Кіріспе

Қытай классикалық романдарының бірі – «Батысқа саяхат» – 16 ғасырда Мин әулеті тұсында жарық көрген және У Чэнъенге жатқызылатын қытай романы. Ол ең ұлы классикалық қытай романдарының бірі саналады және Шығыс Азиядағы ең танымал әдеби туынды деп есептеледі. 1942 жылы Артур Уэй жасаған қысқартылған аудармасы – «Маймыл» – ағылшын тілді елдерде кеңінен танымал. Роман – буддалық сутраларды (қасиетті мәтіндерді) алу үшін «Батыс аймақтарына» (Орта Азия және Үндістан) сапар шеккен және көптеген сынақтар мен қиындықтардан кейін оралған Тан әулетінің буддалық монахы Сюаньцзянның легендарлық қажынаты туралы толымды әңгіме. Романда монах Тан Санцзан деп аталады. Роман Сюаньцзянның өзінің «Батыс аймақтары туралы Ұлы Тан жазбалары» еңбегінің негізгі мазмұнын сақтайды, бірақ соған халық ертегілерінен және автордың ойдан шығарған элементтерін қосады: Гаутама Будда монахқа осы міндетті жүктеді және оған күнәсін өтеу үшін оған көмектесуге келісетін үш қорғаушыны сыйлайды. Бұл шәкірттер – Сун Укун, Чжу Бацзе және Ша Уцзин, сондай-ақ Тан Санцзянның мінгісіне айналған ақ атты айдаһар ханзадасы. Қажылар тобы ынтымақтастықтың күші мен адалдығы арқылы рухани жарыққа жетеді. «Батысқа саяхат» қытай халықтық дінінде, қытай мифологиясында, қытай буддизмінде, конфуциандық, даостық және буддалық фольклорда терең тамырларға ие. Даостық бейнетсіздер мен буддалық бодхисаттвалардың рухани пантеоны бүгінгі таңға дейін қытай діни көзқарастарын көрсетеді, сонымен қатар көптеген қазіргі манхуа, манга және аниме туындыларына шабыт көзі болып табылады. Көпке танымал бұл роман бір мезгілде қызықты оқиғаларға толы, қытай бюрократиясының әжуалы сатирасы, рухани түсініктің көзі және кең мағынадағы аллегория болып табылады.

Авторлығы

"Батысқа саяхат" романының толық нұсқасының ең алғашқысы 1592 жылы авторсыз жарияланды, оған екі қысқа нұсқасы жарық көрген болатын. Романның көп бөлігі халық ертегілері түрінде жарық көргендіктен, авторлық мәселе одан әрі күрделенеді. 2012 жылы Энтони Ю: «Роман авторлығына және оның мәтіндік нұсқаларының басымдығына қатысты осы қиын дау шамамен бір ғасыр бойы шешілмей келді» деп ескертті. Әдебиеттанушы, Пекин университетінің бұрынғы ректоры және кейін АҚШ-тағы елші Ху Ши 1942 жылы романды У Чэнъеннің анонимді түрде жазып, жариялағанын айтты. Ол Вудың туған жерінің халқы оны ертерек оған жатқызған және 1625 жылға дейін осыған қатысты жазбалар сақталғанын атап өтті; осылайша Ху «Батысқа саяхат» авторлығы ресми түрде құжатталған ең алғашқы қытай романдарының бірі екенін мәлімдеді. Соңғы зерттеулер бұл тұжырымға күмән келтіреді. 1983 жылы Браун университетінің қытай әдебиеті маманы Дэвид Латтимор: «Елшінің сенімі негізсіз болды. Газеттерде У «Батысқа саяхат» деп аталатын нәрсені жазғаны айтылған. Роман туралы ештеңе жазылмаған. Бұл жұмыс біздің оқиғамыздың кез келген нұсқасы немесе мүлдем басқа нәрсе болуы мүмкін» деді. Аудармашы В. Дж. Ф. Дженнер Вудың қытай бюрократиясы мен саясатын білгенімен, романның өзінде «жақсы оқыған қарапайым адамның білмеуі мүмкін» саяси егжей-тегжейлер жоқ екенін көрсетті. «Батысқа саяхат» романының негізгі сюжеті қазіргі нұсқасы жазылғанға дейін жазылып алынған және көшірілген «бейресми тілмен халық әңгімелері», поэтикалық повесть және алты бөлімнен тұратын драма» сериясы түрінде қытай халықтық және әдеби дәстүрінің бір бөлігі болды. Сиюбу оқиғасы «Батысқа саяхат» кітабының 61-тарауының соңы мен 62-тарауының басында орын алады. Автор Донг Юэ осы кітапты жазған себебі, Күннің зор күші мен жауынгерлік шеберлігімен жеңе алмайтын қарсыласты – яғни құштарлықты жасағысы келді.

Қысқартылған

Маймыл: Қытайдың халық ертегісі (1942), Артур Уэйлидің қысқартылған аудармасы. Көп жылдар бойы бұл ағылшын тіліндегі ең танымал аударма болды. Уэйлідің аудармасы сондай-ақ «Маймыл құдайының оқиғалары», «Маймыл Батысқа», «Маймыл: Қытайдың халық романы» және «Маймылдың оқиғалары» аттарымен жарық көрді, сондай-ақ балаларға арналған тағы бір қысқартылған нұсқада «Сүйкімді Маймыл» деген атпен шықты. Уэйлі өзінің алғы сөзінде бұрынғы қысқартуларда қолданылған әдіс «алғашқы жеке эпизодтардың санын сақтап, бірақ оларды ұзындығы бойынша күрт қысқарту, әсіресе диалогтарды алып тастау болды. Мен көбінесе кері принципті қабылдадым, көптеген эпизодтарды жойдым, бірақ сақталғандарын дерлік толық аудардым, бірақ ағылшын тіліне нашар аударылатын өлеңдегі қосымша бөлімдердің көп бөлігін қалдырдым». 30 тараудың 100-ден (бұл бүкіл мәтіннің шамамен 1/6-на сәйкес келеді) қысқартылуы және өлеңнің көп бөлігін алып тастауы, жақында бір сыншы оған оқиғаның жақсы қайта баяндалуы ретінде төменгі орын берді. Екінші жағынан, ол «туындының бастапқы рухына ерекше адал» деп мақталып, жоғары бағаланды. Әдебиеттанушы Эндрю Х. Плэкс Уэйлінің қысқартылған нұсқасы романды «халық ертегісі» ретінде түсіндіргенін көрсетеді; бұл «эпизодтарды таңдау арқылы жасалған керемет аударма, бұл оның негізінен халықтық зиялылығымен және юморымен ерекшеленетін танымал материалдар жинағы деген жаңылысқан ойға әкелді». Уэйлі Ху Шидің ұстанымын ұстанды, бұл Худың 1943 жылғы басылымға жазған кіріспесінде көрсетілген. Ху романды рухани және физикалық ізденіс ретінде қарастырылған аллегориялық түсіндірмелерді ескірген деп санады. Оның орнына ол осы оқиғалардың жай ғана күлкілі екенін мәлімдеді. Ху Ши Цинь әулеті кезеңінде танымал болған романның күрделі аллегориялық оқуларына қарсы болды, бірақ Қытай мен Батыстағы жаңа ғалымдар көрсеткен мағына деңгейлерін және еркін аллегориялық құрылымды ескермеді. 2006 жылы Энтони Ц. Ю аудармасының қысқартылған нұсқасы Чикаго университетінің баспасында «Маймыл мен монах» деген атпен жарық көрді. Джулия Ловеллдің таңдалған тарауларды жанды, қазіргі заманғы ағылшын тіліне аударғаны, Ловеллдің кеңейтілген кіріспесімен және Джин Луэн Янның алғы сөзімен бірге.

Қалқасыз

Батысқа Саяхат (1977–83), Энтони С. Юдің төрт томдық толық аудармасы, автордың ниетін түсіну үшін маңызды деп санайтын өлеңдер мен әндерді алғаш рет аударған. Ю кең көлемді ғылыми кіріспе және түсіндірмелер де берді. Ғылыми аппаратсыз оқуға ыңғайлы аударма.

Медиаға бейімделу

Сайюки (西遊記), сонымен қатар ағылшын тілінде Monkey деп аталады және "Monkey Magic" әнімен танымал, Масааки Сакай бас рөлде ойнаған жапондық телесериал. Оны Nippon TV және International Television Films компаниялары NHK (Жапон хабар тарату корпорациясы) бірлесіп шығарды және 1978-1980 жылдары Nippon TV арнасында көрсетілді. BBC оны ағылшын тіліне аударды. 1980-ші жылдары Қытай Орталық телеарнасы (CCTV) түпнұсқа атауымен "Батысқа саяхат" телесериалының бейімделуін жасап, эфирге шығарды. 1990-жылдардың соңында бірінші маусымда көрсетілмеген түпнұсқа жұмыстың бөліктерін қамтитын екінші маусым шықты. 1988 жылы жапондық аниме сериалы "Дораэмон" "Дораэмон: Нобитаның Батысқа жасаған параллель сапарының жазбасы" атты фильмді шығарды, ол осы оқиғаға негізделген. 1997 жылы Бруклинде тұратын джаз композиторы Фред Хо Бруклиндегі Музыка академиясында "Шығысқа саяхат" атты джаз операсын көрсетті, оны ол "сериялық фантастикалық, әрекетке толы музыкалық/театрлық эпос" деп сипаттады. Хоның Мамық патшасының оқиғасын жаңаша беруі үлкен құрметке ие болды. 2009 жылы ол Mass Electronic Entertainment Media (жаңартылған бейне ойын бейімделуі) жобасына қатысты, нәтижесінде "Enslaved: Odyssey to the West" ойыны пайда болды, ол 2010 жылдың қазан айында Microsoft Windows, PlayStation 3 және Xbox 360 платформалары үшін шығарылды. Оны Ninja Theory әзірледі, ал Bandai Namco Entertainment баспадан шығарды. Басты кейіпкер "Монки" рөлін Энди Серкис дауыстап орындады. 2017 жылдың 20 сәуірінде Австралияның ABC, TVNZ және Netflix Жаңа Зеландияда түсіріліп жатқан "The New Legends of Monkey" атты жаңа экшн телесериалының 2018 жылы әлемдік премьерасы болатынын жариялады. "Батысқа саяхат" кітабына негізделген сериал 10 жарты сағаттық эпизодтан тұрады. Жаңа сериалға қызығушылық болғанымен, актер құрамының бірі де қытай тегінен емес екендігі үшін "ақтару" сын-пікірлеріне де ұшырады, екі басты рөлді сомдаған актерлердің Тонга тегі бар, ал тек біреуі, Чай Хансен, жартылай азиялық (оның әкесі тайлық). Соңғы кезде, 2017 жылы Viki және Netflix "A Korean Odyssey" атты оңтүстік корейлік шоуды ұсынды, ол Сун Укун/Сон О Гон мен Тан Санзан/Самджанның қайта тууымен басталатын заманауи комедиялық қайта баяндау болып табылады. 2020 жылдың тамызында Game Science Studios "Black Myth: Wukong" атты бейне ойынның бейімделуін жариялады. 2020 жылдың 16 мамырында The Lego Group "Lego Monkie Kid" тақырыбын шығарды, оның шабыт көзі "Батысқа саяхат" кітабы болды және түпнұсқа жұмыстың көптеген кейіпкерлерін қамтиды. Төрт күннен кейін, 20 мамырда, тақырыпқа сәйкес анимациялық телесериалдың пилоттық эпизоды шықты, кейіннен оны өндіріске алды және 2020 жылдың қыркүйегінен бастап сериалдық түрде көрсетіле бастады.