Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Капан () – Арменияның оңтүстік-шығысындағы қала, Капан қауымдастығының әкімшілік орталығы және Сыник облысының орталығы. Ол Вогжи өзенінің аңғарында, Хуступ тауының солтүстік беткейінде орналасқан. Капан – Сыник облысының және оңтүстік Армения аймағының ең халқы көп қаласы. 2011 жылғы халық санауы бойынша Капан халқы 43 190 адамды құрады, бұл 2001 жылғы халық санауындағы 45 711 адамнан аздап кем. 2023 жылғы ресми бағалау бойынша қаланың халқы шамамен 41 300 адамды құрайды.
Kapan ( ) is a town in southeast Armenia, serving as the administrative centre of the Kapan Municipality and also as the provincial capital of Syunik Province. It is located in the valley of the Voghji River and is on the northern slopes of Mount Khustup. Kapan is the most populous town in the Syunik Province as well as the entire region of southern Armenia. According to the 2011 census, the population of Kapan was 43,190, a slight decline from 45,711 in the 2001 census. According to the 2023 official estimate, the current population of the town is around 41,300.
Этимология
Қапан атауы классикалық армян тіліндегі қапан (կապան) деген жалпы есімнен шыққан, ол (капель етістігімен байланысты). Кейінгі ғасырларда бұл атау Гхапан (Ղափան) болып өзгеріп, 1991 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін атаудың бұрынғы түрі қайта жаңартылды.
The name Kapan derives from the Classical Armenian common noun kapan (կապան), meaning (related to the verb kapel ). In later centuries, the name evolved into Ghap’an (Ղափան), which was in use until 1991, when the older form of the name was restored.
Ежелгі тарих және орта ғасырлар
Қазіргі Қапан ауданы алғаш рет 5 ғасырда Сиуния әулетінің иелігіндегі шағын елді мекен ретінде тарихта қалдырылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Ұлы Арменияның тоғызыншы провинциясы болған Сыуниктің Бахк кантонының бір бөлігі еді. Бастапқыда шағын елді мекен болғанмен, 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында Дзагик князі оны бекініп, Дзагик князьдерінің резиденциясына айналдырды. 10 ғасырдың соңында Сыуник билеушісі, князь Смбат II, Капан қаласына көшіп, Сыуник патшалығын құрып, Арменияның Багратидтер патшалығының қордауында патша екенін жариялады. Сыуник патшалығының астанасы болған Қапан 11 ғасырда гүлденді, шамамен 20 мыңға жуық халқы болды, оның көп бөлігі армяндардан, ал айрықша еврей халқынан тұрды, сонымен қатар сауда, қолөнер және металлургия орталығы болды.
The area of modern day Kapan was first mentioned in the 5th century as a small settlement within the properties of the Siunia dynasty. Historically, it was part of the Baghk’ canton of Syunik, the ninth province of the historic Greater Armenia. Though originally a small settlement, by the late 9th and early 10th century, it was fortified by Prince Dzagik, becoming the residence of the Dzagikian princes. By the end of the 10th century, the ruler of Syunik, Prince Smbat II, moved to the town of Kapan and founded the Kingdom of Syunik, proclaiming himself a king under the protectorate of the Bagratid Kingdom of Armenia. As the capital of the Kingdom of Syunik, Kapan flourished throughout the 11th century, reaching around 20 thousand inhabitants, composed of mostly Armenians with a prominent Jewish minority, and being a center of trades, crafts, and metallurgy.
Иран билігі
16 ғасырдың басында Капан Сәфәүи Иранының Ериван провинциясының құрамына кірді. 1722 жылы мұсылмандық зорлық-зомбылыққа қарсы күресу үшін Сюник ақсүйек отбасыларын біріктіріп, Капан әрменстандық княздығы құрылды. 18 ғасырдың басында Капан армян әскери жетекшісі Давид Бекпен байланысты болды, ол Сюник армяндарының ирандықтар мен шапшаңдықпен келген Осман түріктеріне қарсы азаттық күресін жетектеді. Давид Бек 1722 жылы мыңдаған жергілікті армяндардың, соның ішінде Аван Юзбаши мен Мхитар Спарапеттің көмегімен Сюникке басып кіру үшін шайқасын бастады. Бек күресінің орталығы Капанның солтүстік-батысындағы Бағаберд бекінісі және Капанның оңтүстік-батысындағы Халидзор бекінісі болды, ол 1728 жылы сол жерде қайтыс болды. 1747 жылы Капан Нахичеван хандығына қосылды, ал 1750 жылы жаңа құрылған Қарабақ хандығының құрамына енді. 1930 жылдың қыркүйегінде Кафан ауданы құрылды, Капан оның әкімшілік орталығы болды. 1938 жылы Капан қала мәртебесін алды. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, Капан 1995 жылғы әкімшілік реформаларға сәйкес жаңадан құрылған Сюник облысының орталығы болды. Көптеген көшелер большевик белсенділерінің есімдерімен аталып келді, бірақ өзгертілді. Қаланың орталық алаңы Гарегин Нжде атымен, ал қаланың орталық паркі Вазген Саркисян атымен аталды. Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Капан көршілес Әзірбайжанның Зангилан ауданынан келген артиллериялық оқтарға ұшырады, нәтижесінде азаматтық халықтың арасында қаза болды. Бұл 1992 жылдың желтоқсан айында армян әскерлерінің жақын маңдағы әзербайжандық шекаралық бірнеше ауылдарды басып алу операциясын жүргізуіне себеп болды.
At the beginning of the 16th century, Kapan became part of the Erivan Province within the Safavid Iran. In 1722, the Armenian principality of Kapan was established by uniting the noble families of Syunik into one state in order to fight against Muslim oppression. By the beginning of the 18th century, Kapan was associated with the Armenian military leader David Bek, who led the liberation campaign of the Armenians of Syunik against the Iranians and the invading Ottoman Turks. David Bek started his battles in 1722 with the help of thousands of local Armenians, including Avan Yuzbashi and Mkhitar Sparapet, taking control of Syunik. The centre of Bek's struggle was the Baghaberd Fortress northwest of Kapan and the Halidzor Fortress southwest of Kapan, where he died in 1728. In 1747, Kapan was incorporated into the Nakhichevan Khanate and by 1750, Kapan became part of the newly formed Karabakh Khanate. In September 1930, the Kafan raion was formed with Kapan as its administrative center. In 1938, Kapan received city status. Following the independence of Armenia in 1991, Kapan became the centre of the newly formed Syunik Province as per the 1995 administrative reforms of the republic. Many streets bearing the name of Bolshevik activists were changed. The town's central square was renamed after Garegin Nzhdeh, while the central park of the town was named after Vazgen Sargsyan. During the First Nagorno Karabakh War, Kapan was bombarded by artillery coming from the neighboring Zangilan District of Azerbaijan, causing deaths among the civilian population. This prompted an Armenian operation to capture several nearby Azerbaijani border villages in December 1992.
Демография
Қапан – тарихи Сюник аймағындағы армян өркениетінің маңызды тарихи орталығы. Орта ғасырларда Қапан қаласында үлкен еврей қауымы жеке ауданда тұрған. 2001 жылғы халық санауы бойынша Қапан халқы 45 711 адамды құрады. Бірақ, 21 ғасырдың басында халық саны 2016 жылғы ресми мәліметтерге сәйкес 34 600 адамға дейін азайды. Қазіргі таңда Қапанды негізінен Армян апостол шіркеуіне жататын этникалық армяндар мекендейді. Қаланың Әзірбаян Маштоц шіркеуі 2001 жылдың желтоқсанында ашылды және жақын орналасқан Горис қаласындағы Сюник епархиясымен басқарылады. Қалаға 2015 жылы толықтай жаңғыртылған Қапан медициналық орталығы қызмет көрсетеді.
Kapan is a major historic centre of the Armenian civilization within historic Syunik. A sizable Jewish community lived in its own quarter in Kapan during the Middle Ages. The population of Kapan was at its peak with 45,711 citizens as per the 2001 census. However, the population has greatly declined during the first decade of the 21st century to 34,600 as per the 2016 official estimate. Currently, Kapan is almost entirely populated by ethnic Armenians who belong to the Armenian Apostolic Church. The town's Saint Mesrop Mashtots Church opened in December 2001 and is regulated by the Diocese of Syunik of the Armenian Apostolic Church, based in the nearby town of Goris. The town is served by the Kapan Medical Center, which was fully modernized in 2015.
Мәдениет
Қапанның тарихи бөлігі қазіргі қаладан шамамен км батысқа қарай орналасқан. Арменияның ежелгі қоныстарының бірі ретінде, Қапан және оның төңірегінде армян сәулетінің көптеген мұралық ескерткіштері сақталған, олардың ішінде:
The historic part of Kapan is located around km west of the modern day town. As one of the historic settlements of Armenia, Kapan and the surrounding areas are home to many heritage monuments of Armenian architecture, including:
Медиа
Қапанда екі жергілікті телекомпания бар: Хуступ ТВ және Соси ТВ. Хуступ ТВ 2004 жылы құрылған және Сюник облысының барлық аумағын қамтиды. Соси ТВ 2012 жылы құрылған және Сюник облысының орталық және оңтүстік бөліктерін қамтиды.
Kapan has two local TV companies: Khustup TV and Sosi TV. Khustup TV was founded in 2004 and covers the entire region of Syunik. Sosi TV was founded in 2012 and covers the central and southern parts of Syunik.
Көлік
Елорда Ереванды Оңтүстік Армениямен және Иран шекарасымен байланыстыратын M 2 басты жолы Капан қаласынан өтеді. 2008 жылдың соңында Иран шекарасындағы Капан мен Мегри арасындағы жол жаңартылды. Дегенмен, Капан-Зангилан-Минчиван темір жолы қазір тоқтап тұр. Бірінші Таулы Қарабақ соғысына дейін жақын орналасқан әуежайда ЯК-40 және АН-14 жүк көліктік ұшақтары қызмет еткен. 2017 жылдың ақпан айында Сюник облысының әкімі Вахе Хакобян бұл әуежайдың Капан қаласы мен Оңтүстік Арменияға қызмет ететін заманауи әуежайға айналатынын мәлімдеді, ал 6 маусымда әкім отырған ұшақ әуежайға сынақ қонды. Жоспар бойынша, Капан әуежайының реконструкциясы 2018 жылы аяқталуы тиіс болды, оның құны шамамен 2 миллион АҚШ долларына бағаланды. Әуежай 2023 жылы қайта ашылды және қала мен Ереван арасында рейстерді жүзеге асырып, Капанды Ереван мен Гюмриден кейін Арменияда әрекет ететін әуежайы бар үшінші қала етті.
The M 2 main road that connects the capital Yerevan with southern Armenia and the Iranian border passes through Kapan. In late 2008, the road between Kapan and Meghri on the Iranian border was redeveloped. However, the Kapan Zangilan Mincivan railway line is currently inactive. Prior to the First Nagorno Karabakh War, the nearby airport accommodated the YAK 40 and AN 14 cargo aircraft. In February 2017, the governor of Syunik Province, Vahe Hakobyan, announced that the airfield would become a modern airport serving the town of Kapan and southern Armenia, and on June 6 a test landing was conducted at the airfield with the governor on board. According to the plan, the reconstruction of Kapan Airport was expected to be completed in 2018, with an estimated cost of US$2 million. The airport was reopened in 2023 and operates flights between the town and the capital city of Yerevan, thus making Kapan the third city in Armenia with an operating airport after Yerevan and Gyumri.
Экономика
Қапан аймағында туризм дамып келеді. Жақын орналасқан "Татев қанаттары" әуе трамвай жолы, Халидзор ауылын Татев монастырымен байланыстырады және туризм секторының дамуына зор үлес қосты.
Tourism is growing in the region of Kapan. The nearby Wings of Tatev aerial tramway connecting Halidzor village with Tatev Monastery has greatly contributed to the development of the tourism sector.
Спорт
2013 жылдың мамыр айында Гандзасар Капан футбол алаңдарын ашты, оның ішінде жасанды жабын бар алаң да болды. Академия Сюник облысындағы алғашқы дамыған техникалық футбол орталығына айналды.
In May 2013, Gandzasar Kapan opened their football pitches, including one with artificial turf. The academy became the first developed technical football centre in the Syunik Province.
Консулдық мекемелер
2022 жылдың қазан айында Иран Капанда бас консулдығын ашты. 2023 жылы Ресей және Франция Капанда консулдар ашу жоспарларын жариялады.
In October 2022, Iran opened a consulate general in Kapan. In 2023, Russia and France announced plans to establish consulates in Kapan.