Кіріспе

Мельбурндағы соғыс ескерткіші, Виктория, Австралия. Брисбендегі ескерткіш.

Тұжырымдамасы: 1918-1922

1918 жылы қарашада соғыс аяқталғаннан кейін Мельбурнда соғыс ескерткіші құру ұсынылды. 1920 жылдардың басында Виктория штатының үкіметі сер Болдуин Спенсер төрағалығымен Соғыс ескерткіштері жөніндегі кеңесші комитет құрды, ол Мельбурн қаласынан оңтүстікке қарай бағытталған негізгі бульвар – Сент-Килда жолының үстіне «жеңіс аркасы» орнатуды ұсынды. 1921 жылдың тамызында Австралия күштерінің бұрынғы қолбасшысы, генерал сэр Джон Монаш жетекшілігімен атқару комитеті құрылды. Комитет көп ұзамай арка идеясынан бас тартып, Сент-Килда жолының шығысында ірі монументалды ескерткіш салуды ұсынды. 1922 жылдың наурыз айында жаңа ескерткіштің дизайнын іздеу үшін конкурс жарияланды. Бұл конкурс Австралияда тұратын британдық азаматтарға және шетелде тұратын австралиялық азаматтарға ашық болды. Барлығы 83 өтінім түсті, ал 1923 жылдың желтоқсан айында мельбурндық екі сәулетшінің (соғыс ардагерлері) Филипп Хадсон мен Джеймс Уордроп ұсынған дизайны жеңімпаз деп жарияланды.

Қарсылық және жауап: 19221927

Сэр Джон Монаш (сол жақта), Сырдарияның басты жақтастарының бірі, және Мельбурн газеті "The Herald" редакторы Кит Мёрдок (оң жақта), ұсынылып отырған Сырдарияны "көңілдің қабірі" деп сипаттаған басты қарсыласы. Жеңімпаз жобаның көптеген қолдаушылары болды, оның ішінде "The Age" және Джордж Тейлордың Сиднейдегі сауда журналы "Building", суретші Норман Линдсей, Сидней университетінің архитектура деканы Лесли Уилкинсон және Австралия Корольдік архитекторлар институты (байқауға белсенді қатысқан). Дегенмен, бұл жоба кейбір топтарда, әсіресе Кит Мёрдоктың "Herald" газетінде қатты сынға алынды. Мёрдок Сырдарияны "тынышсыз, қатаң және ауыр, оның ішінде ешқандай әдемілік пен сүйкімділік жоқ, ол көңілдің қабірі" деп сипаттады. Сырдарияға қарсы науқанның бір бөлігі ретінде "Herald" басқа ұсыныстарды іздеді, қаражатты аурухана немесе соғыс ардагерлері үйі сияқты маңызды жобаларға жұмсау дұрыс екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, кейбір христиан шіркеулері де крест немесе басқа христиандық элементтердің болмауына байланысты дизайнды жасанды дін деп сынады. Бұл жоспар Мельбурнның сүйікті қонақүйі – "Виндзор" қонақүйін бұзуды талап етсе де, жаңа жоба "Herald", Returned Soldiers League (RSL) және Мельбурн қалалық кеңесінің қолдауын алды. Дегенмен, Монаш пен Legacy екеуі де Сырдарияны қолдады. Legacy атқару кеңесінде Сырдарияға дауыс бергеннен кейін, көпшілікпен байланыс кампаниясын бастады, көптеген БАҚ қолдау көрсетті, бірақ кеңес, мемлекеттік үкімет және "Herald" қарсылығын жалғастырды. Келесі күні, Монаш 1927 жылғы ANZAC күні шеруінде 30 000 ардагерді бастап, RSL, "The Age" және "The Argus" жаңа қолдауымен, Сырдария ұсынысы "жаңа күш алды". Мұндай қолдаумен және Монаштың ANZAC алаңының тым қымбат болатыны туралы аргументтерімен Edmond Hogan жаңа Еңбек үкіметі Сырдарияны қолдау туралы шешім қабылдады. Тағы бір ертегі дау (ескерткіштің мәнімен тікелей байланысты болмаса да) ескерткішке "Белгісіз сарбаздың қабірін" қосу мүмкіндігіне қатысты. Бұл идеяны Сент-Килда RSL жақтады, ол 1922 жылғы 25 сәуірде Галлиполиден немесе Франциядан келген сарбазды жерлеу жоспарларын жариялады. Бұл ұсыныс қызу пікірталас тудырды, ал Вестминстер аббаттығындағы Белгісіз жауынгер Британ империясының барлық қаза тапқандарын білдіреді деген аргументпен қарсылық көрсетілді. Монаш мұндай жерлеуге қарсы болды, өйткені ол ұлттық мемориалда Белгісіз сарбазға орын табуға болады, бірақ Викториялық Сырдарияға бұл сәйкес келмейді деп ойлады. Кейіннен Еске алу тасы сол сарбаздың жерленген орнына қойылды. 1993 жылғы 11 қарашада премьер-министр Пол Китинг Австралияның Белгісіз сарбазын Австралия соғыс мемориалына жерледі.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең: 19451985

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ғибадатханаға екінші үлкен соғыста қаза тапқан австралиялықтарды еске алу үшін бір элемент қосу қажет болды. Тағы бір конкурс өткізілді, онда А. С. Фолл мен Э. Э. Милстон бірлесіп жеңіске жетті. Милстонның жобасы іске асыру үшін таңдалды, нәтижесінде Екінші дүниежүзілік соғыс алдындағы алаң – ғибадатхананың солтүстік жағындағы кең тас алаң; Мәңгілік жалын – солтүстік жақтың батысында тұрақты газбен жанатын от; және Екінші дүниежүзілік соғыс ескерткіші – 12,5 метр (41 фут) биіктіктегі кенотаф, одан да батысқа қарай орналасқан. Вьетнам соғысы кезінде ғибадатхана АНЗАК күні қызметтері кезінде Австралияның соғысқа қатысуына қарсы наразылық білдірген соғысқа қарсы наразылықтардың орталығына айналды. 1971 жылы ғибадатханаға қараусыздық жасалды, солтүстік портиктің тіректеріне үлкен ақ әріптермен «БЕЙБІТ!» деген сөз жазылды. 1985 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қақтығыстарда қызмет еткендерді құрметтеу үшін ғибадатхананың батыс жағының астына Естелік бағбандық аймағы қосылды.

Қайта құру: 2002 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1990 жылдары ғибадатхананы қоршаған террасаларды қалпына келтіру жұмыстары ғибадатхананың астындағы кеңістікті пайдалану мүмкіндігін қайта көтерді: ғибадатхана ойыс, жасанды төбеге салынғандықтан, жер асты (сол кезде құрылыс қалдықтарымен толтырылған болса да) кеңейту үшін үлкен мүмкіндік берді. Жаңа кіреберіс орнына ерекше мән берілді. Алғашқы жоспар шығыстан туннель салу болған, бірақ ол "салтанатты атмосферасы жоқ" деп есептелгендіктен қабылданбады. Оның орнына екі жаңа аула жасалып, жаңа галерея солтүстік баспалдақтың астына орналастырылды. 2002 жылы Мельбурн сәулетшілері Эштон Раггат Макдугаллдың жобасы бойынша құрылыс басталды және жаңа аймақтар 2003 жылдың тамызында ашылды. Аяқталған жоба 2004 жылы Австралия Корольдік сәулетшілер институтының Виктория сәулет медалімен марапатталды. Бұл құрылыс аяқталғаннан кейін, нысанды одан әрі дамытуға, әсіресе соғыстар туралы білім беруге арналған жаңа мүмкіндіктерді қарастырулар көбейді, бірақ федералдық үкімет қаржыландырудан бас тартқандықтан қаржыландыру мәселесіне тап болды. 2012 жылы Виктория үкіметі ғибадатхананың жер асты кеңістігін қайта жаңартуға және оны оңтүстікке қарай кеңейтуге 22,5 миллион доллар бөлді. "Еске алу галереялары" деп аталған жаңа көрме алаңы 2014 жылы Еске алу күнінде ашылды.

2021 жылғы демонстрация

2021 жылдың 22 қыркүйегінде COVID-19 пандемиясына байланысты бесінші карантин кезінде 1000-нан астам наразылық білдірушілер Еске алу киелі орнына жиналып, міндетті COVID-19 вакцинациясына қарсы бейбіт протест өткізді. Соғыс ескерткішін олардың наразылықтарына пайдалану, сондай-ақ шара барысындағы олардың әрекеттері айыпталды. RSL Виктория жасаған мәлімдемеде: "Киелі орын ешқашан наразылықтар өткізуге арналмаған. Егер жеке адамдар немесе топтар өздерінің саяси көзқарастарын, ұстанымдарын немесе идеологиялық теорияларын осы киелі орнының аумағында білдірсе, олар осы тарихи қасиетті кеңістікке деген құрметсіздік көрсеткен болады." Наразылық білдірушілер ақырында Виктория полициясының қызметкерлерімен, резеңке оқтар мен көзден жас шығару газы қолданылып, таратылды.

Архитектурасы мен ерекшеліктері

Қасиетті орынды салуға қажетті материалдар Австралияның ішінде алынды: таңдалған құрылыс тасы – Тайнонг карьерінен алынған гранодиорит, ішкі қабырғалар үшін Редесдейлден құмтас, ал қара мәрмәр бағаналар Буханнан алынған тастан жасалған.

Сыртқы

Ғибадатхананың дизайны Әлемнің жеті кереметіне кіретін Халикарнас қаласындағы ежелгі мавзолей және Афинадағы Парфенонға негізделген. Бұл шаршы жоспарлы, баспалдақты пирамидамен жабылған құрылыс, оған солтүстік және оңтүстік жақтан классикалық портиктер арқылы кіріледі. Әр портикте сегіз жолақты дориялық бағана орналасқан, олар жоғары рельефтегі мүсіндермен безендірілген фронтонды қолдайды. Портиктерге кең баспалдақтармен көтерілуге болады, олар сатылап ғибадатхана орналасқан подиумға дейін жетеді. Шығыс және батыс жақтарының бұрыштарында Пауль Рафаэль Монтфордтың бейбітшілік, әділдік, патриотизм және құрбандық символдайтын төрт топ мүсіні орналасқан. Арт-деко стилі мен мотивтері грек және ассириялық мүсіндерінен шабыттанған. Символикасы неоклассикалық. Ғибадатхананың сыртқы шекарасын белгілейтін тас балюстраданың айналасында 16 тас "жауынгерлік ерлік" дискісі орналасқан. Бұл дискілер король Георг V-нің берген жауынгерлік ерлік атауларын көрсетеді және Австралияның келесі шайқастарға жасаған үлесін еске алады: Анзак (Галлиполи), Сари-Бейр, Румани, Газа-Биершеба, Солтүстік теңіз, Кокос аралдары, Мегиддо, Дамаск, Виллерс-Бретонне, Амиен, Мон-Сен-Квентин, Гинденбург шебі, Ипр, Мессен, Позиер және Буллекур. Қасиетті орынның ортасында Еске алу тасы тұр. Тас қасиетті орын төбесіндегі тесікпен дәл келіп орналасқан, сондықтан 11 қараша күні сағат 11-де күн сәулесі "МАХАББАТ" деген сөз жазылған Еске алу тасына түседі.

Сырғанақ

Қасиетті орынның астындағы мазарда екі дүниежүзілік соғыста қызмет еткен екі буынды бейнелейтін әке мен ұлының қола мүсіні орналасқан. Қабырғалардың ішкі жағында Австралия Империялық күштерінің (АИФ) барлық бөлімшелері, батальондары мен полктері, сондай-ақ олардың иық белгішелерінің түстері тізілген. Мазарда түрлі батальондар мен полктардың тулары ілінген, оларда олардың ерліктері мен шайқастағы жетістіктері көрсетілген.

Келушілер орталығы

Келушілер киелі орынға Кіреберіс ауласы арқылы жақындайды, бір қабырғасына "Естен шығармау үшін" және екінші қабырғасына бұрынғы генерал-губернатор сэр Уильям Диннің цитаты жазылған. Сол бағытта орналасқан Бақ ауласында Мұралық зәйтүн ағашы мен отыруға арналған орын бар. Екі аула да Тьйнонг гранитімен апталған. Медальдар галереясында 40 метрлік қабырға бар, онда шамамен 4000 медаль орналасқан, әрқайсысы соғыста және бейбітшілік сақтау операцияларында қызмет еткен 100 викториялықты және қаза тапқан алты адамды символикалық түрде бейнелейді. Галереяның ерекшелігі – 1917 жылы Мессин шайқасында ерлігі үшін капитан Роберт Гривке табысталған Виктория кресі. Бұл кресті Мельбурн қаласындағы Уэсли колледжі киелі орынға уақытша берген. Кенотафтың үстінде Австралия туымен жабылған мәйіт көтеріп бара жатқан алты әскери қызметкердің мүсіні орналасқан, ол базальттан жасалған. Бұл мүсін "тірілердің өлгендерге деген қарызын" көрсетеді. Жақын жерде Мәңгілік от тұр, ол мәңгілік өмірді символдайды. Ауланың екінші жағында үш ту тірегі орналасқан. Әдеттегі орналасу – сол жақта Австралия туы, ортада Виктория туы және оң жақта үш қорғаныс күшінің бірінің туы. Арнайы жағдайларда қатаң ережелерге сәйкес басқа тулар да тігілуі мүмкін. Уоллес Андерсонның мүсіні 1936 жылы "Аналарға құрмет" атты әйелдердің бастамасымен орнатылды. Монашқа арналған мүсін де тапсырыс бойынша жасалды және оны Лесли Боулз жобалады. Құю жұмыстары 1938 жылы басталуы керек еді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы жұмысты кешіктірді, сондықтан ол 1950 жылға дейін орнатылмады және Симпсон мен оның есегі сияқты киелі орыннан шалқап орналасқан. Киелі орын ресми түрде Корольдік домен деп аталатын үлкен саябақтың ішінде орналасқан. Жылдар бойы бұл аймақта көптеген басқа да соғыс ескерткіштері салынды, соның ішінде 1941 жылы Грекия мен Крит шайқастарында қаза тапқан австралиялық және гректерге арналған Австралиялық грек ескерткіші, сондай-ақ Монаш пен Бламейдің мүсіндері. Киелі орынға апаратын жол бойындағы көптеген ағаштарда ардагерлер тобы орнатқан әскер бөлімдеріне, әскери кемелерге немесе Әскери-әуе күштері эскадрильяларына арналған тақташалар орналасқан. 1899–1902 жылдардағы Екінші Буер соғысында қаза тапқан викториялықтарға арналған ескі ескерткіш Сент-Килда және Домен жолдарының бұрышында орналасқан. Драйверлер мен жапырақ тазалаушыларға арналған ескерткіш, сондай-ақ Киелі орынның аумағында, Ипрдегі шайқастарда қаза тапқан мыңдаған австралиялықтардың құрметіне орнатылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерилер "Ипрді" "Уайпер" деп атаған. 2008 жылдың 19 шілдесінде, Фромель шайқасының 92 жылдығына орай, Австралиялық ескерткіш паркіндегі Питер Корлетттің 1998 жылғы мүсінінің көшірмесі ашылды. Бұл мүсін 57-ші батальонның саржыны Саймон Фрейзерді (Бядуктан келген фермер) шайқастан кейін жараланған отандасын ешкімнің жерінен құтқарып алып жатқанда бейнелейді. Киелі орынның кіреберісіне жақын 1978 жылы құрылған Бағалау мұрасы бағы орналасқан. Бұл айқыш пішіндес бақтың шекарасын сабалар қоршап тұр. Францияның Виллерс-Бретоннеу ауданынан алынған тұқымнан отырғызылған қызыл Фландрия мақтары көктемнің соңында гүлдейді. 1998 жылы Legacy Australia-ның 75 жылдығына орай Луис Лауменнің "Жесір мен балалар" атты мүсіні жасалды. Киелі орынның солтүстігіндегі Әйелдер бағында жакарандалардың арасында бетонды ескерткіш қызғылт түсті гүлдер орналасқан. Бақтың орталық бөлігі – 1985 жылы орнатылған және 2010 жылы Корольдік доменнен көшірілген Әскери қызметтен шыққан әйелдерге арналған ескерткіш қалыңы. Бұл Викторияда сержант Галлиполиден әкелген түйе тұқымынан өсірілген төрт көшеттің бірі. Ағаш 2012 жылдың тамызында Diplodia pinea саңырауқұлағынан туған аурудан қурап қалды.

Еске алу рәсімдері

1934 жылы ашылғаннан бері ғибадатхана Мельбурндағы соғыс еске алу орталығы болып табылады. Еске алу күні (11 қараша) соғыс құрбандарын еске алудың ресми күні болғанымен, ол халық арасында Әнзак күнімен (25 сәуір) салыстырғанда бірте-бірте маңызын жоғалтып келеді. Еске алу күнінен өзгеше, Әнзак күні Австралияның (және Жаңа Зеландияның) еске алу күні және екі елде де мемлекеттік мереке. Әнзак күні ғибадатханада бірнеше рәсімдер арқылы тойланады. Олардың алғашқысы – 2007 жылы 35 000-нан астам адамды қамтыған "Таңғы қызмет". Одан кейін шенеуніктер ғибадатханаға қадам басқанда және қасиетті орында гүл шоқтарын салғанда ресми гүл шоқтарын қою рәсімі өтеді. Содан кейін Әнзак күні шеруі Сент-Килда жолы және алды ала арқылы ғибадатханаға жақындайды, сатылар тұсында таратылады, ал сағат 13:00 мен 13:30 аралығында еске алу рәсімі өткізіледі. Еске алу күнінде Виктория жетекшілері мен қоғамдық өкілдер "барлық соғыстарда, қақтығыстарда және бейбітшілік операцияларында қаза болған немесе зардап шеккен ерлер мен әйелдерді еске алу" үшін жиналады. Сағат 11:00-де бір минуттық үнсіздік сақталады.

Жыл бойы Викториялық бөлімшелер мен батальондар қасиетті орындағы ескерткіштердің маңында, сондай-ақ түрлі қауымдастықтарға арналған ескерткіш ағаштардың жанында рәсімдер мен гүл шоқтарын қою рәсімдерін өткізеді.

Менеджмент

Еске алу қасиетті жерін Виктория үкіметіндегі ардагерлер істері жөніндегі министрдің ұсынымы бойынша губернатор кеңесінде тағайындалған он адам – Еске алу қорғанының қамқоршылары басқарады. Қамқоршылар қасиетті жерді және оған қарасты аумақты күтуге, басқаруға, техникалық қызмет көрсетуге және сақтауға жауапты. Қасиетті жердің күзетшілері Виктория полициясының күзету қызметімен біріккен кезде, кейбір азаматтар да қызмет атқара бастады.