Кіріспе

Капан () – Арменияның оңтүстік-шығысындағы қала, Капан қауымдастығының әкімшілік орталығы және Сыник облысының орталығы. Ол Вогжи өзенінің аңғарында, Хуступ тауының солтүстік беткейінде орналасқан. Капан – Сыник облысының және оңтүстік Армения аймағының ең халқы көп қаласы. 2011 жылғы халық санауы бойынша Капан халқы 43 190 адамды құрады, бұл 2001 жылғы халық санауындағы 45 711 адамнан аздап кем. 2023 жылғы ресми бағалау бойынша қаланың халқы шамамен 41 300 адамды құрайды.

Этимология

Қапан атауы классикалық армян тіліндегі қапан (կապան) деген жалпы есімнен шыққан, ол (капель етістігімен байланысты). Кейінгі ғасырларда бұл атау Гхапан (Ղափան) болып өзгеріп, 1991 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін атаудың бұрынғы түрі қайта жаңартылды.

Ежелгі тарих және орта ғасырлар

Қазіргі Қапан ауданы алғаш рет 5 ғасырда Сиуния әулетінің иелігіндегі шағын елді мекен ретінде тарихта қалдырылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Ұлы Арменияның тоғызыншы провинциясы болған Сыуниктің Бахк кантонының бір бөлігі еді. Бастапқыда шағын елді мекен болғанмен, 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында Дзагик князі оны бекініп, Дзагик князьдерінің резиденциясына айналдырды. 10 ғасырдың соңында Сыуник билеушісі, князь Смбат II, Капан қаласына көшіп, Сыуник патшалығын құрып, Арменияның Багратидтер патшалығының қордауында патша екенін жариялады. Сыуник патшалығының астанасы болған Қапан 11 ғасырда гүлденді, шамамен 20 мыңға жуық халқы болды, оның көп бөлігі армяндардан, ал айрықша еврей халқынан тұрды, сонымен қатар сауда, қолөнер және металлургия орталығы болды.

Иран билігі

16 ғасырдың басында Капан Сәфәүи Иранының Ериван провинциясының құрамына кірді. 1722 жылы мұсылмандық зорлық-зомбылыққа қарсы күресу үшін Сюник ақсүйек отбасыларын біріктіріп, Капан әрменстандық княздығы құрылды. 18 ғасырдың басында Капан армян әскери жетекшісі Давид Бекпен байланысты болды, ол Сюник армяндарының ирандықтар мен шапшаңдықпен келген Осман түріктеріне қарсы азаттық күресін жетектеді. Давид Бек 1722 жылы мыңдаған жергілікті армяндардың, соның ішінде Аван Юзбаши мен Мхитар Спарапеттің көмегімен Сюникке басып кіру үшін шайқасын бастады. Бек күресінің орталығы Капанның солтүстік-батысындағы Бағаберд бекінісі және Капанның оңтүстік-батысындағы Халидзор бекінісі болды, ол 1728 жылы сол жерде қайтыс болды. 1747 жылы Капан Нахичеван хандығына қосылды, ал 1750 жылы жаңа құрылған Қарабақ хандығының құрамына енді. 1930 жылдың қыркүйегінде Кафан ауданы құрылды, Капан оның әкімшілік орталығы болды. 1938 жылы Капан қала мәртебесін алды. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, Капан 1995 жылғы әкімшілік реформаларға сәйкес жаңадан құрылған Сюник облысының орталығы болды. Көптеген көшелер большевик белсенділерінің есімдерімен аталып келді, бірақ өзгертілді. Қаланың орталық алаңы Гарегин Нжде атымен, ал қаланың орталық паркі Вазген Саркисян атымен аталды. Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Капан көршілес Әзірбайжанның Зангилан ауданынан келген артиллериялық оқтарға ұшырады, нәтижесінде азаматтық халықтың арасында қаза болды. Бұл 1992 жылдың желтоқсан айында армян әскерлерінің жақын маңдағы әзербайжандық шекаралық бірнеше ауылдарды басып алу операциясын жүргізуіне себеп болды.

Демография

Қапан – тарихи Сюник аймағындағы армян өркениетінің маңызды тарихи орталығы. Орта ғасырларда Қапан қаласында үлкен еврей қауымы жеке ауданда тұрған. 2001 жылғы халық санауы бойынша Қапан халқы 45 711 адамды құрады. Бірақ, 21 ғасырдың басында халық саны 2016 жылғы ресми мәліметтерге сәйкес 34 600 адамға дейін азайды. Қазіргі таңда Қапанды негізінен Армян апостол шіркеуіне жататын этникалық армяндар мекендейді. Қаланың Әзірбаян Маштоц шіркеуі 2001 жылдың желтоқсанында ашылды және жақын орналасқан Горис қаласындағы Сюник епархиясымен басқарылады. Қалаға 2015 жылы толықтай жаңғыртылған Қапан медициналық орталығы қызмет көрсетеді.

Мәдениет

Қапанның тарихи бөлігі қазіргі қаладан шамамен км батысқа қарай орналасқан. Арменияның ежелгі қоныстарының бірі ретінде, Қапан және оның төңірегінде армян сәулетінің көптеген мұралық ескерткіштері сақталған, олардың ішінде:

Медиа

Қапанда екі жергілікті телекомпания бар: Хуступ ТВ және Соси ТВ. Хуступ ТВ 2004 жылы құрылған және Сюник облысының барлық аумағын қамтиды. Соси ТВ 2012 жылы құрылған және Сюник облысының орталық және оңтүстік бөліктерін қамтиды.

Көлік

Елорда Ереванды Оңтүстік Армениямен және Иран шекарасымен байланыстыратын M 2 басты жолы Капан қаласынан өтеді. 2008 жылдың соңында Иран шекарасындағы Капан мен Мегри арасындағы жол жаңартылды. Дегенмен, Капан-Зангилан-Минчиван темір жолы қазір тоқтап тұр. Бірінші Таулы Қарабақ соғысына дейін жақын орналасқан әуежайда ЯК-40 және АН-14 жүк көліктік ұшақтары қызмет еткен. 2017 жылдың ақпан айында Сюник облысының әкімі Вахе Хакобян бұл әуежайдың Капан қаласы мен Оңтүстік Арменияға қызмет ететін заманауи әуежайға айналатынын мәлімдеді, ал 6 маусымда әкім отырған ұшақ әуежайға сынақ қонды. Жоспар бойынша, Капан әуежайының реконструкциясы 2018 жылы аяқталуы тиіс болды, оның құны шамамен 2 миллион АҚШ долларына бағаланды. Әуежай 2023 жылы қайта ашылды және қала мен Ереван арасында рейстерді жүзеге асырып, Капанды Ереван мен Гюмриден кейін Арменияда әрекет ететін әуежайы бар үшінші қала етті.

Экономика

Қапан аймағында туризм дамып келеді. Жақын орналасқан "Татев қанаттары" әуе трамвай жолы, Халидзор ауылын Татев монастырымен байланыстырады және туризм секторының дамуына зор үлес қосты.

Спорт

2013 жылдың мамыр айында Гандзасар Капан футбол алаңдарын ашты, оның ішінде жасанды жабын бар алаң да болды. Академия Сюник облысындағы алғашқы дамыған техникалық футбол орталығына айналды.

Консулдық мекемелер

2022 жылдың қазан айында Иран Капанда бас консулдығын ашты. 2023 жылы Ресей және Франция Капанда консулдар ашу жоспарларын жариялады.