Житомир облысы және қаласының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Украинаның Житомир облысының қаласы және әкімшілік орталығы.

Житомир облысы Украинадағы поляк азшылығының басты орталығы болып есептеледі, ал қаланың өзінде 1800 жылы негісталған латын католик соборы және ірі рим-католик поляк зираты бар. Бұл зират Польшадан тыс жердегі үшінші ең үлкен поляк зираты болып саналады, ал бірінші екі орынды Львовтағы Лычаков зираты және Вильнюстегі Расос зираты иеленеді.

Аттар

Житомир қаласы тарихи түрде басқа тілдерде де әртүрлі атаулармен белгілі – Житомир; Żytomierz; ; .

Тарих

Аңыз бойынша, Житомирді 884 жылы Древлян тайпасының князі Житомир құрған. Осы 884 жыл Житомир қаласының негізі салынған төбеде тұрған мұз дәуіріне дейінгі үлкен тасқа қашалған. Житомир Киев Русінің маңызды қалаларының бірі болған. Қала туралы алғашқы жазбалар 1240 жылға дейін сақталып қалған, осы жылы Бату ханның моңғол әскерлері қаланы тонаған. 1320 жылы Житомирді Литва Ұлы Герцогтығы басып алды және 1444 жылы Магдебург құқығын алды. Люблин униясынан (1569) кейін қала Польша Корольдігінің құрамына енді, ал 1667 жылы Андрусово шартынан кейін Киев воеводтығының астанасы болды. Польшаның екінші бөлінісінде (1793) Ресей империясының құрамына өтті және Волын губерниясының астанасы аталды. Люблин униясынан кейін Житомир жергілікті басқарудың маңызды орталығына, старостаның резиденциясына және Житомир уезінің астанасына айналды. Бұл жерде Киев воеводтығының сеймиктері өткізілді. 1572 жылы қалада 142 үй, старостаның сарайы және қамал болған. Король III Сигизмунд Вазаның бұйрығымен Житомир жылына екі жәрмеңке өткізуге құқылы болды. Хмельницкий көтерілісі (1648) кезінде Житомир казак гетмандығының құрамына қосылды. 1667 жылы Житомир Киев воеводтығының астанасы болды, ал 1724 жылы мұнда иезуит мектебі мен монастыры ашылды. 1765 жылы Житомирде 5 шіркеу болды, оның ішінде 3 католик және 2 православие шіркеуі, сондай-ақ 285 үй. 1793 жылы Житомир Ресей империясының құрамына енді, ал 1804 жылы Волын губерниясының астанасы болып жарияланды. 1917-1920 жылдардағы Украина тәуелсіздігі кезеңінде 1918 жылы қала бірнеше апта бойы Украина Халық Республикасының ұлттық астанасы болды. Бірақ Украинаның тәуелсіздік күресі сәтсіз аяқталып, Украина Халық Республикасы Кеңес Одағының билігіне қарады. Кеңес үкіметі тұсында жаңа Украина мемлекеті құрылды – Украина Кеңес Социалистік Республикасы. 1920 жылдан бастап Житомир Украина Кеңес Социалистік Республикасының құрамына кірді. Сталиннің бесжылдық жоспарларының бірінің салдарынан, қала 1932-1933 жылдардағы жасалма аштық – Голодомордан зардап шекті. 2008 жылы Голодомор геноцидінің ұлттық мұражайы 1932-1933 жылдардағы Украинадағы Голодомор құрбандарының естелік кітабын жариялады. Житомир облысы – Житомир. Кітап 1116 беттен тұрады және үш бөлімге бөлінген. Тарихи мәліметтерге сәйкес, 1932-1933 жылдардағы Голодомор кезінде 8015-тен астам адам қаза тапқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Житомир және айналасындағы аумақ екі жарым жыл бойы (алғаш 1941 жылдың 9 шілдесінен 1943 жылдың 12 қарашасына дейін, содан кейін 1943 жылдың 19 қарашасынан 1943 жылдың 31 желтоқсанына дейін) нацистік Германияның оккупациясы астында болды және Генрих Гиммлердің Украинадағы штабына айналды. Нацистер «Житомир генерал-округі» деп атаған аймақ, тарихшы Венди Лоуэрдің айтуынша, Гиммлердің қоныс аудару саясаты үшін зертхана болып табылды – еврейлерді жою және Шығыс Еуропаны неміспен қоныстандыру. Бұл аймақтағы жағдай Польшадағыдан да ауыр болды. Соғыстың қиындықтары мен партизандық күрес нацистік басшылардың Украинадағы отаршылдық жоспарларын толық жүзеге асыруына кедергі келтірді. Барлық еврей қауымдастықтарын жоюмен қатар, Гиммлер украин халқының санын «минималды деңгейге» дейін төмендетуді талап етті. 1942-1949 жылдары Житомир облысы Украина Көтеріліс Армиясының (УПА Солтүстік) белсенділігімен көзге түсті, ол нацистік Германия мен Кеңес Одағына қарсы Украинаның тәуелсіздігі үшін күресті. Кеңес Одағы нацистік Германияны жеңгеннен кейін Житомир қайтадан Кеңес билігіне қарады және Украина Кеңес Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1991 жылдың 24 тамызында Украина Парламенті Украинаның Тәуелсіздік Декларациясын қабылдады. 1991 жылдан бастап Житомир тәуелсіз және егемен Украинаның құрамында болып келеді.

Legend holds that Zhytomyr was established about 884 by Zhytomyr, prince of a Slavic tribe of Drevlians. This date, 884, is cut into a large stone of the ice age times, standing on the hill where Zhytomyr was founded. Zhytomyr was one of the prominent cities of Kievan Rus'. The first records of the town date from 1240, when it was sacked by the Mongol hordes of Batu Khan. In 1320 Zhytomyr was captured by the Grand Duchy of Lithuania and received Magdeburg rights in 1444. After the Union of Lublin (1569) the city was incorporated into the Crown of the Polish Kingdom and in 1667, following the Treaty of Andrusovo, it became the capital of the Kiev Voivodeship. In the Second Partition of Poland in 1793 it passed to Imperial Russia and became the capital of the Volhynian Governorate. Following the Union of Lublin, Zhytomyr became an important center of local administration, seat of the starosta, and capital of Zhytomyr County. Here, sejmiks of Kiev Voivodeship took place. In 1572, the town had 142 buildings, a manor house of the starosta and a castle. Following the privilege of King Sigismund III Vasa, Zhytomyr had the right for two fairs a year. During Khmelnytsky Uprising (1648) Zhytomyr was incorporated into Cossack Hetmanate state. In 1667, Zhytomyr became capital of Kiev Voivodeship, and in 1724, a Jesuit school and monastery were opened here. By 1765, Zhytomyr had five churches, including 3 Roman Catholic and 2 Orthodox, and 285 houses. In 1793 Zhytomyr was incorporated into the Russian Empire, and in 1804 was named capital of the Volhynian Governorate. During a period of Ukrainian independence (1917 1920) in 1918, the city was the national capital of Ukrainian People's Republic for a few weeks. Ultimately, the Ukrainian fight for independence failed and Ukrainian People's Republic became occupied by Soviet Union. A new Soviet Ukraine state was formed under Soviet rule Ukrainian Soviet Socialist Republic. From 1920 Zhytomyr was a part of Ukrainian Soviet Socialist Republic. Due to one of Stalin's 5 year plans, the city suffered from the man made famine Holodomor of 1932 1933. In 2008, the National Museum of the Holodomor Genocide published the National Book of Memory of the Victims of the Holodomor of 1932–1933 in Ukraine. Zhytomyr region Zhytomyr. The book has 1116 pages and consists of three sections. According to historical records, more than 8015 people died during Holodomor in 1932–1933. During World War II Zhytomyr and the surrounding territory was, for two and a half years (first from 9 July 1941 to 12 November 1943, and again from 19 November 1943 to 31 December 1943) under Nazi German occupation and was Heinrich Himmler's Ukrainian headquarters. The Nazi regime in what they called the "Zhytomyr General District" became what historian Wendy Lower describes asa laboratory for Himmler's resettlement activists the elimination of the Jews and German colonization of the East—transformed the landscape and devastated the population to an extent that was not experienced in other parts of Nazi occupied Europe besides Poland. [While] [u]ltimately, the exigencies of the war effort and mounting partisan warfare behind the lines prevented Nazi leaders from fully developing and realizing their colonial aims in Ukraine In addition to the immediate destruction of all Jewish communities, Himmler insisted that the Ukrainian civilian population be brought to a 'minimum.' During 1942 1949 Zhytomyr region was a territory of mild Ukrainian Insurgent Army (UPA) activity (UPA North), who fought for Independence of Ukraine against Nazi Germany and Soviet Union. After Soviet Union defeated Nazi Germany, Zhytomyr fell under Soviet rule and became a part of Ukrainian Soviet Socialist Republic again. On 24 August 1991 Ukrainian parliament announced Declaration of Independence of Ukraine. From 1991, Zhytomyr has been part of the independent and sovereign Ukraine.

2022 жылғы Ресей шабуылы

2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Житомир және оның төңірегі бірнеше ресейлік әуе шабуылы мен зымыран соққыларына ұшырады. Мысалы, 2 наурыздағы әуе шабуылы тұрғын үйлерге, жылу электр стансасына және екі ауруханаға нұқсан келтіріп, кем дегенде екі адам қаза тауып, оннан астам адам жарақат алды.

География

Житомир бірегей табиғи ортада орналасқан; қаланың төңірегінде ежелгі ормандар жатыр, олардың арасынан Тетерив, Камианка, Крошенка және Путиатинка өзендері ағып өтеді. Тетерив өзені көбінесе Житомирдің оңтүстік шекарасын құрайды, алайда өзеннің оңтүстік жағалауынан төмен қала аумағының шағын бөліктері де орналасқан. Қала парктері мен алаңдарына бай. Житомир көбінесе радиалды типтес көше желісімен салынған, оның орталығы қаланың басты қоғамдық алаңы – Соборный Майдан (Собор алаңы) болып табылады. Алаңның батыс жағында соттар мен басқа да мекемелер орналасқан. 1991 жылға дейін бұл ғимаратта Коммунистік партияның Житомир облыстық комитеті орналасқан еді. Ғимараттың артында (Соборный алаңының батысында) Замкова Гора (Қала тауы) атымен аталатын шағын, тыныш саябақ бар. Онда Житомирдің негізі қаланған орын екенін көрсететін жазуы бар ескерткіш тас орналасқан. Житомирдің тарихи орталығы қаланың оңтүстік бөлігінде жатыр. Житомирдің ескі бөлігі Камианка өзені үстіндегі үш таудың үстінде орналасқан: Охримова, Замкова және Петровская. Ескі қала жаңа тұрғын үйлермен қоршалған, олардың көптеген атаулары бұрынғы қала маңындағы ауылдардан алынған немесе осы жерлерде дәстүрлі түрде кездесетін кәсіптерді көрсетеді. Соборный Майданды Житомирдің шеткі аудандарымен байланыстыратын басты көшелер: Киевская көшесі (солтүстік-шығысқа қарай, теміржол вокзалына және қаланың басты автобус станциясына дейін), Велика Бердыхивская көшесі (оңтүстік-шығысқа қарай), Лех Качинский көшесі (оңтүстік-батысқа қарай; одан әрі Чуднивская көшесі Тетерив өзені маңындағы жағажайлар мен орманды саябаққа жетеді) және Перемоги көшесі (солтүстікке қарай). Житомирдің орталық бөлігіндегі ең танымал көше – Михайловская (көшенің солтүстік жағындағы Киелі Михаил шіркеуінің атымен аталған). Көше Соборный Майданнан шамамен 500 метр шығысқа қарай созылып, Киевская және Велика Бердыхивская көшелерін байланыстырады. Михайловская көшесі жаяу жүргіншілерге арналған: көліктерге тыйым салынған, тек өте баяу қозғалатын көліктерге рұқсат етіледі. Көшенің ортасында қуыршақ театры орналасқан, ал оның оңтүстік шетінде Житомир қалалық кеңесінің ғимараты тұр. Соңғы кезде бұл жерде түрлі жастағы және әлеуметтік топтардан келген адамдар жиі баратын бірнеше шағын кофехана мен кафе ашылды. Михайловская көшесінің оңтүстік шетінен Велика Бердыхивская көшесіне өтіп, Королев алаңына жетесіз, онда Житомир облыстық кеңесінің ғимараты орналасқан. Михайловская көшесінің солтүстік шетінен Киевская көшесіне өтіп, Житомирдің тағы бір маңызды ұзын даңғылы – Покровская көшесімен (солтүстікке қарай) жалғастыруға болады. Житомирдің ең танымал саябағы Юрий Гагариннің есімімен аталып, қаланың оңтүстігінде, Тетерив өзенінің сол (солтүстік) жағалауында орналасқан. Бұрын ол Барон де Шодуарға тиесілі болған.

Zhytomyr lies in a unique natural setting; all sides of the city are surrounded by ancient forests through which flow the Teteriv, Kamianka, Kroshenka and Putiatynka rivers. The Teteriv river generally forms the southern boundary of Zhytomyr, though there are also some small areas of Zhytomyr city territory below the southern bank of the river. The city is rich in parks and public squares. Zhytomyr is set out on a mostly radial type of street net with the centre at the main public square of the city, named Sobornyi Maidan (which means Cathedral Square). A building containing courts and some other institutions is in the west of the square. Before 1991, this building contained Zhytomyr Oblast Committee of the Communist Party. Just behind the building (that is to the west of Sobornyi Square) is a small quiet park, bearing the name of Zamkova Gora (Castle Mountain) and containing a monument type boulder with an inscription stating that this is a place where Zhytomyr was founded. This historical centre of Zhytomyr is in the south part of the city. The old part of Zhytomyr is on three rocky hills over the river Kamianka: Okhrimova, Zamkova, and Petrovska. The old town is surrounded by new housing estates, the names of which are often borrowed from the former suburban villages or reflect the longstanding occupations common in these places. The main streets connecting Sobornyi Maidan with the outskirts of Zhytomyr are Kyivska Street or Kyiv Street (going to northeast, to the railway station and also to the main bus station of the city), Velyka Berdychivska Street (going to southeast), Lech Kaczyński Street (going southwest; its further continuation is Chudnivska Street going to beaches and a forest type park near the river of Teteriv), and Peremohy Street (going north). The best known street in the central part of Zhytomyr is Mykhailivska (named after St. Michael's Church at the northern end of the street). The street is about 500 metres to the east of Sobornyi Maidan and runs approximately from north to south, connecting some points at the above mentioned Kyivska Street and Velyka Berdychivska. Mykhailivska Street is for pedestrian traffic: vehicles are forbidden, with the exception of some slow moving ones. A puppet theatre is nestled in the middle of the street, while the building of the Zhytomyr City Council is at its southern end. Several small coffee houses and cafés have sprung up here recently, frequented by locals from all walks of life and of all ages. If one crosses Velyka Berdychivska Street from the southern end of Mykhailivska Street, then one finds oneself at Korolyov Square containing the building of the Zhytomyr Oblast Council. Crossing Kyivska Street from the northern end of Mykhailivska Street, one can continue to go along Pokrovska Street, another important long avenue of Zhytomyr (going north). The best known park of Zhytomyr is named after Yuri Gagarin, in the south of the city, at the left (northern) bank of the Teteriv River. It was formerly owned by the Baron de Chaudoir.

Экономика

Житомир аймақтың маңызды экономикалық орталығы болып табылады. Қаладағы кәсіпорындар шыны, металл өңдеу, электрондық құрылғылар, экрандар, мата, жиһаз, аяқ киім және тағы да басқаларын қамтиды. Сонымен қатар, Житомирде ірі фармацевтикалық зауыт бар. 1944 жылдан бері Житомирде кондитерлік фабрика (ЖЛ АҚ) жұмыс істеп келеді; кәсіпорын украин кондитерлік нарығының көшбасшыларының бірі. Қалада Житомир бронетанкілер зауыты орналасқан. Зауыт Ресей-Украина соғысы басталғаннан бері Украинадағы негізгі жөндеу орталықтарының бірі болып табылады және 3 сменада жұмыс істейді. 2014 жылдың қыркүйегінде Украина Қорғаныс министрлігі зауытқа 280 миллион гривналық тапсырыс бергені жарияланды.

Қалалық қоғамдық көліктер

Житомирдегі қоғамдық көліктің негізгі түрлері – троллейбустар, автобустар және микроавтобустар. Бір ғана бағытта электр трамвайлары да бар. Бұрын Житомирде бірнеше трамвай маршруты болған, алайда трамвай нашар көлік түрі деген пікір басым болған кезеңде олардың барлығы біреуін қоспағанда тоқтатылды. Трамвайлар 1899 жылы Житомирде пайда болды. Осылайша Житомир қазіргі Украина аумағында электр трамвайы бар бесінші қала атанды. Троллейбустар 1962 жылы Житомирде жұмыс істеуге басталды. Житомир қаласының электрлік көлік маршруттарының (троллейбустар мен трамвайлар) жалпы ұзындығы 275 км-ді құрайды. Житомир Украинадағы барлық қалалық қоғамдық көлікте электронды билет жүйесін енгізген алғашқы қала.

Житомирге шабуыл

2022 жылдың 27 ақпанында, Ресейдің Украинаға басып кіруі басталғалы үш күн өткен соң, Белоруссиядан ұшырылған 2 "Искандер" зымыраны Житомир әуежайына тікелей шабуыл жасады.