Цин дәуірінде осы кітапты оқуға тыйым салынған еді. Баою бастапқыда кітапты жасыруға тырысады, бірақ оны одан жасыра алмайды. Кейін ол Лин Дайюға деген махаббатын кітаптан алынған атақты сөздер арқылы білдіреді.

Өнерлік жетістік

Суретшілер түрлі салаларда жұмыс істеді – сурет салу, ағаштан жасалған графика, қыш ыдыстарды безендіру – және бәрі де Чжан Шенг пен Куй Иньинь туралы әңгімелейтін әртүрлі әдеби шығармаларға сүйенді. Олардың туындылары қытай әдебиеті мен драматургиясының дамуымен байланысты. Мин және Цин династияларының соңында роман мен драмалық туындыларды бейнелеу өнері кеңінен танымал болды, ал «Батыс палатаның романсы» суреттері ең танымалдары болды. Бұл оқиғаның суреттерін Мин дәуірінің әртүрлі суретшілері жасады, олардың ішінде Цян Гу, Тан Инь және Чэнь Хуншоу болды. Әңгіменің ең сәтті бейнелеулерінің бірі – Чжэцзян провинциясының Вучэн қаласындағы Мин Цицзидің (1580–1661 жылдардан кейін) шығарған, және мүмкін жобалаған, ағаштан жасалған баспалар сериясы. Оның 1640 жылы жазылған туындыларына Куй Иньинь бейнеленген титул парағы, сондай-ақ Ван Шифудың Юань әулеті драмасының жиырма актісінің әрқайсысына арналған бір сурет кірді. Мин Цицзидің альбомы, сонымен қатар, қытайдың таобан 套板 басып шығару техникасын қолданған алғашқы туындылардың бірі болуы мүмкін, ол контурларды толтыру үшін алты түс қолданып, бейнеленген суреттерге көлеңке мен мүсіндеу қосты. Мин Цицзи альбомының маңызды жаңалығы – сахналарды драмалық қойылымдардың немесе бұрыннан бар суреттердің бейнесі ретінде көрсетуі: әңгіменің кейіпкерлері қол орамаларында, бүгілетін желдеткіштерде немесе тік экрандардағы суреттерге ұқсайды; қола ыдыстардағы жазулар; фонарлардағы безендірулер; және театрлық қойылымдарда қолданылатын қуыршақтар. Бұл альбомның жаңашыл композициялары Юань суретшісі Шэн Маоның (1271–1368) жобаларынан туындауы мүмкін. Альбомның мақсаты – бұл оқиғаның жанкүйері болған бай клиенттерге ұнауы тиіс еді. 13 ғасырдан бастап 21 ғасырға дейін «Батыс палатаның романсы» фильміндегі көптеген көріністер қытай фарфорын безендірді, бірақ олар әрдайым танылмайды. «Батыс палатаның романсы» көріністері әртүрлі кезеңдердің фарфорында кездеседі, оның ішінде Мин және Цин династияларының соңында. Мысалы, бақта құрбандық шалатын Иньинь бейнесі қытай өнерінде архетипке айналды және Цзинь, Юань, Мин және Цин династияларының әшекейленген керамикасында танылады. Әдеби және драмалық көріністер Юань әулетінің Жичжэн дәуірінде (1341–1367) жасалған көк және ақ фарфордағы сәндік үлгілер ретінде танымал болды. Фарфордағы «Батыс палатаның романсы» сілтемелері тек 13 ғасырдың Ван Шифу драмасына ғана емес, сонымен қатар Сун әулетінің повестьтеріне, сондай-ақ Цзинь әулетінің драмалары мен әндеріне шабыттанған ерте поэзияға да қатысты.

Бейімделулер

Ол 1927 жылы Қытайда режиссер Хоу Яоның "Батыс палатасының романсы" атты үнсіз фильм ретінде шықты. 2005 жылы TVB сериалы "Махаббат палатасында адасқан" оқиғаның барысын өзгертті, онда Миоли Ву сомдаған Хунняң Рон Нг сомдаған Чжан Шенгке ғашық болды, ал Мишель Йе сомдаған Цюй Иньинь Кеннет Ма сомдаған Тан императоры Дзэдзоңға тұрмысқа шықты.