Кіріспе
XVIII ғасырдың ортасында жазылған қытай тіліндегі көркем әдебиет – «Қызыл бөлме арманы» немесе «Тастың тарихы» – қытай әдебиетінің төрт классикалық романының бірі саналады. Ол терең психологиялық көрінісімен және Жоғарғы Цинь дәуірінің дүниетанымын, эстетикасын, өмір салтын және әлеуметтік қарым-қатынастарын көрнекті бейнелеуімен танымал. Романның күрделі сюжеттік желілері Цаоның өзінің отбасысы сияқты, сондай-ақ әулеттің өрлеуі мен құлдырауын көрсетеді. Цао отбасындағы әкенің билігін суреттесе де, роман оның жастық шағында танысқан әйелдеріне – достарына, туыстарына және қызметшілеріне арналған естелік ретінде жазылған. Одан да тереңірек деңгейде автор діни және философиялық мәселелерді зерттейді, ал жазу стилінде Мин дәуірінің соңғы кезеңдеріндегі пьесалар мен романдардың, сондай-ақ ерте заманғы поэзияның іздері көрінеді. Цао оны 1740 жылдары жазуды бастап, 1763 немесе 1764 жылы қайтыс болғанға дейін аяқтауға тырысқан. Оның аяқталмаған қолжазбасының көшірмелері Цаоның әлеуметтік ортасында «Тас туралы әңгіме» деген атпен, сексен тараудан тұратын бірнеше нұсқада тарады. Роман Цаоның өлімінен шамамен үш он жыл өткен соң ғана жарық көрді. 1791-1792 жылдары Гао Е және Чен Вэйюань (程偉元) «Қызыл бөлме арманы» деген атпен алғашқы және екінші басылымдарын редакциялап, 40 тарау қосты. Гао мен Ченг осы тарауларды өздері жазды ма, әлде олар Цаоның ниеттерін дәл бейнеледі ме, деген мәселе әлі де даулы. Олардың 120 тараудан тұратын басылымы ең көп таралған нұсқаға айналды. Романның атауы «Қызыл палатаның арманы» және «Қызыл сарайлардың арманы» деп те аударылған. Редология – осы романды зерттейтін ғылым саласы.
Dream of the Red Chamber or The Story of the Stone is an 18th century Chinese novel authored by Cao Xueqin, considered to be one of the Four Great Classical Novels of Chinese literature. It is known for its psychological scope and its observation of the worldview, aesthetics, lifestyles, and social relations of High Qing China. The intricate strands of its plot depict the rise and decline of a family much like Cao's own and, by extension, of the dynasty itself. Cao depicts the power of the father over the family, but the novel is intended to be a memorial to the women he knew in his youth: friends, relatives and servants. At a more profound level, the author explores religious and philosophical questions, and the writing style includes echoes of the plays and novels of the late Ming, as well as poetry from earlier periods. Cao apparently began composing it in the 1740s and worked on it until his death in 1763 or 1764. Copies of his uncompleted manuscript circulated in Cao's social circle, under the title Story of a Stone, in slightly varying versions of eighty chapters. It was not published until nearly three decades after Cao's death, when Gao E and Cheng Weiyuan (程偉元) edited the first and second printed editions under the title Dream of the Red Chamber from 1791 to 1792, adding 40 chapters. It is still debated whether Gao and Cheng composed these chapters themselves and the extent to which they did or did not represent Cao's intentions. Their 120 chapter edition became the most widely circulated version. The title has also been translated as Red Chamber Dream and A Dream of Red Mansions. Redology is the field of study devoted to the novel.
Тіл
Роман классикалық қытай тілінен (вэньянь) емес, жазба халық тілінде (байхуа) жазылған. Цао Сюэцинь қытай поэзиясы мен классикалық қытай тілін жақсы білген, жартылай вэньянь стилінде трактаттар жазған, ал романның диалогтары қазіргі заманғы қытай тілінің негізі болған Пекин диалектісінде жазылған. 20 ғасырдың басында лексикографтар жаңа стандартталған тілдің сөздік қорын анықтау үшін осы мәтінді пайдаланды, ал реформаторлар романды жазба халық тілін тарату үшін қолданды.
Мәтіндік тарихы
Қызыл бөлме туралы түс күрделі мәтіндік тарихқа ие, оны ғалымдар мен тарихшылар ұзақ жылдар бойы талқылап келеді. Сао Сюэциннің 1740 жылдары «Қызыл бөлме туралы түс» романын жаза бастағаны белгілі. Цао – Цинь әулетінің маньчжур императорларына қызмет еткен, бірақ оның ықпалы мен байлығы төмендеген көрнекті қытай отбасының мүшесі болды. 1763 немесе 1764 жылы Цао қайтыс болған кезде, романның алғашқы 80 тарауының қолмен көшірілген нұсқалары тарала бастады, ал Цао қалған тараулардың алғашқы жобаларын жасаған болуы мүмкін. Бұл қолжазбалар алдымен оның жеке достары мен романға қызығушылық танытқан адамдар арасында, содан кейін ашық саудада, жоғары бағаға сатылды. 1791 жылы Чэн Вэйюань мен Гао Е басып шығарған «Қызыл бөлме туралы түс» романының алғашқы басылым нұсқасында Цао рұқсат бермеген түзетулер мен өзгерістер бар. Немесе, кем дегенде, Цаоның түпнұсқа соңының бір бөлігі 120 тараулық Чэн Гао нұсқасына енгізілген, Гао Е Цаоның жобасына «күтілісті түзетулер» енгізген.
"Қызыл" нұсқалары
1791 жылға дейін роман қолжазба көшірмелерімен таратылды. Тіпті, 12 дербес қолжазба сақталған, кейбір кейіпкерлердегі шағын айырмашылықтар, құрылымдық өзгерістер және мүмкін жазылу қайта жазылулар мәтіндердің сәл өзгеше болуына себеп болады. Ең көне қолжазбалар ең соңғы 80-ші тарауда тоқтап қалады. Алдыңғы нұсқаларда белгісіз түсіндірушілердің қызыл немесе қара сиямен жазылған түсініктемелері мен әдеби ескертпелері бар. Бұл түсіндірушілердің пікірлері автордың жеке басы туралы көп мәлімет береді, және қазір олардың кейбіреулері тіпті Цао Сюэцзиньнің отбасы мүшелері болуы мүмкін деп есептеледі. Ең белгілі түсіндіруші – Жиянцзай, ол жұмыстың ішкі құрылымын және қазір жоғалған түпнұсқа қолжазбаның соңын ашты. Бұл қолжазбалар мәтіндік тұрғыдан ең сенімді нұсқалар болып саналады және олар «қызыл нұсқалар» (zhī běn 脂本) деп аталады. Алғашқы 80 тарау болашақ оқиғалар туралы болжамдар мен көрнекті көріністерге толы, олар кітап қалай жалғасатыны туралы қысқаша мәліметтер береді. Мысалы, Лин Дайю роман барысында әрі қарай қайтыс болатыны, Баою мен Баочайдың үйленетіні және Баоюның монах болатыны анық көрінеді. Редологияның tànyì xué (探佚學) деп аталатын саласы, «қызыл нұсқалардағы» түсіндірушілердің түсініктемелеріне, сондай-ақ алдыңғы 80 тараудағы ішкі болжамдарға негізделген жоғалған қолжазбаның соңын қалпына келтіруге бағытталған. Бірнеше ерте қолжазбалар әлі де сақталған. Қазіргі уақытта «Дзясу қолжазбасы» (1754 жылғы) Шанхай мұражайында, «Дзимао қолжазбасы» (1759 жылғы) Қытай Ұлттық кітапханасында, ал «Генчжэнь қолжазбасы» (1760 жылғы) Пекин университетінің кітапханасында сақталады. Пекин қалалық нормалық университеті мен Ресей Ғылым академиясының Шығыс зерттеулері институты да 1791 жылы жарық көрген романның алғашқы басылымынан бұрынғы қолжазбаларды сақтаған.
Чэнь Гао нұсқалары
1791 жылы Гао Э және Чэн Вэйюань романның алғашқы баспа басылымын жарыққа шығарды. Бұл «Тастың тарихы» романының алғашқы «толық» басылымы болды, оны «Суреттелген Қызыл палата арманы» (Xiùxiàng Hóng Lóu Mèng 繡像紅樓夢) деп баспалады. Руждың түпнұсқа қолжазбаларында сексен тарау болса, 1791 жылғы басылым романды 120 тараумен аяқтады. Алғашқы 80 тарау Рудж нұсқасынан өңделді, ал соңғы 40 тарау жаңадан жарық көрді. 1792 жылы Чэн мен Гао 1791 жылғы нұсқаның редакциялық қателіктерін түзететін екінші басылымын шығарды. 1791 жылғы алғы сөзінде Чэн автордың қолжазбаларына сүйене отырып, соңын аяқтағанын мәлімдеді. Соңғы 40 тарау және 1791–92 жылғы алғы сөздер туралы пікірталас бүгінге дейін тоқтаған жоқ. Көптеген қазіргі ғалымдар бұл тараулар кейіннен қосылған деп санайды. Ху Ши 1921 жылғы «Қызыл палата арманы туралы зерттеулер» еңбегінде бұл тарауларды Гао Э жазғанын айтты, оның пікірінше, 5-тараудағы басты кейіпкерлер тағдырының болжамы 1791 жылғы Чэн Гао нұсқасының соңынан өзгеше. Алайда, 20 ғасырдың ортасында 1791 жылға дейінгі 120 тараудан тұратын қолжазбаның табылуы Гао Э мен Чэн Вэйюаньның қатысы туралы мәселені одан әрі күрделілендірді – олар романды жай ғана өңдеген бе, әлде жалғасын жазған ба? Кітап көбінесе Чэн Вэйюань және Гао Э-нің 120 тараулық нұсқасында жарық көреді және оқылады. Кейбір қазіргі басылымдарда, мысалы, Чжоу Ручанның басылымында соңғы 40 тарау жоқ. 2014 жылы үш зерттеуші жазу стилін талдау деректерін пайдаланып, «Біздің әдісімізді Чэн-Гао нұсқасына қолдану «Қызыл палата арманы» кітабының алғашқы 80 тарауы мен соңғы 40 тарауын екі түрлі автор жазғанына сендіретін, бірақ толыққанды дәлел емес дәлел берді» деп мәлімдеді. 2020 жылы «Қызыл палата арманы қоғамының» президенті Чжан Циншань романның соңғы 40 тарауының авторлығы әлі де белгісіз болғанымен, оларды Гао Э жазғаны екі күмәнді екенін айтты.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Романның кіріспе бөлімінде, құдай Нюва мыңдаған жылдар бұрын аспанды жөндегеннен кейін қалған, саналы Тас "қызыл шаңның" (әлемнің уақыттық ләззаттарының) құмарлығын сезінеді. Тас, бір таолық дін қызметкері мен буддалық монахты өзімен бірге алып, әлемді аралап көруге шақырады. Тас, серігімен бірге (Ченг Гао нұсқаларында бұл екеуі бір тұлғаға біріктірілген), адам өмірінен сабақ алу мүмкіндігіне ие болып, қайта туып, Жя Баоюй ("Қымбат Жеміс") болып дүниеге келеді – осылайша "Тастың тарихы" басталады. Роман, бай және аристократтық Жя (賈) әулетінің екі тармағы – Ронгго үйі (榮國府) мен Нингго үйі (寧國府) – елордадағы ірі, көршілес үйлерде өмір сүрулерінің толыққанды, эпизодтық суреттемесін ұсынады. Алайда, елорданың аты аталмайды, ал кіріспе тарауда әулеттің нақтыланбағаны айтылады. Екі әулеттің ата-бабалары қытай дворяндығына ие болып, императорлық титулдар алған, ал роман басталғанда бұл үйлер қаладағы ең беделді әулеттердің бірі саналады. Жя әулетінің қызы императордың сүйіктісі (конкубина) болады, оны лайықты күтіп қабылдау үшін отбасы Дагуаньюаньды (大觀園) – көркем безендірілген бақты салады, бұл бақ кейінгі оқиғалардың көп бөлігі үшін орын болады. Роман Жялардың байлығы мен ықпалын егжей-тегжейлі, шынайы түрде сипаттайды, сондай-ақ олардың мәртебесінің төмендеуін, отыздан астам басты кейіпкер мен төрт жүзден астам қосалқы кейіпкерлер арқылы көрсетеді. Отбасының бейкүнә, жас мұрагері Баоюй осы өмірінде музыка мен поэзияға құштар науқас туысы Лин Дайюмен ерекше байланыс орнатады. Алайда, Баоюйдің тағдыры басқа туысы, Ксю Баочайға үйленуге белгіленген, оның әдемілігі мен ақыл-ойы идеалды әйелді бейнелейді, бірақ ол оның жүрегіне тимейді. Үш кейіпкердің арасындағы романтикалық бәсекелестік және достық, отбасының құлдырап бара жатқан байлығының фонында, оқиғаның орталық желісін құрайды. Фэй Дансудың (1801–1850) романнан көріністерді бейнелейтін суреттер сериясы.
Кейіпкерлер
Қызыл бөлме арманы өте көптеген кейіпкерлерді қамтиды: шамамен 40-қа жуық негізгі кейіпкерлер, ал одан да астам 400-ден асып түсетін қосымша кейіпкерлер бар. Роман көптеген әйел кейіпкерлерінің күрделі бейнелерімен де әйгілі. Лу Сюньнің «Қытай әдебиетінің қысқаша тарихы» кітабының қосымшасында айтқандай, «Қызыл бөлме арманы» дәстүрлі қытай әдебиетіндегі барлық ойлар мен техникаларды жаңартты; оның шынайы кейіпкерлерді сомдауы, олардың ешқайсысы да "толыққанды жақсы немесе толыққанды жаман" емес, керісінше, нағыз өмірдің бір бөлігінде тіршілік ететіндей, толыққанды адам кейіпкерлерін көрсетеді. Кейіпкерлердің аттары мағынаға толы болғандықтан, аудармашы үшін қиындық тудырады. Дэвид Хоукс мырзалардың, ханымдардың және олардың отбасы мүшелерінің есімдерін пиньиньмен қалдырды (мысалы, Цзя Чжэн және Ван ханым); қызметшілердің аттарының мағынасын аударды (мысалы, Арома және Аспаншара); ал даостар мен буддистердің есімдерін латын тіліне (Сапиентия) және актерлер мен актрисалардың есімдерін француз тіліне аударды.
Басқа басты кейіпкерлер
Әже Цзя, тегі Ши. Сондай-ақ Жесір ана деп те аталады. Баою мен Дайюдың әжесі, Ронгуо үйінің ең жоғары билігі және бүкіл рудың ең үлкені мен ең құрметтісі, сонымен қатар мейірімді жан. Оның екі ұлы бар: Цзя Шэ және Цзя Чжэн, және қызы Мин, Дайюдың анасы. Дзяя әжесінің тікелей тілегімен Дайю Цзя үйіне әкелінеді, ол Баою мен Дайюдың балалық шақтағы достасуына, кейіннен жақын рухтарға айналуына көмектеседі. Мүлігі мемлекетке тәркіленгеннен кейін, қайтыс болмас бұрын жинаған ақшасын туыстарына бөліп береді. Цзя Шэ Жесір ананың үлкен ұлы. Ол Цзя Лян мен Цзя Инчуньнің әкесі. Сатқын, ашкөз және әйелге құмар адам. Анасының кіші ұлын қызғанады. Кейіннен шенінен айырылып, мемлекеттен қуылды. Цзя Чжэн Баоюдың әкесі, Жесір ананың кіші ұлы. Тәртіпті және конфуцийлік ғалым. Жалғыз мұрагерінің жаман жолға түсуінен қорқады, сондықтан ұлына қатаң ережелер қояды және кейде дене жазасын қолданады. Әйелі Ван ханшайымы және бір кәнизағы Жао бар. Өмірін адал, тура адам ретінде өткізуге тырысатын конфуцийлік ғалым, бірақ шындықтан алыс, үйде де, сарайда да араласпайды. Цзя Лян Сифенгтің күйеуі және Баоюдың әкесінің аға немересі, көптеген ішкі дау-жанжалдар тудырған әйгілі әйелге құмар адам, тіпті әйелі білмейтін ер адамдармен де қарым-қатынас жасайды. Оның жүкті кәнизағы (Екінші әпкесі) әйелінің тікелей қатысуымен қайтыс болады. Ол әйелімен бірге жұмысқа алу және қаржы бөлу мәселелерімен айналысады және осы билік үшін жиі дауласады. Мінез-құлқы кемшілікке толы, бірақ ар-ұжданы бар адам. Сянлинг (Хоукс/Минфорд аудармасы: Кальтроп) – Сюэ үйінің қызметшісі, туған аты Чжэнь Инлиан (甄英蓮, "жаны аяуға лайық" деген сөзбен үйлеседі), 1-тараудағы елдік мырза Чжэнь Шииннің (甄士隱, "ақиқатты жасыру" деген сөзбен үйлеседі) ұрланған және жоғалған қызы. Оның атын Сюэ Панның әйелі Ся Цзиньгуй (夏金桂), оған қызғанып, улануға тырысқандықтан, Қиулингке (秋菱) өзгертеді. Сюэ Пан оны Цзиньгуй қайтыс болғаннан кейін үйдің ханымы етеді. Бірақ одан көп ұзамай бала туғанда қайтыс болады. Пинг'ер (Хоукс/Минфорд аудармасы: Сабыр) – Сифенгтің бас қызметшісі және жақын серігі; сонымен қатар Сифенгтің күйеуі Цзя Лянның кәнизагы. Бұрын Ван үйінде Сифенгтің қызметшісі болған, Сифенг Цзя үйіне үйленген кезде оны қалыңдық ретінде алып келеді. Ол қиындықтарды сыпайылықпен шешеді, Сифенгке тиімді көмек көрсетеді және үйдің көптеген қызметшілерінің құрметіне ие болады. Ол Сифенгке жақындата алатын сирек адамдардың бірі. Сифенгтің ең сенімді көмекшісі ретінде үйде айтарлықтай билікке ие, бірақ билігін салымды және әділ пайдаланады. Қожайынына өте адал, бірақ мейірімді және жұмсақ мінезді. Сюэ Пан Баочайдың ағасы, Жинлингтегі жергілікті бұзақы, босқын, әйелдерге құмар адам. Ол ерлер мен әйелдермен де махаббатқа түсуімен танымал. Білім деңгейі төмен, бірде қызметші қыз (Сянлинг) үшін адамды өлтіріп, істі ақшамен жабады. Әже Лю Ван отбасымен алыс туысқан, екі рет келген кезде Ронгуо үйінің әйелдеріне комикалық қарама-қайшылық жасайды. Соңында ол аналық ағасынан қызын сатуға тырысқан Қяоцзиді құтқарады. Ван ханшайымы Буддист, Цзя Чжэннің бірінші әйелі. Жинлингтегі төрт ең беделді әулеттің бірінен шыққан. Денсаулығы нашар болғандықтан, үй шаруасын өзінің немере қызы Сифенгке тапсырады, бірақ Сифенгтің істерін толық бақылайды, сондықтан ол оған әрқашан есеп беруі керек. Ван ханым мейірімді қожайын мен қамқор ана болып көрінсе де, оның билігіне қарсы шыққанда қатал және аяусыз болуы мүмкін. Баоюдың қыздарына үлкен көңіл бөледі, олармен романтикалық қарым-қатынас жасамауын қадағалайды. Сюй әпке, Ван Баоюдың аналық әпкесі, Пан мен Баочайдың анасы, Ван ханшайымының әпкесі. Көбінесе мейірімді және жақсы мінезді, бірақ ұлын бақылау қиын. Хуа Сирен (Hawkes/Minford аудармасы: Аромат) Баоюдың басты қызметшісі және оның ресми емес кәнизагы. Жесір ана оны Баоюға бергендіктен, ол әлі де Жесір ананың қызметшісі болса да, іс жүзінде Ксирен Баоюдың қызметшісі. Баою туралы үнемі уайымдайды, оның 5-тараудағы нақты әлемдегі алғашқы жасөспірімдік жыныстық кездесуінің серіктесі. Баою жоғалғаннан кейін, ол өз білмеушілігінен Баоюдың достарының бірі, актер Цзян Юханмен үйленеді. Цинвэнь (Hawkes/Minford аудармасы: Skybright) Баоюдың жеке қызметшісі. Қиянатшыл, мақтаншақ және үйдегі ең әдемі қыз, Цинвэнь Дайюға қатты ұқсайды. Баоюдың барлық қызметші қыздарының ішінде, ол Баоюға сөгіс бергенде оған қарсы тұрады, бірақ оған өте адал. Ол Ксиреннің оны Баоюмен қарым-қатынасқа пайдаланып, отбасыдағы мәртебесін көтеру әрекетіне наразы. Ван ханшайымы оның Баоюмен қарым-қатынаста болғанына күдікпен қарап, оны бұл үшін жазалап, үйден қуады. Әділетсіздікке және оған тасталған айыптауларға ашуланып, Цинвэнь Цзя үйінен кеткеннен кейін аурудан қайтыс болады. Юянь (Hawkes/Minford аудармасы: Faithful) Жесір ананың бас қызметшісі. Жесір ананың ең үлкен ұлы Цзя Шэге (әйел ретінде) үйлену ұсынысын қабылдамайды және Жесір ананың қайтысынан кейін өзіне-өзі қол жұмсайды. Минъян (Hawkes/Minford аудармасы: Tealeaf) Баоюдың жеке жас жігіті. Шеберін жақсы біледі. Цзыжуань (Hawkes/Minford аудармасы: Nightingale) Дайюдың адал қызметшісі, Жесір анадан немере қызына берілген. Кейіннен Цзя Сичуньға қызмет ету үшін монах болады. Сюэянь (Hawkes/Minford аудармасы: Snowgoose) Дайюдың тағы бір қызметшісі. Ол Дайюмен бірге Янчжоудан келген, жас және мейірімді қыз болып көрінеді. Ол Баоюдың Дайюға үйленгенін ойлату үшін бүркеншікке оралған Баочайға бірге жетелеуге шақырылады. Жао кәнизагы Цзя Чжэннің кәнизагы. Ол Баою мен Цзя Танчуньның және Цзя Хуанның анасы. Ол үйдің басшысының анасы болғысы келеді, бірақ оған қол жеткізе алмайды. Ол қара магиямен Баою мен Сифенгті өлтіруге тырысады, және оның қастандығының салдарынан өзі де қайтыс болды деген сенім бар.
Белгілі кішігірім кейіпкерлер
Цинь Чжун (秦鐘, "үлкен ғашық" дегенге ұқсас) – Оның үлкен әпкесі Цинь Кэцин, Баоюдың немере інісінің әйелі, сондықтан ол Баоюдан бір буын жас. Ол да, Цинь Кэцин де Цинь Е (秦業) –нің асырап алған балалары. Екі жігіт бірге Цзя кланының мектебінде оқиды, ол Баоюдың ең жақсы досы болады. Романда жағдайдың таза достықтан тыс кеткені мүмкін деген ой бар. Цинь Чжун мен жаңадан келген Цзиньен (智能, "Ақылды"; "Sapientia" Hawkes аудармасында) ғашық болады, бірақ Цинь Чжун көп ұзамай әкесінің қатты ұрып-соғуы, жыныстық шаршау, қайғы және өкініштің салдарынан қайтыс болады. Бір комментатор Цинь Чжунның аты циньчжун (жандылықтың бейнесі) сөзімен байланысты екенін, ал оның қарындасы Циньши Баоюды арманында гетеросексуалдық қатынастарға, ал Цинь Чжунды гомосексуалдық қатынастарға бастайтынын жазады. Цзя Юцун (賈雨村) – Лин Дайюдың балалық шақтағы мұғалімі. Бастапқыда кедей ғалым болған ол, Чжэн Шииннің көмегімен префект болып, кейін жемқорлық үшін жұмыстан босатылады. Ол Лин әулеті арқылы Цзя әулетімен байланыс орнатып, қайтадан префект болып тағайындалады. Цзя Лан (賈蘭) – Баоюдың қайтыс болған ағасы Цзя Чжу мен оның ізгі әйелі Ли Ванның ұлы. Цзя Лан кітаптың барлық кезеңінде тартымды бала болып суреттеледі және соңында императорлық емтиханды сәтті тапсырып, отбасының абыройын қорғайды. Цзя Чжэнь (賈珍) – Цзя әулетінің аға тармағы – Нинггуо әулетінің басшысы. Оның әйелі Ю-ханым, кіші қарындасы Цзя Сичунь және көптеген кәнизактары бар. Ол өте ашкөз және әкесі зейнеткерлікке шыққаннан бері кланның ресми емес басшысы. Ол қайын қызы Цинь Кэцинмен неке адалдығын бұзады. Ю-ханым (尤氏) – Цзя Чжэньнің әйелі. Ол Нинггуо әулетінің жалғыз ханымы. Цзя Ронг (賈蓉) – Цзя Чжэньнің ұлы. Ол Цинь Кэциннің күйеуі. Ол әкесінің дәл көшірмесі, Император гвардиясының кавалериясы. Сюэ Баокин (薛寶琴) – Сюэ Баочайдың әкесі тарапынан туысқан қызы. Өте әдемі және талантты ретінде суреттелген. Жәкең оны Баоюға ұсынбақ болады. Екінші әпке Ю (尤二姐) – Цзя Лян оны жасырын түрде өзінің сүйіктісі ретінде алады. Тұрмысқа шықпай тұрып, күйеуінің қасында жүрсе де, үйленгеннен кейін адал әрі сүйікті әйеліне айналады. Ван Сифенгтің интригасы салдарынан ол үлкен алтынды жұтып, өзін-өзі өлтіреді. Лю Сянлян (柳湘蓮) – Лю әулетінің ұрпағы және әуесқой актер. Ол батыл адам, Цзя Баоюмен жақсы дос және Сюэ Панмен бауырлас. Синь-ханым (邢夫人) – Цзя Шэнің әйелі. Ол Цзя Лянның өгей анасы. Синь Шиюань (邢岫烟) – Синь-ханымның немересі. Ол ақылды және сыпайы, бірақ өзінің және отбасының қаржылық қиындықтарына байланысты қарапайым сұлулық. Цзя Хуан (賈環) – Кәнизак Жаоның ұлы. Ол да, анасы да отбасынан қорланады, ал ол өзін аяқ асты иттей ұстайды. Ол өзінің бауыры Баоюды соқыр қылу үшін шам шашын төгіп, өзінің жаман табиғатын көрсетеді. Шеюэ (麝月; Hawkes/Minford аудармасы: Musk) – Баоюдың Ширен мен Цинвеннен кейінгі басты қызметшісі. Ол әдемі, қамқор, Ксиренге өте жақсы үйлесімді. Қиутоң (秋桐) – Цзя Лянның екінші кәнизағы. Бастапқыда ол Цзя Шэнің қызметшісі болған, бірақ Цзя Лианға кәнизак ретінде берілген. Ол өте мақтаншақ, менмен әйел. Шә-сіңлісі (傻大姐) – Жесір әйелге ауыр жұмыс істейтін қызметші қыз. Ол ақылсыз, бірақ қызықты және қамқор. Гао Е мен Чен Вэйюань нұсқасында ол Бейюдың құпия неке жоспарлары туралы Дайюға хабарлайды.
Аудармалар мен батыстағы қабылдау
Әлем әдебиетінің ұлы ескерткіштерінің бірі | Энтони Уэсттің «Қызыл бөлмедегі арман» романына жазған рецензиясы, The New Yorker 1914 жылғы зерттеуде романның он төрт аудармасы «оның ең шебер аудармашыларға да қиындық туғызатынын, ал оны басқа тілге аудару процесі кез келген әдеби шығарманы аудару процесіне қарағанда аударма мәселелерін, әдістерін және қағидаттарын көбірек қамтитынын» көрсетті. Осыған байланысты аудармашылардың мақсаттары мен жетістіктері әртүрлі. Ағылшын тіліне алғаш рет 1812 жылы протестант миссионері және синолог Роберт Моррисон (1782–1834) аударған. Ол 1812 жылы жарық көрмеген Horae Sinicae кітабының екінші томы үшін төртінші тараудың бір бөлігін аударды. 1816 жылы Моррисон өзінің қытай тіліндегі оқулығындағы 31-тараудағы әңгіме-дүкеннің аудармасын жариялады. 1819 жылы британдық дипломат және синолог Джон Фрэнсис Дэвис (1795–1890) Лондон журналының тоқсандық шолуында қысқаша үзінді жариялады. Дэвис сонымен қатар 1830 жылы Корольдік Азия қоғамының транзакцияларында 3-тараудан өлең жариялады. 1842 жылы Карл Гюцлаффтың «Қытайлық қойманың» алтыншы томында «Хун Лау Мунг немесе Қызыл бөлмедегі армандар» атты мақаласында кейбір үзінділердің аудармасы мен сын-пікірі жазылған. 1846 жылы Нингбодағы пресвитериандық миссионерлік баспахана қытай тілін үйреніп жүрген шетелдіктер үшін таңдап алынған үзінділердің сөзбе-сөз аудармасын басып шығарды. Қытай императорлық теңіз кеденінің Эдвард Чарльз Боура 1868 жылы алғашқы сегіз тараудың аудармасын, ал 1892 жылы алғашқы елу алты тараудың Х. Бенкрафт Джоли аудармасын жариялады. Е. Ж. Эйтель Жолидің аудармасын қарап шығып, романның қытайлықтар «жамандыққа толы» екенін айтып, оны айыптады. Джон Минфорд «азаттық ойлаушы ағылшын консулдық қызметкерлерінің бірі» деп атаған Х. Джайлз 1885 жылы жиырма бес беттік қысқаша баяндамада оң көзқарас танытты, ол Минфорд әлі күнге дейін «пайдалы нұсқаулық» деп атайды. Джайлс бұл туралы өзінің 1901 жылғы «Қытай әдебиетінің тарихы» атты еңбегінде жазған. 1928 жылы Эльфрида Хадсон «Ескі, ескі әңгіме» атты романына қысқаша кіріспе жариялады. 1929 жылы Уанг Чи Ченнің орталық махаббат әңгімесін баса көрсеткен қысқартылған аудармасы, Артур Уэйлидің алғы сөзімен жарияланды. Уэйлдің айтуынша, «біз түстер туралы баяндалған үзінділердегі кейіпкерлердің символды немесе жалпыға ортақ құндылығын анық сезінеміз». «Пао Ю», - деп жалғастырды Уэйли, «ақыл-ойы мен поэзияны» білдіреді, ал оның әкесі «суретшіге кедергі келтіретін педантизм мен шектеудің барлық лас күштерін» білдіреді. 1930 жылы Ванның аудармасын қарастырғанда, The Virginia Quarterly Review басылымының Гарри Клемонс «Бұл керемет роман» деп жазды және «Үш патшалықтың романсы»мен бірге ол классикалық қытай әдебиетінің романдары арасында «алғашқы орында» тұр. 1958 жылы Ван өзінің бұрынғы қысқартуының кеңейтуін жариялады, бірақ ол әлі де 60 тараудан қысқартылған. Батыс елдерінде аудармалар мен әдебиет зерттеулер ағымы қытай тілінің білімін арттыра отырып, үнемі өсіп жатты. Франц Кунның 1932 жылғы неміс аудармасы Флоренс және Изабель МакХьюдың 1958 жылы жарық көрген «Қызыл палатаның арманы» атты қысқартылған нұсқасының және кейінірек француз нұсқасының негізі болды. 1958 жылы сыншы Энтони Уэст «Нью-Йорккер» журналында роман қытайлықтар үшін «Орыс әдебиеті үшін «Қарамазов ағайындылары» мен француз әдебиеті үшін «Өткен нәрселерді еске алу» сияқты» екенін және «бұл барлық әдебиеттің ұлы романдарының бірі екендігі сөзсіз» деп жазды. Кеннет Рексрот 1958 жылы МакХью аудармасын қарап, романды «әдебиет тарихындағы ең ұлы прозалық шығармалар» деп сипаттады, өйткені ол «теңізге терең адамгершілік». Брамвелл Ситон Бонсалл 1950 жылдары 120 тараудан тұратын «Қызыл бөлме арманы» атты алғашқы толық аудармасын аяқтады, бірақ Penguin Hawkes жобасын жариялаған кезде басылымнан шығарылмай қалды. Интернетте мәтіннің көшірмесі бар. Алғашқы толық ағылшын аудармасын аударғанға құрметке ие әрі еңбекқор Ян Сзян-и тағайындалды. Ол бұл классикалық романдардан ең аз сүйіктісі екенін мойындаса да, Ян 1961 жылы жұмыс істей бастады және 1964 жылы тоқтату туралы бұйрық берілгенде шамамен 100 тарауды аяқтады. Ол әйелі Глэдис Янгпен бірге Мәдени революция кезінде тыңшылыққа күдікті болып тұтқындалды, бірақ олар 1974 жылы босатылғаннан кейін аударманы команда ретінде аяқтады. Оны Пекиндегі шетел тілдеріндегі баспа «Қызыл сарайлар арманы» деп атады, ол үш томда жарық көрді, 1978-1980 жж. Алғашқы ағылшын аудармасынан бір жарым ғасыр өткен соң, екінші толық ағылшын аудармасын Дэвид Хоукс шығарды. Хоукс танымал редолог болған және Chu Ci-ді аударған болатын, 1970 жылы Penguin Classics оған ағылшын оқырмандарына ұнайтын аударма жасауды ұсынды. Ол профессорлық қызметінен кеткеннен кейін Хоукс үш томда (1973, 1977, 1980) алғашқы сексен тарауды жариялады. Хоукс аударған алғашқы сексен тарау және оның күйеуі Джон Минфорд аударған соңғы қырқ тараудан тұратын «Тас туралы әңгіме» (1973–1980) бес томдық және 2339 беттік түпкілікті мәтіннен (Алғы сөздер, кіріспелер мен қосымшаларды есептемегенде) және барлығы 2800-ден астам беттен тұрады. Penguin Classics ағылшын тіліндегі аудармасының сөздерінің саны 845 000-ға жуық деп есептеледі. 1980 жылы The New York Review of Books журналында Хоукс пен Минфордтың аудармасын қарастырған Фредерик Уэйкман кіші романды «шедевр» деп сипаттады және оны «әдеби генийдің» туындысы деп атады. Флорида университетінің Синтия Л. Ченнаульт «Арман әлем әдебиетінің ең терең психологиялық романдарының бірі деп мойындалған» деді. Роман мен оның авторы өткен мың жылдың ең маңызды әдебиеттері мен әдеби тұлғаларының бірі деп сипатталды. Синолог Олдржих Крал бүкіл романның чех тіліне аудармасын да жасады, Sen v červeném domě (Прага: Odeon, үш том, 1986–1988). Словак синологі және философы Марина Čarnogurská романның төрт томын словак тіліне аударды, Sen o Červenom pavilóne (Братислава: Petrus, 2001–2003). 2014 жылы жазушы Лин Ютанның «Арман» ромасының қысқартылған ағылшын аудармасы жапон кітапханасында қайта пайда болды. Линнің аудармасы түпнұсқадан шамамен екі есе қысқа, ол сөзбе-сөз аударма емес екені хабарланды. Ағылшын, неміс, француз, испан тілдеріне жасалған он төрт аударманы зерттеуде Лоуренс К. П. Вонг аудармаға қатысты кейбір қиындықтардың «жеңілуге болатындығын», ал кейбіреулерінің «жеңілуге болмайтындығын» анықтады, бірақ аудармашылар кейде «түпнұсқаға өте жақын келетін таңқаларлық жағымды нұсқаларды» табады. Хоукс әдетте «дәл, тапқыр және керемет» нұсқаларды ұсынады. Хоукс түпнұсқаның мағынасы мен дыбыстарын «тамаша дәлдікпен» қайта жасайды, бұл оның әріптес аудармашыларының барлығынан да «әдеби аударманың шектерін жеңуде үлкен жетістікке жетеді». Тағы бір ғалым Янның аудармасы «сөздерді сөзбен аудару» мағынасында «сөзбе-сөз» екенін, бірақ Хоукс аудармасы «мәтін үшін мәтін» деп аталатын «жоғары дәрежедегі сөзбездікке» жеткенін айтты. Яғни, Хоукс түпнұсқаның қолданылуының ауқымын және контрастын сақтауға тырысады, ал Яндар тілді «жабайы халықаралық тілмен» тегістеп, түсіндірмелерді түсіндірмелерге қосады. Басқа ғалымдар Янның және Хоукс пен Минфордтың аудармаларының жекелеген аспектілерін зерттеді. Кейіпкерлердің кейбір аттары олардың мінез-құлқына байланысты естіледі, ал кейбір аттар аллюзиялар ретінде қызмет етеді. Хоукс аттардың коммуникативтік функциясын лексикалық эквиваленттіліктен гөрі жеткізеді; мысалы, Хо Ци «апаттың басы» деген сөзбен омонимді, ал Хоукс ағылшын тілінде «Апат» деп атайды. Хоукс кейде христиандық мәдениетінде түсінік үшін термин болмаған жағдайда итальяндық/санскриттік терминдерді қолданады. Глэдис Янг және Ян Сзян-и сөзбе-сөз аударманы ұнатады, і...
Орындаулар мен жалғасулар
Оның зор танымалдылығына байланысты, романның көптеген жалғастары мен толықтырулары тіпті Цин дәуірінде де жарық көрді. Қазіргі уақытта романның отыздан астам жалғасы немесе толықтырулары тіркелген, оның ішінде заманауи туындылары да бар. 1949 жылдан кейінгі заманауи толықтырулар көбінесе сексенінші тараудан кейін жазылған, және оларға Чжан Чжи, Чжоу Юцин, Ху Нань және Лю Синьву жазғандар кіреді.
Бейімделулер
Қызыл бөлме арманының кем дегенде он төрт киноадаптациясы жасалған, соның ішінде Бу Ванчан режиссерімен 1944 жылы түсірілген фильм, Сильвия Чанг пен Бриджит Линь ойнаған Шоу ағайындарының 1977 жылғы адаптациясы және Си Тieli (谢铁骊) мен Чжао Юань (赵元) режиссерімен 1988 жылы түсірілген фильм. Соңғы фильмді дайындауға екі жыл, түсіруге үш жыл кетті, ол 735 минуттық ұзақтылығымен Қытайдағы ең ұзақ фильм болып табылады. 1981 жылы Цзянсу ән және би ансамблі "Қызыл бөлме арманының" би-драмалық нұсқасын көрсетті. 1982 жылы Пекинде Қытай опера және би драма театры бас биші Чэнь Айлианның қатысуымен қайта өңделген нұсқасын қойды. Кем дегенде он теледидарлық адаптациясы жасалды (көптеген қытай опералық адаптацияларды есептемегенде), олардың ішінде 1987 жылғы танымал телесериал бар, оны Қытайда көптеген адамдар романның жақындағы түпкілікті адаптациясы деп санайды. Бастапқыда бұл біршама даулы болды, өйткені көптеген "редологтар" теледидарлық адаптация романға толыққанды әділдік жасай алмайды деп сенді. Продюсер және режиссер Ван Фулиннің кәсіби емес жас актерлерді жұмысқа алу шешімі телесериал Қытайда үлкен танымалдылыққа ие болғанда расталды. Сериалдың табысы композитор Ван Липинге (王立平) байланысты. Ол романның көптеген классикалық өлеңдерін музыкаға қойды, композицияларын ойлап табуға және аяқтауға төрт жыл уақыт жұмсады. Басқа теледидарлық нұсқаларына 1996 жылғы Тайваньдық сериал және 2010 жылғы "Бесінші буын" режиссері Ли Шаохонның нұсқасы кіреді. Басқа ірі қытай романдық туындыларынан, әсіресе "Үш патшалықтың романсы" және "Батысқа саяхат" сияқтылардан айырмашылығы, "Қызыл бөлме арманы" ойын әлемінде аз назарға ие болды, 2017 жылға дейін қытай тіліндегі екі ғана көрнекі роман жарық көрді. Hong Lou Meng және Hong Lou Meng: Lin Daiyu yu Bei Jingwang (红楼梦:林黛玉与北静王) екеуі де Beijing Entertainment All Technology (北京娱乐通) компаниясы шығарды. Соңғысы 2010 жылдың 8 қаңтарында жарық көрді және бұл бірінші ойынның кеңейтілген нұсқасы, ойынның негізгі кейіпкерлері толық дауысталып, қосымша CG-суреттері мен аяқталулары қосылды. Роман негізінде екі актілі ағылшын тіліндегі операны қытай-американдық композитор Брайт Шенг жазды, либреттосын Шенг пен Дэвид Генри Хванг жазды. Үш сағаттық операның әлемдік премьерасы 2016 жылдың 10 қыркүйегінде Сан-Франциско операсында өтті. 2020 жылы шыққан Transience of Life альбомы үшін американдық арт-рок тобы Elysian Fields романнан бірнеше өлеңді музыкаға енгізді. Оңтүстік Кореяның Project Moon студиясы жасаған 2023 жылғы Limbus Company видеоойынында Хонг Лу кейіпкері "Қызыл бөлме арманына" негізделген. Ол ойынның 12 ойналатын күнәкарларының бірі және гуандаомен қаруланған.
Атап көрсетілген және қосымша оқу
Чен Вэйжао (陈维昭), Хонгсю Тонгши (红学通史, "Редлогия тарихы"). Шанхай: Шанхай халық баспасы, 2005. Батыс және қытай тілдеріндегі кітаптар мен мақалалардың түсіндірмелі библиографиясы (абоненттік жазылым қажет). К. Т. Хсия, VII тарау, "Қызыл палатаның арманы", "Классикалық қытай романы: сынды ескерткіш" (1968; қайта басылды. Итака, Нью-Йорк: Шығыс Азия бағдарламасы, Корнелл университеті, Корнелл Шығыс Азия сериясы, 1996.), 245–297 бб. Зайфу Лю, Юньчжон Шу, "Қызыл палатаның арманы" туралы толғаулар (Амхерст, Нью-Йорк: Камбрия Пресс, 2008). Эндрю Х. Плэкс, "Қызыл палатаның арманы" архетипі мен аллегориясы (Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 1976). Қайта басылды: (Анн Арбор: U. M. I. Books on Demand, қайта басылым, 1993). Романның мәні, мазмұны және тарихы туралы мақалалар. Ши Чанг Ву, "Қызыл палатадағы арман" : 18-ғасырдың екі түсіндірілген қолжазбасын зерттеу (Оксфорд: Кларендон баспасы, 1961). Чи Сяо, "The Chinese Garden as Lyric Enclave: A Generic Study of the Story of the Stone" (Анн Арбор, Мичиган: Қытай зерттеулері орталығының баспасы, 2001); "Ying shih Yü", Джозефин Чиу Дьюк пен Майкл С. Дьюктің редакциялық көмегімен, Қытай тарихы мен мәдениеті, 2-том, XVII ғасырдан XX ғасырға дейін (Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 2016), 134–151 бб. қайта басылды. Цин әулетінің дәстүрлі түсіндірмесінің аудармасы. Руашань Чжоу, Рональд Р. Грей және Марк С. Феррара редакциялаған, "Асыл да, қарапайым да: Цао Сюэцин және Қызыл палатаның арманы" (Нью-Йорк: Питер Ланг, 2009). Аударған: Лианмэй Бао және Кёнсук Парк.