Кіріспе

Доу Э Юань (Dou E Yuan) – Юань династиясы тұсында Гуан Ханцин (шамамен 1241–1320) жазған қытайлық заджу пьесасы. Пьесаның толық қытайша атауы – «Ган Тянь Донг Ди Ду Э Юань», бұл шамамен «Жер мен көкті дүркілдеткен Ду Э-ге жасалған әділетсіздік» деп аударылады. Оқиға бала кезінде күйеуге шыққан, кейін жесір қалған Ду Э-нің тарихын баяндайды. Ол, бас тартқан күйеуші Жан есіктің жасаған ісі үшін жемқор сот қызметкері тарапынан қылмысқа кінәлі деп жаңсақ айыпталады. Оның өлім жазасын орындағаннан кейін, оның әділдігін дәлелдейтін үш болжамды құбылыс орын алады: аспаннан қан жаууы, маусым айында қар жауып, үш жылдық құрғақшылық. Ду Э-нің рухынан келген хабардан кейін, оның әкесі ақыры жемқор сот қызметкерін, дәрігерді және Жан есікті сотқа береді, осылайша қызының абыройын ақтады. Бүгінде «маусымда қар жауу» деген тіркес қытай тілінде сөйлейтін адамдар арасында әділетсіздіктің метафорасы ретінде кеңінен қолданылады. Бұл оқиға кейінгі драматургтар тарапынан көп рет пайдаланылып, өңделді және Гуанның ең танымал туындыларының бірі болып қала береді.

Алдын ала сөз

Чучжоудан (楚州; қазіргі Хуаян ауданы, Хуаян, Цзянсу) шыққан Ду Дуаньюн, әкесі Ду Тянчжан көп сомадағы қарызға батып, оны өтей алмағандықтан, Чай отбасына бала кезінде күйеуге беріледі. Ол "До Э" деп аталды.

1-ші акті

Доу-Едің күйеуі некеден кейін екі жыл өткен соң қайтыс болып, Доу-Е мен оның қайын анасы бір-біріне тәуелді болып қалды. Доу И мен оның қайын анасын Саи Лу И, адал емес дәрігер қорлайды. Саи Лу И Дуның қайын анасын өлтіріп тастауға жақындады. Доу И мен оның қайын анасын хулиган Чжан Люэр және оның әкесі құтқарады. Чжан оларға "қорғану" ұсынамыз деп, олардың еркіне қарсы үйлеріне көшіп келеді, содан кейін Ду Е-ді өзіне үйленуге мәжбүрлеуге тырысады, бірақ ол бас тартады.

2-ші акті

Доу-Идің енесі кенеттен сорпа жегісі келеді. Жан Льюэр Доу-Идің қайын анасын өлтіріп, одан кейін оны өзіне алуды жоспарлайды. Ол Саи Лу Иді у үшін шантаж жасайды, дәрігерді Доу-Идің енесін өлтіруге әрекеттенгені үшін билік органдарына шағымданамын деп қорқытады. Ол уды сорпаға салып, Доу-Идің қайын анасы оны ішіп, қайтыс болады деп күтеді. Бірақ Чжанның әкесі сорпаны ішіп, уланып өледі. Содан кейін Чжан Льюэр Доу-Иді әкесін өлтірді деп айыптайды. Доу-И тұтқындалып, префектура губернаторы Тао Вуға жеткізіледі, ол оны қылмысты мойындауға мәжбүрлеу үшін түрлі азаптауларға салады. Сосын Тао Ву Доу-Иді қайын анасына азап беру арқылы қорқытады. Доу-И қайын анасының іске араласуын қаламай, өзі қылмысты мойындайды. Тао Ву оны басын кесіп өлім жазасына кеседі.

3-ші акт

Доу Э өлім алаңына әкелінеді. Өлім жазасына кесілер алдында, ол өлгеннен кейін келесі үш оқиға болса, әділдігінің дәлелденетініне серт қояды:

Оның қаны ақ киімдеріне төгіледі, бір тамшы да жерге түспейді. Жаздың ортасында (алтыншы айда) қатты қар жауып, оның денесі қалың қармен жабылады. Чжучжоу үш жыл бойы құрғақшылыққа ұшырайды. Бұл үш оқиғаның барлығы Доу Э қайтыс болғаннан кейін орын алды.

4-ші акт

Үш жыл өткен соң, Ду Е-нің рухы Аньхой және Цзянсу аймағындағы лианфанши (廉訪使; жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер) болған әкесі Ду Тянжанның алдына келіп, оған барлық шағымдарын айтады. Ду Тянжан істі қайта тергеп-тексеруге бұйрық береді және шындық соңында аян болады. Ду Е қайтыс болғаннан кейін кінәсіз деп жарияланады, ал кінәлілер лайықты жазаларын алады: Сай Лу И алыс елге жер аударылады; Тао Ву қызметтен босатылып, енді қайтадан қызметке орналасуға құқығы жоқ; Чжан Лю'ерге өлім жазасы беріледі. Ду Е сондай-ақ әкесінің анасымен бірге тұруға рұқсат беруін және оның анасына көмектесуін тілейді. Ду Тянжан оған келіседі. Осымен пьеса аяқталады.

Негізгі кейіпкерлер

Ду Э (竇娥), басты кейіпкер, бастапқыда Ду Дуаньюн (竇端雲) деп аталды. Ол Жан Льюердің әкесін өлтірді деген жаламен айыпталып, өлім жазасына кесілген адал келіншек еді. Кейіннен ол өлімінен кейін кінәсіз екені дәлелденді. Доу Тяньжан (竇天章), Ду Э-нің әкесі. Ол соңында мемлекеттік қызметкер болды және өлім жазасына кесілген қызының кінәсіздігін дәлелдеуде маңызды рөл атқарды. Ду Э-нің қайын анасы, пьесада әже Цай (蔡婆) деп аталады. Ол бастапқыда Жан Льюердің улануы арқылы өлтірілуі керек еді, бірақ тағдырдың бұрылысымен, уды Жанның әкесі ішіп, өлімнен құтылып қалды. Жан Лью'ер (張驢兒; сөзбе-сөз "Жан есек"), пьесаның басты қарсыласы және Ду Э-нің қиын жағдайына себепкер болған адам. Ақырында ол жасаған қылмыстары үшін жаза ретінде жазаланды. Жан Лью'ердің әкесі, пьесада Жанның әкесі (張父) деп аталады. Ол Ду Э-нің қайын анасына арналған удан қаза тапты. Сай Лу И (賽盧醫; сөзбе-сөз "Лу дәрігерімен тең"), Жан Лью'ердің әкесінің өліміне себеп болған уды берген дәрігер. "Лу дәрігері" (盧醫) – ежелгі Қытайдың танымал дәрігері Бьян Цюедің лақап аты. Гуан Ханцин бұл кейіпкерге ат қойғанда сатиралық немесе ирониялық мән беруді көздеген болуы мүмкін. Тао Ву (桃杌), Ду Э-ні өлім жазасына кескен сыбайлас жемқор префектура губернаторы. Кейіннен Ду Э-нің кінәсіздігі анықталғаннан кейін ол қызметтен босатылып, өмір бойына мемлекеттік қызметке орналасуына тыйым салынды.

Мәтін мен аударма проблемалары

Ғалым Стивен Х. Вест Юань драмасының мәтіндерін Чжан Маошунь (1550–1620) өңдеп, "көлемді түрде өзгертіп" жазғанын айтады, оның "Юанькунь (元曲選)" еңбектері стандартты антологияға айналды. Зан өзі өңдеген пьесалардың тілін де, форматын да ұтымдырақ етіп келтірді, ал бұл Юань драмасының алғашқы коммерциялық басылымдарында кездесетін "дөрекі, қатаң және кейде қиын тілге" қарағанда айқын ерекшеленеді. Вест пен Идеманың антологиясынан бұрынғы ағылшын тіліндегі аудармалардың көпшілігі Занның редакциялық нұсқаларына негізделген. Дэвид Ролстон "Вест пен Идема аударатын пьесалардағы тілдің әртүрлі деңгейлеріне ерекше қызығушылық танытады (олардың аудармалары басқа аудармашылар көбінесе назардан тыс қалдыратын немесе жасыратын пьесалардың өткір немесе ұстамсыз элементтерін көрсетуден тартынбайды)" деп мәлімдеді. Оның сөзіне сәйкес, олардың аудармалары театр және пьеса тарихымен айналысатын зерттеушілерге көбірек пайдалы болады, ал Занның мәтіндеріне сүйенген аудармалардағы оқуға қолайлылыққа баса назар аудару, мысалы, Джордж Каоның Колумбия антологиясындағы аудармасы, жалпы оқырмандарға көбірек ұнайды.

Қытай операсы

Пьеса кункюге бейімделген, сондай-ақ 1956 жылы либреттошы Тан Ти Шенг жазған "Жазғы қар" атты кантон операсы да бар. Қазіргі заманғы нұсқаларына 1960 жылдары Чэн Цзи мен Ду Юдың бірлесіп жазған шығармалары және Тайвань композиторы Ма Шуй Лонгтың 1990 жылғы нұсқасы кіреді.

Театр

Пьесаның заманауи нұсқасы 2017 жылы Корольдік Шекспир компаниясымен сахнаға қойылды. Пьесаны Джастин Аудиберт қойды, аудармасын Джиджи Чанг жасады, ал Франсис Я Чу Коухиг арнайы бейімдеді. Ол 2018 жылы АҚШ-та Орегон Шекспир фестивалінде тұңғыш рет көрсетілді.