Кіріспе

Анжела Картердің қысқа әңгімелер жинағы

"Қанды бөлме" (немесе "Қанды бөлме және басқа да әңгімелер") – ағылшын жазушысы Анжела Картердің қысқа прозалық шығармалар жинағы. Алғаш рет 1979 жылы Ұлыбританияда Gollancz баспасында жарық көрді және Челтенгем фестивалінің әдеби жүлдесін жеңіп алды. Әңгімелердің барлығы ертегілер мен халық әңгімелеріне негізделген. Дегенмен, Картер былай деп мәлімдеді:

Жинақта он әңгіме бар: "Қанды бөлме", "Мырза Лионмен кездесу", "Барыстың күйеуі", "Күліктің мысығы", "Эрл король", "Қар баласы", "Махаббат үйінің ханымы", "Жан түршігер", "Құсқырлар тобы" және "Жылқы Алиса". Әңгімелердің ұзындығы әртүрлі, "Қанды бөлме" повесті "басқа әңгімелердің ұзындығынан екі еседен астам, ал ең қысқасы ["Қар баласы" сияқты] отыз еседен астам". Жинақтың мазмұны Картердің "Кемелеріңді өрте" кітабында да қайта басылған.

Тарихтың қысқаша мазмұны

"Қанды бөлме" ішіндегі әңгімелер нақты түрде ертегілерге негізделген. Картер, сөзсіз, жақында ғана аударған Чарльз Перроның, автор және ертегілер жинақтаушысының шығармаларынан шабыттанды.

Қанды бөлме

("Көкжон" атты шығармаға негізделген) Айтқыш, әдемі жасөспірім қыз, жас, бай француз маркизіне үйленеді, ол оны шай тойда фортепианода ойнап жүрген кезде кездестіреді. Оның гувернантасы, жақсы үйлесімділікке қуанышты болса да, маркиздің бұрын үш әйелге үйленгенін, олардың барлығы құпия жағдайда қайтыс болғанын айтады. Ол қалыңдыққа рубиннен жасалған құшақ тірегі сыйлайды, оны алып тастамауға ескертеді және оны Бретаньдегі өз жағалаудағы сарайына алып барады, онда ол өзінің порнографиялық оюлар мен суреттер жинағын табады. Ол оның ұятқа қалуынан рақат алады, олар сол түні ақ қызғалдақ пен айнаға толы жатын бөлмеде некелерін толықтай орындайды. Келесі күні таңертең ол Нью-Йорктегі бір шұғыл ісіне қатысты хабар алады. Ол кетіп бара жатқанда оған кілттер тізбегін тапсырып, қалада қалаған жеріне бара алатынын айтады. Ол оған жеке орнын ашатын кілтті пайдалануға тыйым салады. Ол жаңадан тапқан ықыласына үйренуге тырысады, бірақ талантты пианист болғандықтан, соқыр пианиноны баптаушымен ең ыңғайлы сезінеді. Ол жақын маңдағы қалада тұрады, күйеуі оған үйлену тойына сыйлаған фортепианоны баптап болған соң, кейде оны тыңдауды сұрайды. Бірақ күйеуінің жоқ екеніне қатты күйініп, анасына телефон шалады. Содан кейін ол маркиз туралы көбірек білу үшін оның заттарын қарап шығады. Оның үстелін аралап шыққаннан кейін, ол бұрынғы әйелдері туралы көбірек біледі, бұл оны тыйым салынған кілтті алып, оның бөлмесіне кіруге итермелейді. Ол көп ұзамай өзінің бүлінген және кісі өлтіруші бейімділіктерінің толық көлемін түсінеді, ол бұрынғы әйелдерінің денелерін тапқанда, олардың кейбіреулері маркиз өз бөлмесін толтырған ақ қызғалдақтармен қоршалған. Ол шокта кілтті құлатып, оны қанмен жерге лақтырады. Ол пианиноны баптаушымен кездескенде жаңадан ашылған құпияны оған айтады. Екі жігіт қашып кете алмастан, маркиз үйіне оралады, оның іс сапары қысқарып қалды. Кілттің қанын тазалай алмай, маркиз оның қанды камераға кіргенін біледі және кілтті маңдайына басып, қызыл таңба қалдырады. Ол қызды ағашқа іліп өлтіруді шешеді. Батыр пианиноны баптаушы оны құтқара алмайтынын білгенімен, қалуға және оған еріп жүруге дайын. Оны оқиғаның соңында соңғы сәтте шешесі құтқарады, ол қамалға шабуыл жасап, маркизді сарайдағы қыздың басын шапқысы келген кезде атып өлтіреді. Қыз, оның анасы және фортепианоны баптаушы бірге өмір сүреді, ал жас жесір Париждің шетінде шағын музыка мектебін ашады. Оның мұралық ақшасының көп бөлігі түрлі қайырымдылық ұйымдарына беріліп, қамал соқырлар мектебіне айналдырылды. Алайда қыздың маңдайына кілтпен бірге қызыл таңба салынған.

Лион мырзаның құдалық етуі

(Сұлу мен Адамның негізінде – Адамды арыстан сияқты бейнелеу, әсіресе 1946 жылғы француз фильмінде кең таралған.) Сұлудың әкесі, көлік бұзылғаннан кейін, бейтаныс адамның қонақжайлылығынан пайдаланады. Бірақ оның меценаты – Адам – оның сүйікті қызы үшін керемет ақ гүлді ұрлағаны үшін ренжіп қалады. Сұлу арыстан тәрізді Адамның қонағы болады, ал Адам оның әкесіне байлығын қайтаруға көмектеседі. Кейін Сұлу Лондонға әкесіне қосылады, онда ол Адамды ұмытып, оның жүрегі қайғыдан сарқылуына себеп болады. Сұлу оның өліп бара жатқанын білгенде, қайта оралып, оны құтқарады. Сұлу мен Адам бір-біріне деген махаббатын білдіреді және Адамның адамдығы ашылады. Олар бақытты өмір сүреді.

Тайгердің қалыңдығы

(Осы да "Сұлу да Аң" ертегісіне негізделген.) Әкесі оны карта ойынында жеңіліске шалып бергеннен кейін, бір әйел құпиялы, бетперделі "Милорд" - Аңмен бірге тұруға көшеді. Милордтың ақырында жолбарыс екені белгілі болады. "Мистер Лионның құдайы" ертегісінің соңына кері бұрылыс жасап, басты кейіпкер Аңның лайықты серігі болатын сұлу жолбарысқа айналады, ол енді өз табиғатына адал болып, адам кейпінде жасырынбайды. Бұл оқиға Үндістанның "Жолбарысқа үйленген брамин қызы" ертегісімен және "Бақа ханзаданың" соңғы элементтерімен ұқсастықтарды бөліседі.

Қазықпен қапталған мысық

(Бұл "Шапан киген мысық" және "Севильялық шаштараз" секілді туындыларға негізделген.) Фигаро, мысық, құмарлыққа берілген, бейқам өмір сүріп жатқан жас жігітке көшіп келеді. Олар еркін өмір сүреді, мысық түрлі тәсілдермен карта ойнап ақша табуға көмектеседі, бірақ жас жігіт шын мәнінде бір әйелге ғашық болады (мысықтың наразылығына қарамастан), ол мұнарада тұтқындалған, жасы үлкен, ашкөз күйеуі оны тек мүлік деп есептейтін жас бойжеткені. Мысық досы әйелге көңілі тояр деп үміттенеді, сондықтан жас жігітке сүйіктісінің жатын бөлмесіне жол табуға көмектеседі, ескі күйеу мен бойжеткенінің күзетшісін алдап. Фигароның өзі де бойжеткенінің мысығына ғашық болады, ал екі мысық өздерінің және жас жігіт пен әйелдің тағдырын шешеді, қартты іштен құлатып, оның өліміне себеп болады. Анжела Картер "Шапан киген мысықты" "Алаяқ ретінде мысық – цинизмнің шедеврі, Фигаро сияқты қызметші – иесінен де асып түскен қызметші" деп сипаттаған.

Ерл-патша

(Халық ауыз әдебиетіндегі Эрлкингтің өңделуі; бір түрі гоблин немесе орман рухы.) Бір қыз орманға тегіс келіп, орманның өзіндей көрінетін, қатыгез Эрл Кингтің сүйкімділігіне беріледі. Бірақ ол, оның басқа қыздарды құсқа айналдырып, түрмеге қамауды ниеттенгенін ақырында түсінеді. Эрл Кингтің жоспарын сезіп, ол оны өз шашымен мойнынан қысып өлтіреді, осылайша өз еркіндігін сақтайды.

Қар баласы

(Тұрақтары әртүрлі халық ертегілерінде, ең айқын "Қар баласы", "Қар, Қарға және Қан" және сондай-ақ "Снегурочка" мен "Аққартайдың" сирек нұсқаларында жатыр. Бұл жинақ үшін қайта жөнделді. "Жолбарыстың жар-жолдасы" алғаш рет "Қанды бөлмеде" жарияланды. "Мысық етік" 1979 жылғы Эмма Теннанттың редакциялаған "Шаш пен алтын" антологиясы үшін жазылған, бірақ антология жарық көрген жоқ. Картердің жазу стиліне қатысты Маргарет Атвуд Картердің "қасіретті" сурет салғанын айтады, оның прозасы қорқынышты және күңгірт. "Оған Хемингуэйдің таза, жақсы жарықтандырылған жері де, Оруэллдің әйнектей айқын прозасы да керек емес. Ол керісінше, бұрыштарда сүйектер шағылысқан, шаң басқан айналардың тұрған лас, жарық аз жерді ұнатады". Осы шағын әңгімелерде Картердің қараңғы мұнаралар мен көңіл көншітпейтін ландшафттарға деген құштарлығы байқалады. Картердің өзі готикалық қорқыныш пен әсіресе Эдгар Аллан Поның жанкүйері екенін мойындайды, готикалық дәстүрді ояту үшін инцест пен каннибализм сияқты элементтерді әңгімелеріне енгізеді. Сондықтан, оның прозасына постмодернистік қағидалардың да әсері бар, оны ашық түрде дәстүрден тайып, сексуалдық және жыныстық қатынастарға қатысты бұрмаланған ұмтылыстар арқылы көруге болады, мысалы, "Қанды бөлмеде" және "Жолбарыстың жар-жолдасы" әңгімелеріндегі бойжеткендік пен бикештіктің үнемі айтылуы. Көбінесе оның жазуы да түсіндірілмейтін сиқырлы элементтерді енгізуге байланысты, сиқырлы реализмге ұқсас деп есептеледі. Бұл "Қанды бөлмеде" жақсы байқалады, онда баяндаушы жартылай реалистік ортада, қарапайым кілт сияқты көрінетін қанды тазарта алмайды. Оқиғалардың уақыты 20 ғасырдың басы. Мысалы, "Қанды бөлмеде" трансатлантикалық телефонның болуы 1930 жыл немесе одан кейінгі мерзімді білдіреді. Екінші жағынан, Густав Моро мен Одилон Редон сияқты суретшілердің және сәнгер Пол Пуаренің (кейіпкердің бірінің көйлегін тіккен) есімдерінің айтылуы 1945 жылға дейінгі уақытты көрсетеді. "Махаббат үйінің ханымы" әңгімесі бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін орын алады, ал жас жігіттің дәстүрге толы вампир үйіне велосипедпен келуі – 1914 жылдан кейін еуропалық қоғамды түбірімен өзгерткен жаңашылдықтың символы.

Феминизм

Анжела Картердің әңгімелері ертегілерде әйелдер бейнесін сынға алады, бірақ оның көркем, терең сипаттамалары арқылы дәстүр мен қалыпты жағдайды сақтайды. Мысалы, "Қанды бөлме" ертегісінде, "Жас қыз бен Жеті қасқыр" ертегісінің қайта жазылуында, Картер канондық ертегілердің конвенцияларымен ойнайды. Басты кейіпкерді стереотипті еркек кейіпкер құтқарудың орнына, анасы құтқарады. Картер феминистік тақырыпты готикалық әдебиеттің дәстүрлі элементтерімен – әдетте әйел кейіпкерлерін әлсіз және қорғансыз етіп көрсеткен – күшті әйел кейіпкерлермен салыстыра отырып, тиімді түрде көрсетеді. Готикалық атмосфераның құнарсыздығы мен қорқыныштылығын өзінің кейіпкерлерінің күшімен қатар қойып, Картер ертегінің дәстүрлі аясында жыныстық азаттыққа ие әйелдерді жасай алады. Осылайша, Картер ертегілердің ескірген конвенцияларын қайта қарастырып, осы танымал және маңызды әңгімелердегі әйелдердің архетиптері мен стереотиптерін ашады. Әсіресе "Қанды бөлмеде" Картер кейіпкерлері мен олардың аналары арасындағы отбасылық байланысты нығайтады, ал түпнұсқа ертегілерде аналары әңгіменің басында қайтыс болып немесе есімдері аталмайтын. Осы байланысты күшейту арқылы Картер жалғыз әйелдің стереотипін бұзып, бұрын болмаған әрекеттердің хорын жасайды. Картер талдап, қайта қарастыратын конвенциялардың патриархалдық сипатта екені айқын. Ол шабыттанған түпнұсқа ертегілердің көптегені әйел кейіпкерлерін осал, қиын жағдайда бейнелейді. Картер әйел кейіпкерлеріне көбірек еркіндік беріп, осы дәстүрлі патриархалдық стереотиптерге тікелей жауап береді және сынға алады. Әңгімелер әйелдердің қарым-қатынастар мен некедегі рөлдері, олардың сексуалдылығы, ересек болу және бұрылып кету тақырыптарын қамтиды. "Қанды бөлме" және "Күгірткелер тобы" сияқты әңгімелер неке мен/немесе секстің қорқынышты немесе бұрылып кету жақтарымен және осындай қарым-қатынастардағы күш тепе-теңдігімен тікелей айналысады. "Ару және Ырысқор" ертегілерінде, мысалы, "Барыс әйелінде" әйелдік идентичность тақырыбы зерттеледі. Бір эпизодта, Ару, әңгіменің басты кейіпкері, әкесі оны тіктеп ойнағанда ақ раушан гүлдің жапырақтарын жұлып алады; бұл оның нағыз бейнесін табу үшін оның жекелігінің жалған қабаттарын жоюдың символдық бейнесі, бұл образ әңгіменің фантастикалық аяқталуында көрініс табады.

Готика көркем әдебиеті

Картер готикалық көркем әдебиет пен гендерлік тақырыптарды өріп, классикалық готикалық символизмді сюжетті дамыту үшін пайдаланады. Ол готикалық көркем әдебиет туралы: «Персонаждар мен оқиғалар шындықтан асып, символдарға, идеялар мен құштарлықтарға айналады» дейді, олардың барлығы алақанды қысып алатын атмосфера құруға бағытталған. «Қанды бөлмеде» ол символизмнің маңыздылығын, әсіресе, қасіретті готикалық сарай, кілттегі қан тамшысы немесе қалыңдыққа сыйлық ретінде берілген қан қызыл түстік сияқты бейнелерге назар аудару арқылы көрсетеді. Готикалық дәстүрге сәйкес, бұл заттар алдағы оқиғаны және басты кейіпкердің тағдырын болжайды: күйеуінің бұрынғы әйелдерінің қанын төсекке тамшу арқылы оның қараңғы құпиясын білуі, ал маркиз оның басын кесуге ант бергенде мойнынан қан тамшуы. Осы әңгімелердегі готикалық бейнелер қорқыныш пен қорқынышты күшейтеді, атмосфера құруға тырысады, сонымен қатар кейбір гендерлік стереотиптерді аударып тастауға ұмтылады: соңында, бұл перінің өзінің қаны, анасының бейнесіндегі әйелдік энергиясы және оның шапшаң ойлау қабілеті оны қорқынышты тағдырдан құтқарады. Сонымен қатар, Картер готикалық әдебиеттің нақты гендерлік құрылымдарды ұстанатынын түсінетіні байқалады. Джорджия университетінің профессоры Энн Уильямс былай дейді: «Ер адамдарға арналған готикалық сюжет Эдип мифін пайдаланады, ал әйелдерге арналған готикалық сюжет Психея мен Эрос мифіне сүйенеді». Психея мен Эрос, немесе Купидон мен Психея туралы әңгімелер «Ару мен Ғұмыр» сияқты әңгімелерде кездеседі, ал «Жолбарыстың қалыңдығы» оларға көп сүйенген. Осы аяда Картер көптеген әңгімелерін әйелдер дәстүріне негіздейді. Әсіресе «Қанды бөлмеде» ол Психеяның жыныстық табиғатын және Эросқа, яғни аңға айналған жартасты бейнелейді, өйткені баяндаушы сарайда тұтқынға алынып, оның пәктігі зорлықпен алынады. Бірақ түпнұсқадан өзгеше, Картер готикалық атмосфераға сәйкес сюжетті қараңғылатуды жалғастырады, мысалы, каннибализм сияқты қорқынышты жағдайлармен байланысты жыныстық актілердің табиғатын көрсету арқылы. Эрос пен Психеядан махаббат гүлденсе, маркиз үнемі басты кейіпкерді жұтып қоюға, оның денесін қиюға және готикалық қорқыныштың көрінісінде оны объектілеуге тырысады (Эдгар Аллан По өзінің қысқа әңгімелеріндегі қараңғы түстерді күшейту үшін осы тәсілді жиі қолданған). Марина Уорнер оның шабыттандырарлық күші туралы: «Ол мен үшін жазушы ретінде кілт ашты» деді. Нил Гейман осы кітапты өзінің шабытының бірі деп атады. 2019 жылы «Жоғалған хабарлар» кітабындағы эссесінде Грейди Хендрикс Анжела Картер туралы былай деді: «Ол фантастика жанры талап етпейтін жазушы, бірақ оның ықпалы зор. «Қанды бөлме» - барлық уақыттағы ең ұлы фантастикалық романдардың бірі». Алайда сыншы Патриция Данкер оны мақтауда сақтық танытты, жеткілікті табуларды бұзбағаны үшін сынға алды. Ол: «Картер Асқарды Құдай анамен бірге төсекте елестете алмаған болар» деді. Картердің «Қанды бөлме» және басқа да шығармаларындағы ертегілерді пайдалануына арналған бірнеше зерттеулер жарық көрді. Бұл жинақ университеттердегі әдебиет курстарында оқытылып, зерттеледі. Ол Ұлыбританияның мектептері мен колледждеріндегі A деңгейлері үшін AQA ағылшын әдебиеті, OCR ағылшын әдебиеті және Edexcel ағылшын тілі мен әдебиеті пәнінің бағдарламаларына енгізілген.

Радио

Картер кейіннен "The Company of Wolves" және "Puss in Boots" шығармаларын радиоспектакльдерге бейімдеді, олар 1980 және 1982 жылдары BBC Radio 3 арнасында эфирге шықты. 1982 жылғы "Күректі аяқкиіммен" (атауы өзгертілген) радиоспектаклінде Эндрю Сакс бас рөлді ойнады. Осы екі пьесаның сценарийлері Картердің "Come Unto These Yellow Sands" жинағында және кейіннен "The Curious Room" атты өлімнен кейінгі жинағында жарияланды, сондай-ақ оған қойылым туралы жазбалар да енді.

Фильм

1984 жылғы Нил Джорданның "Күгірткелер компаниясы" фильмі осы жинақтағы қасқырға айналатын адамдар туралы әңгімелерге негізделген, әсіресе "Күгірткелер компаниясы" – Қызыл Жарқын аналогы. Картер бұл фильмнің сценарийін жазуға да тікелей қатысты.

Музыкалық бейне

Панк-топ Daisy Chainsaw 1992 жылы "Hope Your Dreams Come True" музыкалық видеосы үшін ("The Lady of the House of Love" әңгімесін бейімдеп, осы аттас EP және кейіннен Eleventeen альбомынан да пайдаланды).

Музыка

The Parlour Trick тобы 2012 жылғы "A Blessed Unrest" альбомында "The Lady of the House of Love" атты әнін қосты. Альбом туралы мәліметтерде Анжела Картер шабыт көзі ретінде көрсетілген. Wolf Alice тобы өздерін осы жинақтағы әңгіме бойынша атады. Honeyblood тобы 2014 жылы шығарған, өзі аттас альбомында "Choker" әнін жариялады, ол "The Bloody Chamber" әңгімесін қайта баяндайды.