Кіріспе
Грек мифологиясында Сизиф немесе Сизифос (көне грекше: Σίσυφος Sísyphos) – Ефира (қазіргі Коринф) қаласын негіздеген және оның патшасы болған. Ол келген қонақтарды өз билігін көрсету үшін өлтіретін ашкөз патша еді. Бұл қасиетті қонақжайлылық дәстүрін бұзу құдайларды қатты ашуландырды. Олар оны алдағандығы үшін, тіпті өлімнен екі рет қашқандығы үшін жазалады. Құдайлар оны үлкен тасты бір таудың басына итеруге мәжбүр етті, бірақ тас таудың шамасына жақындаған сайын қайтадан төмен құлайтын. Ол осы қиын жұмысты мәңгілікке қайталап отырады. Классикалық мәдениеттің қазіргі заманғы мәдениетке әсері арқасында, еңбекке толы және нәтижесіз жұмыстар Сизифтік (/sɪsɪˈfiːən/) деп аталады.
In Greek mythology, Sisyphus or Sisyphos ('/s//ɪ//s//ᵻ//f//ə//s/; Ancient Greek: Σίσυφος Sísyphos) was the founder and king of Ephyra (now known as Corinth). He was a devious tyrant who killed visitors to show off his power. This violation of the sacred hospitality tradition greatly angered the gods. They punished him for trickery of others, including his cheating death twice. The gods forced him to roll an immense boulder up a hill only for it to roll back down every time it neared the top, repeating this action for eternity. Through the classical influence on modern culture, tasks that are both laborious and futile are therefore described as Sisyphean (/s//ɪ//s//ᵻ/'/f//iː//ən/).
Этимология
Р. С. П. Бикес грек тіліне дейінгі шығу тегін және «софос» (σοφός, «ақылды») сөзінің түбірімен байланысын ұсынды. Неміс мифографы Отто Группе бұл есімнің «сисис» (σίσυς, «ешкінің терісі») сөзінен шыққандығын, оның негізінде ешкінің терісі қолданылған жаңбыр шақыру рәсімі болғандығын айтты.
Отбасы
Сизиф бұрын Тесалия князі болған, ол Эолия патшасы Эолос пен Демахустың қызы Энареттің ұлы еді. Ол Атамас, Салмоней, Крет, Перейрес, Дионей, Магнес, Калике, Канаке, Алкион, Писидике және Перимедтің ағасы болды. Сизиф Плеяда Меропаға үйленді, одан Орнион (Порфирион), Глаук, Терсандер және Алмус туды. Глаук арқылы ол Беллерофонттың, ал Алмус арқылы Орхомен қаласын құрған Минияның атасы болды. Кейбір деректерде Минийдің Сизифтің ұлы екені де айтылады. Мифтің басқа нұсқаларында Сизиф Лаэрт емес, Антиклеядан Одиссейдің нағыз әкесі болған.
Билік
Сизиф Эфираның (Корін қаласының алғашқы атауы деп саналады) негізін қалаушы және алғашқы патшасы болды. Өлер алдында Сизиф әйеліне оның жалаңаш денесін қала алаңының ортасына лақтырып тастауын өтінген (әйелінің оған деген махаббатын сынау үшін деген болжам бар). Осының салдарынан Сизифтің денесі жер астына, Стикс өзенінің жағасына жеткізілді. Персефонаға әйелінің өзіне деген құрметсіздігінің белгісі деп шағымданып, Сизиф оны үстіңгі әлемге қайтаруға көндірді. Эфираға оралғаннан кейін, Сизифтің рухы әйеліне оның денесін дұрыс жерлеп, сүйікті әйеліне лайықты аза тұту рәсімін өткізбегеніне ашуланды. Сизиф жер астына қайтудан бас тартқанда, Гермес оны күшпен қайтарып әкетті. Мифтің тағы бір нұсқасында, Сизиф Персефонаны өзінің қателікпен Тартарға жеткізілгенін айтып алдап, оны босатуға бұйрық берді. Софоклдың "Филоктет" пьесасында Одиссейдің әкесі туралы айтылады (кейбір деректерде Одиссейдегі әкесі Лэрт емес, Сизиф болғаны айтылады), ол өлімнен қайтып келген. Эврипид "Циклоп" пьесасында Сизифті Одиссейдің әкесі деп атады.
Жер астындағы жаза
Қылмыстары үшін жаза ретінде Хадес Сизифке Тартардағы тік көлбеуде үлкен тасты мәңгілікке дейін дөңгелетуге міндеттеді. Бұл жазаның мағынасыздығы Сизифке оның өзінің ақыл-ойы Зевстің ақыл-ойынан басым екендігіне сенгені үшін арналған еді. Хадес өзінің шеберлігін көрсетіп, Сизиф тастың үстіне жетпес бұрын оны кері домалату арқылы сиқырлады, осылайша Сизифті пайдасыз еңбек пен шексіз ашу-ызаға ие етті. Сондықтан, мәнсіз немесе соңы жоқ іс-әрекеттер кейде "Сизиф еңбегі" деп сипатталады. Сизиф ежелгі авторлар үшін жиі тақырып болды және суретші Полигнот оны Дельфидегі Лесшенің қабырғаларында бейнеледі.
Түсіндірме
Күн теориясына сәйкес, Сизиф патша күн сайын шығыстан шығып, батысқа қарай батып кететін күннің дискісі. Басқа ғалымдар оны көтеріліп, құлап жатқан толқындардың немесе адалсыз теңіздің бейнесі деп санайды. Фридрих Велкер оның адамның білім іздеудегі нәтижесіз күресін символдайтынын, ал Соломон Рейнах оның жазасы Сизифтің үлкен тасты домалатып отырған Акрокоринт суретіне негізделгенін айтты, бұл құрылысқа жұмсалған еңбек пен шеберлікті көрсетеді. Альберт Камю 1942 жылғы «Сизиф мифы» атты эссесінде Сизифті адам өмірінің абсурдтығын бейнелейтін тұлға ретінде қарастырды, бірақ Камю «Сизифті бақытты деп көзге елестету керек» деген қорытындыға келді, себебі «Адамның жүрегін толықтыру үшін биікке қарай күрестің өзі жеткілікті». Соңғы кезде Ж. Нигро Сансонес Жорж Дюмезильдің зерттеулеріне сүйене отырып, «Сизиф» есімінің шығу тегі мұрын жолдарындағы тыныстың үнемі алға-артқа қозғалысынан шыққан, сыбырлайтын дыбыстың («сисс фусс») ономатопоэтикалық екенін болжайды, бұл Сизиф мифологиясын архаикалық (яғни, прото-индоевропалық дін) трансты тудыратын, тыныс алуды бақылауға байланысты кең ауқымды техникалармен байланыстырады. Мифте қайталама дем алу-сырту циклі Сизифтің таспен бірге төбеге қарай және төменге қарай қозғалысы ретінде бейнеленеді. Жұмысшылардың жұмысының мағынасы төмендетілгендегі реакциясын зерттейтін тәжірибелерде, сынақ жағдайы «Сизифтік жағдай» деп аталады. Тәжірибеден алынған екі негізгі қорытынды: адамдар өз жұмысының мағыналы болғанда көбірек еңбек етеді және адамдар мағына мен ынталандыру арасындағы байланысты дұрыс бағаламайды.
Әдеби түсіндірмелері
Гомер Сизифті "Илиаданың" VI кітабында да, "Одиссеяның" XI кітабында да бейнелейді. Платонның "Апологиясында" Сократ, өзін дана санайтын Сизиф сияқты тұлғалармен кездесетін артық өмірді асыға күтеді, оларды сұраққа алып, кімнің шынымен дана екенін және кім "өзі дана емес екенін ойлайтынын" анықтау үшін. Француз абсурдисі Альбер Камю "Сизиф аңызы" атты эссе жазды, онда ол Сизифті абсурдтық герой дәрежесіне көтереді. Франц Кафка Сизифті жиі тоң бойжеткен деп атады; Кафкалық оның үшін Сизиф сияқты қасиеттерін ояту болды. Фредерик Карлдың сөзімен: "Биікке жетісуге тырысып, кейін құлыпқа түскен адам Кафканың барлық арманын бейнеледі; және ол өзінің жалғыздығында, біржанжалдықта қалды". Философ Ричард Тейлор Сизиф аңызын мағынасыз өмірді бейнелеу үшін пайдаланады, себебі ол тек қайталаудан ғана тұрады. Вольфганг Мидер Сизиф образына негіделген карикатуралар жинағын жасады, олардың көпшілігі редакциялық карикатуралар еді.