Кіріспе
Чилидегі аборттың заңдылығы мен таралуы туралы шолу. Чилидегі аборт заңдары соңғы жылдары маңызды өзгерістерге ұшырады. 2017 жылға дейін Чилиде абортты толығымен тыйым салған әлемдегі ең қатаң заңдардың бірі болған. Бірақ, содан бері, аборт белгілі бір жағдайларда заңды болды. Қазіргі уақытта аборт үш жағдайда заңды: ананың өміріне қауіп төнгенде, ұрық тірі қалуға мүмкіндігі болмағанда және жүктіліктің алғашқы 12 аптасында зорлау орын алған жағдайда (немесе әйел 14 жасқа толмаған болса – 14 апта). Бұл ретте, кейбір дәрігерлер, әсіресе зорлау жағдайында, аборт жасаудан бас тартады. 2006 жылы белсенділер сол кездегі президент Мишель Бачелетті және Демократия үшін партиялар коалициясын жасөспірімдердің жүктілігінің көбеюіне байланысты шұғыл контрацепцияны заңдастыруға итермеледі. 2010 жылы олар 14 жастан асқандарға ата-анасының рұқсатынсыз мемлекеттік денсаулық сақтау орталықтарында тегін шұғыл контрацепция алу мүмкіндігін қамтамасыз етті. 2018 жылдың қаңтар айында мемлекеттік және жеке секторда абортқа медициналық сақтандыру қолжетімді болды. 2021 жылдың қараша айында Чилидің депутаттар палатасы жүктіліктің 14 аптасына дейін абортты қылмыстан босату туралы заң жобасын мақұлдамады.
Chile's abortion laws have undergone significant changes in recent years. Prior to 2017, Chile had one of the strictest abortion laws globally, prohibiting the practice altogether. However, since then, abortion has become legal in certain circumstances. Currently, abortion is legal in three situations: when the life of the mother is at risk, when the fetus is not viable, and in cases of rape during the first 12 weeks of pregnancy (or 14 weeks if the woman is under 14 years old). Despite this, some doctors still refuse to perform abortions, particularly in cases of rape. In 2006, activists successfully lobbied then president Michelle Bachelet and the Coalition of Parties for Democracy to legalize emergency contraceptives in response to concerns about the rising number of teen pregnancies. In 2010, they successfully campaigned for free emergency contraceptives at public health centers for anyone over the age of 14 without requiring parental permission. In January 2018, both public and private sector medical coverage for abortion became accessible. In November 2021, the Chamber of Deputies of Chile voted down a bill that would have decriminalized abortion at 14 weeks.
Заңдастыру
2015 жылдың 31 қаңтарында президент Мишель Бачелет белгілі бір жағдайларда абортты қылмыстық жазадан босату мақсатында Конгресске заң жобасын ұсынды. Ұсынылған жағдайларға анасының өміріне қауіп төнуі, ұрықтың жүктілік кезінде тірі қалу мүмкін болмауы, сондай-ақ жүктіліктің алғашқы 12 аптасында зорлау салдарынан болған жағдайлар кірді (14 жасқа толмаған әйелдер үшін – 18 апта). 2017 жылдың 2 тамызында Конгресс заң жобасын мақұлдады, 14 жасқа толмаған қыз зорланған жағдайда рұқсат етілген мерзім 14 аптаға дейін қысқартылды. Оппозицияның заңды конституцияға қайшы деп жариялау туралы өтініші елдің Конституциялық соты тарапынан 2017 жылдың 21 тамызында 6-4 дауыспен қабылданбады. Ал 2017 жылдың 23 қыркүйегінде ол елдің ресми газетінде жарияланды. Содан кейін 2018 жылдың 29 қаңтарында мемлекеттік және жеке секторларда медициналық көмек алу мүмкіндігі пайда болды. Алайда 2018 жылдың мамыр айында Бас контролер кеңсесі хаттаманың екі нұсқасын да заңсыз деп жариялады. 2018 жылдың қазан айында үкімет түзетілген хаттаманы жариялады, онда мемлекеттік қаржыны пайдаланатын жеке медициналық мекемелердің ішкі сенімге орай қарсылық білдіруіне тыйым салынды. Бірақ 2018 жылдың желтоқсанында Конституциялық сот, биліктегі үкіметті қолдайтын депутаттар тобының өтініші бойынша, хаттаманың осы бөлігін конституцияға қайшы деп таныды.
Әйелдердің денсаулығы
1989 жылы Чили үкіметі Денсаулық сақтау кодексінің 119-бабына енгізген түзетуде абортты тудыратын кез келген әрекеттерге жол берілмейтіні айтылды. Бұл түзету аналарға көрсетілетін медициналық көмектің жетістіктеріне байланысты, аборттың әйелдің өмірін сақтаудың қажетті құралы емес деген сеніммен жасалды. 1964-1979 жылдар аралығында заңсыз түсік салдарынан болатын өлім-жітім 100 мың тірі туған балаға шаққанда 118-ден 24-ке дейін төмендеді. Сарапшылар осы кезеңде түсік жасатудан кейін ауруханаға түсу көрсеткішінің төмендеуін заңсыз түсік жасайтын мекемелердің стерилизация мен антибиотиктерді жиі пайдалануына, түсікке қолданылатын мизопростол препаратының қолжетімділігіне және контрацепцияның кеңінен қолданылуына байланысты деп санайды. Бұл нәтижелер аборт заңдарының либералды болуы аборттан туындайтын өлім-жітімнің артуына әкеледі деген кең таралған пікірге қайшы келеді. Кох Чилиде әйелдердің білім деңгейінің жоғарылауы мен жоспарланбаған жүктілікпен күресуге бағытталған қоғамдық қолдау бағдарламаларының күшеюі аборттар мен аналар өлімінің азаюына үлкен үлес қосқанын айтады. 2000-2004 жылдар аралығында аборт елде аналар өлімінің үшінші негізгі себебі болды және барлық аналар өлімінің 12% құрады. Нақты статистика болмаса да, 2000-2002 жылдар аралығында елде 132 мыңнан 160 мыңға дейін түсік жасалған деп есептеледі.
Қоғамдық пікір
2006 жылдың шілдесінде МОРИ жүргізген сауалнамаға сәйкес, чилиліктердің 26 пайызы абортты «әділделген» деп санайды, бұл көрсеткіш 1990 жылы 18 пайызды құраған. 2008 жылдың шілдесінде Corporación Humanas үкіметтік емес ұйымы жүргізген бүкіл ел бойынша, әйелдер арасында жүргізілген сауалнамада, чилилік әйелдердің 79,2 пайызы жүкті әйелдің өміріне қауіп төнген жағдайда абортты қылмыстық қылмыс деп санамауды қолдайды, ал 67,9 пайызы бұл мәселе бойынша заң шығарудың шұғыл екенін айтты. Зерттеуге сәйкес, әйелдердің 74,0 пайызы зорлау салдарынан болған жағдайда, 70,1 пайызы ұрықтың қалыптан тыс дамуы болған жағдайда және 24 пайызы барлық жағдайларда абортқа рұқсат беру керек деп санайды. 2009 жылдың наурыз айында «La Tercera» газетінде жарияланған бүкіл ел бойынша телефон арқылы жүргізілген сауалнама нәтижесінде, 67 пайызы абортқа қарсы, 19 пайызы қолдайды және 11 пайызы тек ерекше жағдайларда қолдайтыны анықталды. Жүкті әйелдің өміріне қауіп төнген жағдайда аборт жасауға қатысты, 48 пайызы қолдайды, 3 пайызы тек ерекше жағдайларда, ал 47 пайызы қарсы. Баланың өліміне әкелуі мүмкін кемшілікпен немесе аурумен туылған жағдайда, 51 пайызы абортқа рұқсат беруге қарсы, 45 пайызы қолдайды және 2 пайызы тек ерекше жағдайларда қолдайды. 83 пайызы қорғанышсыз жыныстық қатынасқа түскен кәмелетке толмаған қызға аборт жасауға қарсы, ал 14 пайызы қолдайды. 57 пайызы зорлау салдарынан болған жағдайда аборт жасауды қолдайды, 39 пайызы қарсы. 2009 жылдың қазан айында Universidad Diego Portales жариялаған және Чилидің 85 пайызын қамтитын қалалық аймақтарда жүргізілген сауалнама, жүкті әйелдің немесе отбасының баланы тәрбиелеуге экономикалық мүмкіндігі болмаған жағдайда (80 пайыз), жүкті әйелдің немесе отбасының балалы болғысы келмеген жағдайда (68 пайыз) және ұрықтың «ауыр кемшілігі» болған жағдайда (51 пайыз) көпшіліктің абортқа қарсы екенін көрсетті. Ал ананың денсаулығына қауіп төнген жағдайда (63 пайыз) және зорлау болған жағдайда (64 пайыз) аборт жасауға көпшілік қолдау білдірді. 2017 жылдың қаңтар айында CADEM жүргізген сауалнамада, 57 пайызы абортты тек бірнеше жағдайда ғана рұқсат етуді қалайды, 19 пайызы барлық жағдайда абортты заңсыз деп санайды, ал 22 пайызы барлық жағдайда заңды деп санайды. Көпшілігі әйелдің денсаулығы қауіпке ұшыраған жағдайда (76 пайыз), ұрықтың тірі қалу мүмкіндігі төмен болған жағдайда (72 пайыз) және әйел зорлау салдарынан жүкті болған жағдайда (71 пайыз) аборт жасауды қолдайды, ал тек азын ғана бөлігі ұрықтың дене кемістігі болған жағдайда (36 пайыз) және ананың баланы асырауға мүмкіндігі болмаған жағдайда (20 пайыз) аборт жасауды қолдайды. 2021 жылдың тамызында Cadem жүргізген сауалнама көрсеткендей, чилиліктердің 46 пайызы жүктіліктің алғашқы 14 аптасында аборт жасауға келіседі, 52 пайызы бұл шараны мақұлдамайды, ал тағы 2 пайызы білмейді немесе жауап бермейді.
Діннің ықпалы
Чили азаматтарының шамамен 66 пайызы өзін Католик шіркеуінің мүшесі деп санайды, ал үкімет көптеген католик мерекелерін тойлайды. Шіркеу аборт мәселесінде консервативті көзқарасты сақтап келеді, бірақ абортты болдырмау үшін контрацепцияны қолдайды. 1960 жылдардағы Христиандық-демократиялық үкімет кезінде шіркеу контрацепциялық таблеткаларды қолдауға мүкіндік берді. Бүгінде аборт тақырыбындағы пікірталастарда католиктер көбінесе Папа Павел VI-ның "Humanae vitae" атты құжатын сілтейді, ол ер және әйел арасындағы отбасы құруға жасанды араласуға болмайды деген пікірді қамтиды. Бұл аргумент негізінен абортқа қарсы қолданылады, бірақ сонымен қатар контрацепцияға қарсы дәлел ретінде де пайдаланылған. Мәсіх Легионерлері – 1941 жылы Марсиал Масиел құрған католик ұйымы. 2005 жылы Марсиал Масиел кәмелетке толмағандарды зорлаған деген айыптамаларға байланысты Рим Папасы Бенедикт XVI оны діни қызметтен шеттетуді сұрады. Мәсіх Легионерлері мүшелерді тарту және Чилидің элиталық бизнес салаларындағы ықпалымен белгілі. БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары 2009 жылдың мамыр айында елдің «абортқа қатысты тым шектеулі заңдарына» алаңдаушылық білдірді.