Бұкусу тайпасы – Кениядағы ірі Лухья халқының бір бөлігі. 2019 ж. санағы бойынша 1,1 млн-нан астам адам. Тілдері – бұкусу диалектісі. Құндылығы мен мифологиясы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кенияда тұратын тайпа
диалект
Tribe living in Kenya
the dialect
Букусу халқы (Bukusu: Babukusu) – Шығыс Африкадағы Лухья Банту халқының 17 кениялық тайпасының бірі, негізінен Бунгома және Транс-Нзоя округтерінде қоныстанған. Олар Лухья ұлтының ең ірі тайпасы болып табылады, 2019 жылғы Кения халық санағы бойынша 1 188 963 адам өздерін букусулықтар деп атады. Олар букусу диалектісінде сөйлейді.
The Bukusu people (Bukusu: Babukusu) are one of the 17 Kenyan tribes of the Luhya Bantu people of East Africa residing mainly in the counties of Bungoma and Trans Nzoia. They are the largest tribe of the Luhya nation, with 1,188,963 identifying as Bukusu in the 2019 Kenyan census. They speak the Bukusu dialect.
Шығу тегі
Букусу мифтерінде алғашқы адам Мвамбу (ашушы немесе ойлап табушы) Уэле Хакаба (Жаратушы Құдай) тарапынан Ммбо деген жерде (батыс деген мағынасы бар) саздан жасалған делінеді. Содан кейін Құдай оған әйел, Села жаратты. Мвамбу және оның ұрпақтары Ммбодан көшіп, Масаба деп белгілі Эльгон тауының етегіне қоныстанды, олардың ұрпақтары өсіп қазіргі Букусу халқын құрады. Антропологтар Букусудың Лухья халқының қалған бөлігінен ең ерте болжам бойынша 18 ғасырдың соңына дейін ерекшеленбегенін айтады. Олар Орталық Угандаға әлдеқайда үлкен топтың бір бөлігі ретінде көшіп келді, олардың көпшілігі Орталық Африкадан шыққан ұлы Банту көші-қонын шығысқа қарай кеңейтті. (Лухьяның шығу тегі туралы көріңіз.) Букусу тайпасының құрамында эхоло (ру) деп аталатын бөлімше бар. Бұл бөлімшеге Баала, Бакибети, Бакибумби, Батилу, Бамеме, Балонча, Байундо, Бакимвей, Баконгола, Бабичачи, Баенгеле, Батукуика, Батечо, Бачемивеле, Бакой, Басекес, Балунда, Бабуло, Бахома, Балукулу, Басефу, Бабхуя және Басонге кіреді.
The Bukusu myths of origin state that the first man, Mwambu (the discoverer or inventor), was made from mud by Wele Khakaba (meaning God the Creator) at a place called Mumbo (which translates to 'west'). God then created a woman known as Sela to be his wife. Mwambu and his descendants moved out of Mumbo and settled on the foothills of Mount Elgon (known to them as Masaba), from where their descendants grew to form the current Bukusu population. Anthropologists believe that the Bukusu did not become distinct from the rest of the Luhya population until the late 18th century at the very earliest. They moved into Central Uganda as part of a much larger group of people, many forming the eastern extension of the great Bantu migration out of central Africa. (See Origins of the Luhya.) The Bukusu sub tribe includes a subdivision called ekholo(clan). This subdivision includes the Baala, Bakibeti, the Bakibumbi, the Batilu, the Bameme, Baloncha, Bayundo, Bakimweyi, Bakongolo, Babhichachi, the Baengele, the Batukuika, the Batecho, the Bachemwile, the Bakoi, the Basekese, the Balunda, the Babulo, the Bakhoma, the Balukulu, the Basefu, the Babhuya, and the Basonge.
Елді мекен
Букусулар және басқа лухья тайпалары алғаш рет Туркана көлінің солтүстігінде Енамбукуту деген жерге қоныстанған деп есептеледі. Олар сол жерден Черангани тауына көшіп, Ембай, сондай-ақ Силиква мбай деп аталған жерге орналасты. Оларға жамандық пен жағымсыз белгілер орын алғаннан кейін, алты бағытқа тарады: бесеуі Элгон тауының батыс жағымен, ал біреуі – шығыс жағымен жүрді. Элгон тауының батыс жағымен келгендерге Базиликва, Банабай, Банеала, Бакикай және Бамалаба тайпалары кірді. Муали тобы шығыс жақтан өтіп, Муали төбелеріне қоныстанды. Бұл аймақта бұрыннан Календжин тайпаларының бір бөлігі – Лаку, Сабинь (букусулар басавинья деп атайды), Бонгомек және Себей тұрған. Олар жаңа көршілеріне қарсы болды. Өздерін қорғау үшін букусулар Мысырдан бастау алған ежелгі санат – қамалданған ауылдар салды. Қазіргі уақытта букусулар негізінен Кенияның батыс аймағындағы Бунгома, Транс Нзоя, Уасин Гишу, Какамега және Бусия округтерінде қоныстанған. Уганданың бамасаба тайпасы бабукусулармен тығыз байланысты, олардың көптеген ортақ салты мен диалектілері бар. Бұрын отарлаушылар букусуларды Китош деп атаған; бұл сөз Нанди және Квави тайпаларынан алынған, олар бұл сөзді букусуларды қаралау үшін қолданған. Китош сөзі "қауіптілер" дегенді білдіреді, себебі букусу жауынгерлері шайқаста қатыгез және шешімді болған. Белсенді науқандардан кейін, 1950 жылдардың ортасында Китош атауы Букусу деп өзгертілді.
Together with other Luhya sub nations, the Bukusu are thought to have first settled north of Lake Turkana at a place called Enambukutu. From there they settled in the Cherangani Hills at a place called Embayi, also known as Silikwa mbayi. After evil and bad omens befell them, they dispersed taking six routes: five going around the western side of Mount Elgon and one via the eastern side of Mount Elgon. Those who went via the western side of Mount Elgon included the Basilikwa, the Banabayi, the Baneala, the Bakikayi and the Bamalaba. The Mwalie cluster took the eastern side route and settled at the Mwalie hills. This area was already inhabited by some Kalenjin sub nationalities like the Laku, the Sabiny( known by the bukusu as basawinja), the Bongomek, and the Sebei, who were hostile to their new neighbors. To protect themselves against these tribes the Bukusu built fortified villages, an ancient art from their origin in Misri. Currently, the Bukusu mainly inhabit Bungoma, Trans Nzoia, Uasin Gishu, Kakamega and Busia Counties of Western region of Kenya. The Bamasaba of Uganda are very closely related to the Babukusu, with many shared customs and closely related dialects. Previously, the Bukusu were referred to as the Kitosh by the colonialists; this was a word derived from the Nandi and Kwavi who used the word derogatively to describe the Babukusu. Kitosh means 'the terrible ones'; they called them this because the Bukusu warriors were ruthless and decisive in battlefields. Following vigorous campaigns, the name Kitosh was eventually substituted by Bukusu in the mid 1950s.
Ауызша дәстүр
Букусулар өздерінің шығу тегін Мисридің Табасиясында тұратын Муту ве Энтеббеден табады. Муту – ұлы батыр болған, кейін Мисри халқы оны құдай санаған. Оның ұлы Мвамбу, Самба Амбаранидің немере қызы Селаға үйленді, ол еврей Ыбырайым деп есептеледі. Мвамбу Куш, Набибия (Нубия), Намелу (Мероэ), Рва (Альва) және Соба мен Балана сияқты басқа да қалаларды құрды. Мвамбу – өнертапқыш және жаңалықтар ашқан Мвабинидің әкесі. Мвабини Конголо мен Сабаның әкесі болды. Букусу мен Кисудің әкесі Масаба халықты кейін Сириква, яки құлаған патшалыққа айналатын Эмбаиге бастап келді. Бұл оқиға халықтың құдайы Хакабаға бағынбауынан соң болды, сондықтан ол аспаннан Мбай жеріне алып тас жіберді, ол жер сілкінісін тудырды, одан кейін уланатын жәндіктер, эпидемиялар және басқа да апаттар болды, бұл Сириква халқын тарап кетуге мәжбүр етті. Олар қыпшықтар, нанди, самбуру, маракует, борана және одан да алысқа таралып, қоныстанды. Халықтың басым бөлігі Басириква, Банабай, Бакикай, Банеала, Бамалаба және Бамавали туларымен оңтүстік-шығыс және батысқа қарай жол тартты.
The Bukusu trace their origin from Muntu we Entebbe, who lived in Tabasya of Misri. Muntu was a great warrior who was later deified by the people of Misri. His son Mwambu married Sela, the granddaughter Samba Ambarani, who is believed to be Abraham the Hebrew. Mwambu founded the cities of Kush, Nabibia (Nubia), Namelu (Meroe), Rwa (Alwa) and others including Soba and Balana. Mwambu became the father of Mwaabini the inventor and discoverer. Mwaabini was the father of Kongolo and Saba. Masaba, the father of Bukusu and Kisu, led the people to Embayi which was later to become Sirikwa, or the fallen kingdom. It fell after the people disobeyed their God Khakaba, so he sent a giant boulder from the sky which hit the land of Mbayi, causing an earthquake followed by swarms of stinging insects, epidemics and other calamities which forced the subjects of Sirikwa to scatter. They dispersed and settled among the Kipsigis, the Nandi, the Samburu, the Marakwet, the Borana and further beyond. The main body of the population headed south east and west under the banners of Basirikwa, Banabayi, Bakikayi, Baneala, Bamalaba and Bamwalie.
Дәстүрлі өмір
Букусулар бекінілген ауылдарда өмір сүрді және орталық билік құрылымы болған жоқ. Ең жоғары билік ауыл ақсақалы Омукаса деп аталатын, ол әдетте ауыл ерлерімен сайланды. Тайпалық дәстүр, ем-дом және дін туралы білімі арқасында жоғары мәртебеге ие болған емшілер мен пайғамбарлар да болды. 1980-жылдардың басында қарсылық көшбасшысы және дәстүрлі емші болған Илайджа Масинде емші ретінде құрметке ие болды.
The Bukusu lived in fortified villages, and did not have a structure of central authority. The highest authority was the village headman, called Omukasa, who was usually elected by the men of the village. There were also healers and prophets who acquired great status through their knowledge of tribal tradition, medicines, and religion. Elijah Masinde, a resistance leader and traditional medicine man, was revered as a healer in the early 1980s.
Отбасы
Букусу отбасы құрылымы дәстүрлі түрде Лухья құрылымына ұқсас болған, бірақ негізінен Букусу мәдениетімен қалыптасқан және қазір де солай. Отбасылар көбінесе көп әйелділікпен ұйымдастырылған, ал бірінші әйелге өзге әйелдер арасында ерекше құрмет көрсетілген. Қоғам толығымен патриархалдық болды: әйелдер бала туумен қатар, әлеуметтік мәртебенің көрсеткіші ретінде де қарастырылды. Көп әйелділік егіс жыртуға көбірек қол жеткізіп, ауыл шаруашылығымен айналысатын қоғам үшін тиімді болды. Балалар әкесінің руын мұраға алды және өз руларынан немесе аналарының руларынан үйленуге тыйым салынды. Бірінші әйелдің тұңғыш ұлы әкесінің басты мұрагері болып есептелді және осы мәртебені білдіретін арнайы есім – Симакулуға ие болды. Балаларға туған кезде әже-шешелерінің, танымал адамдардың есімдері немесе ауа райының сипаттамалары берілетін. Есімдер жынысқа қарай өзгеше болды: ерлер есімдері көбінесе "W" әрпімен, ал әйелдер есімдері "N" әрпімен басталатын. Мысалы, ашаршылық кезінде туған ұлға "Ванжала", ал қызға "Нанжала" деп ат қоюға болады. Екі есімнің де түбірі "нжала" сөзіне дейін жетеді, ол Букусу тілінде "аштық" деген мағына беретін "еНжала" сөзінен шыққан.
Bukusu family structure was traditionally modeled on the Luhya structure, it was and still is modeled on Bukusus culture itself. Families were usually polygamous, with the first wife accorded a special status among her co wives. Society was entirely patriarchal: women were present not only as child bearers but also as an indication of status. In addition, the practice of polygamy meant more hands to work the fields, an advantage in a society founded on agriculture. Children inherited the clan of their father, and were not allowed to marry from either their own clan or their mother's clan. The first son of the first wife was usually the main heir to his father, and he had a special name denoting this status: Simakulu. At birth, children were usually named after grandparents or famous people, or after the weather. Male and female names were different: male names frequently began with 'W', while female names usually began with 'N'. Thus, for example, a boy born during a famine could be named 'Wanjala', while a girl could be named 'Nanjala'. Both names share the same root word, 'njala', from 'eNjala', the Bukusu word for hunger.
Іске қосу
Букусулар еркек сүндеттеуді қадір тұтады. Олардың пікірінше, бұл дәстүрді Эльгон тауындағы Календжин тайпаларымен араласқанда қабылдаған. Дегенмен, басқалар бұл дәстүрдің басқа Лухья тайпаларында да кездесуі, Букусулар Эльгон тауына қоныстанғанға дейін бұрынғы кезде қабылданғанын көрсетеді. Шамамен екі жыл сайын өткізілетін рәсімдерде, белгілі бір жастағы (әдетте 15 жастағы) жас жігіттер ата-аналарының рұқсатын алып, туыстары мен достарын шақыратын. Бұл шара көпшілік алдында өтетін. Операция кезінде ешқандай ауыртпалықты көрсетпеу – батылдықтың белгісі саналады. Сүндеттелгеннен кейін, жас жігіттер жас топқа мүше болады. «Бибингіло» деп аталатын сегіз жас топ бар. Олар (Баколоңоло (2000–2010), Бакиквамети (2012–2022), Бакананачи (2024–2034), Бакиникейу (2036–1946), Баньянге (1948–1958), Бамайна (1960–1970), Бачума (1972–1986), Басава (1988–1998)) – 100 жылдан астам уақытты қамтитын, әр жас тобы 12 жылға (әрқайсы 2 жылдан тұратын 6 топтан) созылатын циклдік жүйе құрайды. Бачума тобынан басқа, ол 16 жылға (әрқайсы 2 жылдан тұратын 8 топтан) созылады. Оның бірі 1872–1886 жылдар аралығында болған. Мұның себебі – бұрынғы циклдегі Басава жас тобынан әлі тірі, бірақ келесі Басаваның өркендеуін көруге тиіс емес қарт адамның болуы еді. Ақыры, қарт адам 1884 жылы қайтыс болды, ал 1888 жылы Басавалар келесі бастама кезеңін бастады. Содан кейін мұндай кешігулерге жол бермеу туралы келісімге келді, және екінші циклге жететін кез келген адамның өліміне шешім қабылданды. Осы дәстүр содан бері сақталып келеді. Соңғы топқа жеткеннен кейін бірінші топ қайта басталады, және т.с.с. Мысалы, Бачума жас тобы 1872 жылдан 1886 жылға дейін созылды: осы кезеңде сүндеттелген әрбір Букусу (яғни 1872 жылдан 1886 жылға дейін) осы жас тобына жатады. 1888 жылы Басава жас тобы басталды және 1898 жылға дейін созылды. Әр жас тобы ғасыр сайын бір рет қайталанады. Әйелдерді сүндеттеу Букусулардың дәстүрлі салты емес, бірақ кейбір рулар оны жасаған деген әңгімелер бар. Бұл әсіресе Эльгон тауының маңында, көршілес Календжин тайпалары да әйелдерді сүндеттеудің бір түрін қолданады. Сүндеттеу Букусулардың барлығы үшін ортақ болғанымен, рәсімнің формасы руларға қарай өзгеше болды. Атап айтқанда, емделген жігіттердің отбасыларына «ерлер» ретінде қайта оралу үшін оқшауланудан шығар кездегі мерекелер мен рәсімдер руларға тән еді және қазіргі күнге дейін көбінесе сақталған. Осы уақыт ішінде жас жігіттерге көп нәрсе үйретілді, бұл оларға үйленуге қатысты ақпарат алуға көмектесті.
The Bukusu practice male circumcision. It is thought that they adopted the practice from contact with the Kalenjin at Mount Elgon. Others argue, however, that the presence of the practice in the other Luhya tribes indicates an earlier adoption, before the Bukusu settled at Mount Elgon. In ceremonies that were spaced about two years apart, young boys of a particular age (usually about 15 years) would, on getting the go ahead from their parents, invite relatives and friends to their initiation. The initiation was a public event, witnessed by all. Going through the operation without showing any sign of pain is thought to be an indicator of bravery. Once circumcised, an initiate became a member of an age group. There are eight age groups known as 'Bibingilo'. These are (Bakolongolo (2000 2010), Bakikwameti (2012 2022), Bakananachi (2024 2034), Bakinyikeu (2036 1946), Banyange (1948 1958), Bamaina (1960 1970), Bachuma (1972 1986), Basawa (1988 1998)), forming a cyclical system spanning over 100 years, with each age group lasting for 12 years(composed of 6 sub sets of 2 years each) apart from Bachuma which lasts for 16 years (made up of 8 sub sets of 2 years each), one of which lasted from 1872–1886. The reason for this was the tradition that there was an old man of the age group of Basawa from the previous cycle who was still alive and he was not meant to live and see the next Basawa. Eventually the old man died in 1884 and the Basawa ensued the next initiation period in 1888. It was then agreed to avoid such delays, and that any man who lives long enough to appear reaching the second cycle would be killed. This has been the tradition since then. Once the last age group has been reached, the first is restarted, and so on. For example, the Bachuma age group lasted from 1872 to 1886: every Bukusu circumcised within this period (that is, in 1872 through to 1886) belongs to that age group. In 1888, the Basawa age group began, and lasted until 1898. Each age group is represented once every century. Female circumcision is not a traditional Bukusu practice, though some clans are said to have practiced it. This is especially the case around Mount Elgon, where the neighbouring Kalenjin tribes also practice a form of female circumcision. Although circumcision was universal among the Bukusu, the form of the ceremony varied according to the clan. In particular, the festivities and ceremonies accompanying the final stage of initiation, when the now healed initiates came out of seclusion to rejoin their families as 'men', were specific to clans, and have been handed down largely intact to the present day. Much was taught to these young initiates during this time which enabled them to face marriage with information.
Неке
Алғашқы некелер әдетте 18-20 жас аралығындағы ерлер мен 16 жастағы әйелдер арасында болатын. Бірінші рет некеге тұрудың екі түрі болған: ізгілікпен жасалған неке және мәжбүрлі түрде үйден қашу. Егер жас жігіт жақсы жағдайдағы отбасыдан шықса, ол әпкелерінен өзіне үйлену үшін қыз табуды сұрайтын. Болашақ әйелдің жақсы тамақ пішіру қабілеті, бала тууы және егістікте жұмыс істеуі – басты тартымдылықтары болатын. Қыз таңдалғаннан кейін, оның ата-анасына оның қолын сұрау үшін елші жіберілетін. Қыздың бұл мәселеде ешқандай сөзі болмайтын: қалың мал туралы келісімдер жүргізілетін, төленгеннен кейін ол жаңа күйеуімен бірге тұруға жіберілетін. Мұндай неке дәстүрлі отбасыларда кең таралған. Кейде күйеу жігіт кедей отбасынан шығып, болашақ қалың малды төлей алмайтын. Дәстүрлі қоғам мұндай жігіттерге өздері үйленгісі келетін қыздарды алып қашуға рұқсат берген. (Қыз қамауға алуға мүмкіндік беруі керек болған, сондықтан оның келісімі маңызды болған.) Содан кейін жұбайлар үйлерін тастап, алыстағы туыстарының үйіне барып, жігіт қыздың ата-анасына қалың мал мен айып төлеп беруге жеткілікті байлық жинағанша бірге тұратын. Бұл әдет қазір тоқтатылған. Букусу халқы өздері мен Бамасаба арасындағы некелерді жақсы көреді, олардың мінез-құлқында, неке салтында, сүндеттеу дәстүрінде және халық ауыз әдебиетінде ұқсастықтары бар. Букусу неке салтының ең танымал ерекшеліктерінің бірі – туыстарға көрсетілетін зор құрмет. Мысалы, әйел әкесімен өте сыйлы қарым-қатынаста болады, олардың денеге тиісуіне рұқсат етілмейді. Осы ереже күйеу мен қарындасы үшін де қолданылады. Некеде міндеттер қатаң түрде бөлінген. Үй шаруасы мен ауыл шаруашылығы жұмыстарын әйелдер мен балалар атқаратын. Ұлдары мал бағумен айналысатын. Жас, жаңа үйленген ерлер қауымның жауынгерлерін құрады, ал орта жастағы ерлер көп жұмыс істемейтін. Ересектер ауылдық ақсақалдар кеңесін құрып, дауларды шешетін. Қылмыстарға жаза көбінесе «көзді көзге» принципі бойынша берілетін, ал ұрлық сияқты ұсақ қылмыстар үшін қылмыскер ауылдан қуылған, оның мүлкі тәркіленіп, зардап шеккен тарапқа қайта бөлінетін. Мал – басты айырбас құралы болған, сонымен қатар қабықтар (чисимби деп аталады) да қолданылған. Қыздың сұлулығынан бастап жердің бағасына дейін барлық құндылықтар мал басымен өлшенетін. Малға бай, шаруашылығы гүлденген Букусу халқы көршілес тайпалардың құрметіне бөленген, кейде олар қызғанышпен де қараған. Олардың басқа тайпалармен аралас некелері де кездесетін, ал Календжин көршілері Букусуларға мал бағу үшін ұлдарын беруі әдеттегі жайт болған. Ашаршылық кезінде, Календжин көршілерінің арасында жиі кездесетін, олар тіпті балаларын Букусуларға сататын. Букусулар өздерінің жас ұлдарын кейде Календжин немесе Масаи отбасыларында тыңшылық мақсатында өсіру үшін жіберген.
First marriages are typically between men aged 18–20, and women about age 16. There were two types of first time marriage: arranged marriages and enforced eloping. If a young man came from a well to do family, he would ask his sisters to find a girl for him to marry. The ability of a girl to cook well, bear children and work in the fields were the main attractions of a potential wife. Once a girl was identified, an emissary was sent to her parents to ask for her hand. The girl had no say whatsoever in the whole matter: bride price would be discussed, and once paid she would be sent to live with her new husband. This form of marriage is common in traditional households. In some cases, the potential groom would be from a poor family and could not afford to pay the likely bride price. Traditional society allowed such boys to abduct the girls they intended to marry. (The girl had to present an opportunity to be 'abducted', so her cooperation was essential.) The couple would then leave their home to live with a far off relative for a while, until the boy acquired enough wealth to pay the original bride price, as well as a fine, to the parents of the girl. This practice has since died out. The Bukusu highly approve of intermarriages between themselves and the BaMasaaba; they have similarities in codes of conduct, marriage customs, circumcision traditions and folklore. Among the most famous of Bukusu marriage customs is the immense respect accorded to in laws. A lady, for example, treats her father in law with much deference, and they are not allowed to make physical contact in any way. The same is true of a man and his mother in law. In marriage, duties were strictly segregated. Housework and agricultural duties were performed by the women and children. The older boys looked after cattle. Young, newly married men formed the community's warriors, while middle aged men did little. Older men formed the village's council of elders, and resolved disputes. Punishment for crimes was usually on an eye for an eye basis, while petty crimes like theft were punished by the perpetrators being expelled from the village, and their property confiscated and redistributed to the wronged party. Cattle were very important as the main means of exchange, alongside cowrie shells (known as chisimbi). Most values, from the beauty of a girl to the price of a field of land, were expressed in terms of heads of cattle. Possessing cattle, wealth, and prosperous agriculture, the Bukusu were sometimes not only admired but also envied by neighboring communities. Occasionally intermarriages would take place between them and the other communities and it was common practice for Kalenjin neighbors to give the Bukusu their sons to look after their herds of cattle. In times of famine, which are said to have been frequent among their Kalenjin neighbors, the latter used to even sell their children to the Bukusu. The Bukusu also used to send their own young boys to grow up with Kalenjin or Maasai families, in some cases for espionage purposes.
Демография
Букусу халқы – Кениядағы Лухья халқының ең ірі кіші тайпасы. Олар негізінен Бунгома және Транс-Нзоя округтерінде қоныстанған. 2019 жылғы Кения халқының санағында Лухья халқының жалпы саны 6 823 842 адам деп есептелді. Олардың ішінде 3 944 257 адам өздерінің кіші тайпалары туралы ақпарат берді, ал 1 188 963 адам Букусу тайпасын атады.
The Bukusu people are the largest sub tribe of the Luhya people in Kenya, residing mainly in the counties of Bungoma and Trans Nzoia. In the 2019 Kenyan census, the total number of Luhyas was estimated at 6,823,842. Of these, 3, 944, 257 volunteered information about their sub tribes, with Bukusu being named by 1,188,963 people.
Экономикалық қызмет
Букусу жазбалары, рудың есте қаларлықтай уақыттан бері егіншілік және мал шаруашылығымен айналысқанын көрсетеді. Бұл туралы олардың егіншілік тәжірибелері туралы мол білімі, бай мал шаруашылығы лексикасы және мал өмірімен байланысты көптеген аңыздар куәлік етеді. Бүгінде олар Бунгома аймағында негізінен өзіне жеу үшін жүгері, ал ақша табу үшін қант қамысын, ал Китал аймағында бидай өсіреді. Ірі қара мен қой барлық үйлерде өсіріледі: ірі қара сүт үшін, ал қой ет және рәсімдік мақсаттар үшін (мысалы, құрбандық шалу үшін) ұсталады. Көп отбасылы немесе көп әйелді отбасыларда әдетте егіс жырту және жүк тасу үшін өгіздер болады. Дәстүрлі деликатес саналатын тауық енді коммерциялық жұмыртқа өндірісі үшін өсіріледі.
Bukusu accounts indicate that both agricultural and pastoral economies have been practiced by the tribe for as long as can be remembered. This is authenticated by the vast amount of knowledge regarding farming practices, their rich pastoral vocabulary and the variety of legends connected with pastoral life. Today, they farm mainly maize for subsistence and sugar cane as a cash crop in the Bungoma area, as well as wheat in the Kitale area. Cattle and sheep are universally kept: cattle for milk, and sheep for meat and ceremonial functions (e. g.: offers for sacrifice). Larger or polygamous families will usually have a team of oxen for ploughing and haulage. Chicken, a traditional delicacy, are now kept for commercial egg production.
Саясат
Букусу халқы қазіргі уақытта Кениядағы басқарушы коалицияның негізгі қолдаушыларының бірін құрайды, бұл қолдау демократияны қалпына келтіру форумы (ФОРД-Кения) саяси партиясы арқылы, оны Мұса Ветангула басқарады, сондай-ақ Юджин Вамалва басқаратын Жаңа Форд Кения партиясы арқылы қамтамасыз етіледі. Бұрын олар бұрынғы президент Даниэль арап Моидің календжиндер басымдығымен жүргізген билігіне қарсы оппозицияда болған. Олардың саяси қайраткерлеріне Майкл Кристофер Вамалва Кижана, Масинде Мулиро, Джордж Веллим Каптен, Мусикари Наци Комбо, Мозе Масика Ветангула, Питер Кисуя, Ваколи Бифволи, Вафула Вамунию, Дэвид Эсели Симию және Лоуренс Сифуна кіреді.
The Bukusu currently form one of the main support bases of the governing coalition in Kenya, through the Forum for the Restoration of Democracy – Kenya (FORD–Kenya) political party led by Moses Wetangula and the New Ford Kenya party led by Eugene Wamalwa. Previously, they were associated with opposition to the Kalenjin dominated reign of former President Daniel arap Moi. Their political leaders have included Michael Christopher Wamalwa Kijana, Masinde Muliro, George Welime Kapten, Musikari Nazi Kombo and Moses Masika Wetangula, Peter Kisuya, Wakoli Bifwoli, Wafula Wamunyiyi, David Eseli Simiyu, and Lawrence Sifuna.