Кіріспе
Баласса-Сэмюэлсон эффекті, сондай-ақ Харрод-Баласса-Сэмюэлсон эффекті (Кравис және Липси 1983), Рикардо-Винер-Харрод-Баласса-Сэмюэлсон-Пенн-Бхагвати эффекті (Сэмюэлсон 1994, 201 б.) немесе өнімділікке бағытталған сатып алу қабілеті паритеті (ҚҚП) (Officer 1976) – дамыған елдерде тұтыну бағаларының, дамымай келген елдерге қарағанда жүйелі түрде жоғары болу бейімі. Тұтыну бағаларындағы жүйелі айырмашылықты байқау "Пенн эффектісі" деп аталады. Баласса-Сэмюэлсон гипотезасы – бұл құбылыстың дамыған және дамымай келген елдер арасындағы сауда тауарлары секторындағы өнімділік деңгейінің айырмашылығымен түсіндірілуі мүмкін, бұл өз кезегінде саудаға жатпайтын тауарлар секторындағы жалақы мен бағаларға әсер етеді. Бела Баласса мен Пол Сэмюэлсон 1960-шы жылдардың басында Пенн эффектісінің себептік механизмін тәуелсіз түрде ұсынды.
The Balassa–Samuelson effect, also known as Harrod–Balassa–Samuelson effect (Kravis and Lipsey 1983), the Ricardo–Viner–Harrod–Balassa–Samuelson–Penn–Bhagwati effect (Samuelson 1994, p. 201), or productivity biased purchasing power parity (PPP) (Officer 1976) is the tendency for consumer prices to be systematically higher in more developed countries than in less developed countries. This observation about the systematic differences in consumer prices is called the "Penn effect". The Balassa–Samuelson hypothesis is the proposition that this can be explained by the greater variation in productivity between developed and less developed countries in the traded goods' sectors which in turn affects wages and prices in the non tradable goods sectors. Béla Balassa and Paul Samuelson independently proposed the causal mechanism for the Penn effect in the early 1960s.
Теориясы
Баласса-Сэмюэлсон эффектісі саудаға қатысты және саудаға қатыспайтын секторлардың өнімділігіндегі елдер аралық айырмашылықтарға байланысты.
Эмпирикалық Пенн эффекті
Бір баға заңы бойынша, толығымен саудаға түсірілетін тауарлардың бағасы орналасқан жеріне қарай күрт өзгеруі мүмкін емес (өйткені сатып алушылар ең төмен құнмен таба алады). Дегенмен, көптеген қызметтерді жергілікті түрде жеткізу қажет (мысалы, шаштараздық), ал жиһаз сияқты көптеген өндірілген тауарлардың тасымалдау құны жоғары (немесе керісінше, салмағына немесе көлеміне қатысты құны төмен), бұл бір баға заңынан ауытқуларды (сатып алу қабілеті паритетінен немесе ППС ауытқуларынан) тұрақты етеді. Пенн эффектісі бойынша, ППС ауытқулары көбінесе бір бағытта болады: табысы жоғары елдерде орташа баға деңгейі де әдетте жоғары болады.
Бір елдегі баламалы Баласса-Сэмюэлсон эффектісі
Бір гүлденген қаладағы үйдің орташа сұраныс бағасы сол елдің дамымаған аймағындағы бірдей үйдің бағасынан он есеге жоғары болуы мүмкін. Сондықтан, нақты тиімді айырбас бағамының (RER) ауытқуы номиналды айырбас бағамына (бір валюта аймақтары үшін әрқашан 1-ге тең болады) не болатынына қарамастан туындайды. Ел ішіндегі баға деңгейлерінің таралуын қарастыру әсерді анық көрсетеді, себебі бұл үш қиын жағдайды жояды: Тұтыну қабілеті паритетін (PPP) эконометриялық түрде тексеру номиналды айырбас бағамының шуымен күрделенеді. (Бұл шу, айырбас бағамының құбылмалылығы таза қателік деп есептелген жағдайда да, эконометриялық проблема болар еді). Елдер арасындағы нақты экономикалық шекаралық әсерлер болуы мүмкін, олар сауда тауарлары мен адамдардың қозғалысын шектейді. Ақша-кредиттік әсерлер мен айырбас бағамының өзгеруі нақты экономикаға әсер етіп, жағдайды усложнит, бұл бір валюта бірлігін қолданатын аймақтарды салыстыру арқылы жойылады. Көптеген елдерде салықтар әртүрлі, ал бір елде салықтар көбінесе тең немесе ұқсас болады. Англияның оңтүстігінде пинте сыраның бағасы солтүстікке қарағанда әлдеқайда қымбат, бірақ супермаркеттердегі сыра бағалары өте ұқсас. Бұл Баласса-Сэмюэлсон гипотезасын қолдайтын анекдоттық дәлел ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі супермаркеттегі сыра оңай тасымалданатын, саудаға жарамды тауар. (Пабтағы сыраны тасымалдауға болады, бірақ пабтың өзі емес.) BS гипотезасы баға айырмашылықтарын мынадай түсіндіреді: паб қызметкерлерінің "өнімділігі" (сағат сайынғы қызмет көрсетілген пинталар саны) елдің әр аймағындағы басым сауда секторында жұмыс істейтін адамдардың "өнімділігінен" (жылдық шетел валютасы түріндегі табыс) біркелкі. Оңтүстік пабтарының қызметкерлері солтүстікке қарағанда айтарлықтай өнімді болмаса да, оңтүстік пабтары өз қызметкерлерін сақтап қалу үшін басқа оңтүстік фирмалар ұсынатын жалақыға тең жалақы төлеуі керек. Бұл оңтүстік пабтарында бір пинтаға жұмсалатын еңбек ақының жоғары болуына әкеледі.
The econometrics of purchasing power parity (PPP) tests are complicated by nominal exchange rate noise. (This noise would be an econometric problem, even assuming that the exchange rate volatility is a pure error term). There may be some real economy border effects between countries which limit the flow of tradables or people. Monetary effects, and exchange rate movements can affect the real economy and complicate the picture, a problem eliminated if comparing regions that use the same currency unit. Taxes are very different in many countries, whereas in a same country taxes are usually equal or similar. A pint of pub beer is famously more expensive in the south of England than the north, but supermarket beer prices are very similar. This may be treated as anecdotal evidence in favour of the Balassa–Samuelson hypothesis, since supermarket beer is an easily transportable, traded good. (Although pub beer is transportable, the pub itself is not.) The BS hypothesis explanation for the price differentials is that the 'productivity' of pub employees (in pints served per hour) is more uniform than the 'productivity' (in foreign currency earned per year) of people working in the dominant tradable sector in each region of the country (financial services in the south of England, manufacturing in the north). Although the employees of southern pubs are not significantly more productive than their counterparts in the north, southern pubs must pay wages comparable to those offered by other southern firms in order to keep their staff. This results in southern pubs incurring a higher labour cost per pint served.
Баласса-Сэмюэлсон эффектісі туралы эмпирикалық дәлелдер
Пенн эффектісіне қатысты дәлелдер қазіргі әлемде нығайып қалған (және халықаралық саяхат кезінде оңай байқалады). Дегенмен, Баласса-Сэмюэлсон (BS) гипотезасы экономикасы қарқынды дамып жатқан елдердің валюта бағамының одан да жылдам өсуі тиіс екенін көрсетеді (мысалы, Азияның төрт тыныш мұхитының жолбарыстары); дәстүрлі эконометриялық тесттер осы болжамды растауда әртүрлі нәтижелер береді. Тика мен Друзицтің (2006) мәлімдемесіне сәйкес, 1964 жылы (қайта) ашылғаннан бері HBS теориясы "98 елде уақыт қатарлары немесе панельдік талдаулар арқылы, ал 142 елде елдер аралық талдаулар арқылы 60 рет тексерілді. Осы талдаулар барысында елге тән HBS коэффициенттері барлығы 166 рет, ал кем дегенде 65 түрлі ел үшін бір рет есептелді". Содан бері көптеген мақалалар жарияланды. Бахмани Оскуи және Абм (2005) және Эгерт, Халперн мен Макдональд (2006) BS эффектісіне қатысты эмпирикалық деректердің өте қызықты шолуларын ұсынады. Уақыт өте келе HBS моделін тексеру тәсілдері күрт өзгерді. Панельдік деректер мен уақыт қатарлары әдістері ескі қима тесттерін ығыстырды, сұраныс жағы мен сауда шарттары айнымалылары түсіндірмелік айнымалылар ретінде пайда болды, жаңа эконометриялық әдістемелер ескілерін алмастырды, ал ендогендік саудаға қабілеттілік бойынша соңғы жетістіктер болашақ зерттеушілерге бағыт-бағдар берді. Секторлық тәсіл панельдік деректерді талдаумен және/немесе коинтеграциямен біріктіріліп, эмпирикалық тесттердің стандарттық өлшеміне айналды. Ішкі және сыртқы HBS эффектілерін тексеруде (салыстыру үшін бір елдің бағасын пайдалана отырып) келісімге қол жеткізілді, сонымен қатар саудаланатын тауарлар секторындағы сатып алу қабілеті паритеті туралы болжамға қатысты күдіктер айтылды. Деректердің басым көпшілігі HBS моделін қолдайды. Эмпирикалық деректерді терең талдау нәтижелердің сенімділігіне тесттердің сипаты мен талдауға алынған елдердің жиынтығының үлкен әсер ететінін көрсетті. Көлденең қима тесттердің барлығы дерлік модельді растайды, ал панельдік деректердің нәтижелері тестке енгізілген көптеген елдер үшін модельді растайды. Кейбір теріс нәтижелер де болғанымен, салыстырмалы өнімділік пен салыстырмалы бағалар арасындағы коинтеграция туралы болжамды көпшілік қолдады, ал нақты айырбас бағамы мен салыстырмалы өнімділік арасындағы коинтеграцияға қатысты деректерді түсіндіру әлдеқайда күрделі мәселе болып қала береді. Сондықтан, қазіргі заманғы авторлардың көпшілігі (мысалы: Egert, Halpern and McDonald (2006); Drine & Rault (2002)) негізгі BS болжамдарын бөлек талдайды: Саудаланатын және саудаланбайтын секторлардағы өнімділік арасындағы айырмашылық пен салыстырмалы бағалар оң корреляцияға ие. Сатып алу қабілеті паритеті болжамы саудаланатын тауарлар үшін расталады. РЭК және саудаланбайтын тауарлардың салыстырмалы бағалары арасында оң корреляция бар. 1, 2 және 3-ші факторлардың салдарынан өнімділік арасындағы айырмашылық пен РЭК арасында ұзақ мерзімді байланыс бар. Эконометриялық әдістерді жетілдіру және баламалы модельдер туралы пікірталас халықаралық экономика қауымдастығында жалғасуда. Мысалы: "BS эмпирикалық тұрғыдан жоққа шығару себебі, қарастырылуы тиіс қосымша ұзақ мерзімді нақты айырбас бағамын анықтайтын факторлар болуы мүмкін". Дрин және Рауль қорытындылайды. Келесі бөлімде Пенн эффектін түсіндіруге қатысты балама ұсыныстар тізімі келтірілген, бірақ BS гипотезасын тексеруде маңызды эконометриялық проблемалар бар, сондай-ақ заманауи экономикалар арасындағы оған берік дәлелдердің жоқтығы оны жоққа шығармайды және тіпті оның әсері шағын болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, айырбас бағамының өзгеруінің басқа да әсерлері ұзақ мерзімді BS гипотезасының механизмін жасыруы мүмкін (егер ол бар болса, оны анықтау қиынырақ болады). Кейбір зерттеушілер айырбас бағамының өзгеруі өнімділікке әсер етеді деп санайды; егер бұл дұрыс болса, онда РЭК-тің өзгеруін өнімділіктің өсуіне регрессиялау "мүлдем басқа қатынаспен бұзылады".
The differential of productivities between traded and non traded sector and relative prices are positively correlated. The purchasing power parity assumption is verified for tradable goods. The RER and relative prices of non tradable goods are positively correlated. As a consequence of 1, 2, & 3, there is a long run relationship between productivity differentials and the RER. Refinements to the econometric techniques and debate about alternative models are continuing in the International economics community. For instance:
"A possible explanation of the BS empirical rejection may simply be that there are additional long run real exchange determinants that have to be considered." Drine & Rault conclude. The next section lists some of the alternative proposals to an explanation of the Penn effect, but there are significant econometric problems with testing the BS hypothesis, and the lack of strong evidence for it between modern economies may not refute it, or even imply that it produces a small effect. For instance, other effects of exchange rate movements might mask the long term BS hypothesis mechanism (making it harder to detect if it exists). Exchange rate movements are believed by some to affect productivity; if this is true then regressing RER movements on differential productivity growth will be 'polluted' by a totally different relationship between the variables1.
Пенн эффектісінің қосымша себептері
Көптеген кәсіби экономистер Баласса-Сэмюэлсон эффектісі моделінің қандай да бір мағынасы бар екенін қабылдайды. Дегенмен, Пенн эффектісінің нақты айырбас бағамы/ЖІӨ қатынасының басқа да түсіндірмелері ұсынылған:
Тарату секторы
2001 жылғы Халықаралық валюта қорының жұмыс құжатында Макдональд пен Риччи салыстырмалы өнімділіктегі өзгерістерлер PPP ауытқуларын тудыратынын мойындайды, бірақ бұл тек экспортталатын және экспортталмайтын секторлармен ғана шектелмейді деп мәлімдейді. Абстракттан цитата: "Шетелдік елдермен салыстырғанда тарату секторының өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігінің артуы нақты айырбас бағамының шарықталуына әкеледі, дәл сол сияқты экспортталатын өнімдердің ішкі өнімділігінің салыстырмалы артуы да сондай әсер етеді".
Голландия ауруы
Капитал ағыны (мысалы, Нидерландыға) ақша сұранысы арқылы валюта бағамын өсіруге мүмкіндік береді. Нақты айтқанда, валюта бағамы өскенде, сауда тауарлары секторының бәсекеге қабілеттілігі төмендейді (сауда тауарларының халықаралық бағасы тұрғысынан). Бұл модельде нақты экономиканың өнімділігінде өзгеріс болған жоқ, бірақ валюта бағамының өсуі нәтижесінде сауда тауарларының ақша бағасының өнімділігі сыртқы факторлардың әсерінен төмендеді. Капитал ағыны жоғары кіріс деңгейіне ие елдермен байланысты болғандықтан (мысалы, Монако), бұл нақты айырбас бағамы мен кіріс арасындағы корреляцияның бір бөлігін түсіндіруге болады. Ив Бурдет және Ханс Фальк Кабо-Вердеден түскен ақшалай аударымдардың сауда тауарлары секторына тигізетін әсерін зерттеді. Олардың зерттеуі бойынша, шетелден түскен ақшалай аударымдардың екі есеге өсуімен бірге жергілікті кірістердің артуына байланысты Кабо-Верде нақты айырбас бағамы 14%-ға өсті (1990-шы жылдарда). Осы кезеңде Кабо-Верде экономикасының экспорт секторы да өнімділіктің төмендеуіне ұшырады, бұл капитал ағынының нәтижесінде болды және бұл эффекттің (BS) әсерінен туындаған жоқ.
Қызметтер - "жоғары сапалы тауар"
Руди Дорнбуш (1998) және басқалар табыс өсуі тауарлар мен қызметтерге деген сұраныс арақатынасын өзгерте алады дейді (саудаға жарамды және жарамсыз секторлар). Өйткені қызметтер көбінесе жоғары сапалы тауарлар болып табылады, және олар табыс жоғарылаған сайын пропорционалды түрде көп тұтынылады. Табысқа байланысты туындаған микроэкономикалық деңгейдегі қалаулардың өзгеруі тұтыну бағасының индексіне қызметтерге жұмсалатын шығындардың үлесін арттыру арқылы әсер ете алады. Бұл өздігінен тұтыну бағасының индексін өзгертеді және сұраныс төмен болған кездегіден салыстырмалы түрде өнімділігі төмендеген сауда емес секторды көрсетуі мүмкін; егер қызмет сапасы (көлемінен гөрі) еңбек салымына байланысты азаятын болса, жоғары сапалы қызметтерге жалпы сұраныс бір адамға шаққандағы өнімділіктің төмендеуіне алып келеді. Еңбек нарығының қалыпты үлгісі бойынша, ЖЖІ жоғары елдерде қызмет көрсету секторының жұмыспен қамту деңгейі ЖЖІ төмен елдерге қарағанда жоғары болады. Егер саудадағы/саудадағы емес тұтыну арақатынасы баға деңгейімен байланысты болса, Пенн эффекті сақталады, тіпті еңбек өнімділігі елдер арасында бірдей технологиялар қолданылғанда бірдей қарқынмен өседі.
Протекционизмнің түсіндірмесі
Липси мен Шведенборг (1996) еркін саудаға кедергілер мен ішкі баға деңгейі арасындағы берік байланысты көрсетеді. Егер бай елдер өз отандық өндірушілерін дамушы елдерге қарағанда қорғауға көбірек мүмкіндікке ие болса (мысалы, ауыл шаруашылығы импортына тарифтер салу арқылы), ЖІӨ өсімі мен бағаның өсуі арасындағы байланысты күтуге болады (әсіресе азық-түлік сияқты қорғалған салалардағы тауарларға). Бұл түсіндірме BS әсеріне ұқсас, себебі қорғауға мұқтаж өнеркәсіп өндіретін тауарлардың әлемдік нарығында салыстырмалы түрде аз өнімді болуы керек. Дегенмен, бұл ой таза BS гипотезасынан сәл ерекшеленеді, өйткені өндірілетін тауарлар – «сауда тауарлары», бірақ протекционистік шаралар оларды ішкі нарықта халықаралық нарықтан қымбатқа сатуға мәжбүр етеді, сондықтан олар халықаралық деңгейде «саудаланбайды».
Сауда теориясының әсері
Ұсыныс жағындағы экономистер (және басқалар) халықаралық бәсекеге қабілеттілікті арттыру үшін, сауда тауарлары секторының өнімділігін арттыратын саясат (басқа секторлардың есебінен) ұлттың ЖІӨ-ін және оның өмір сүру деңгейін тең қарастырылған секторларға қарағанда арттырады деп санайды. Баласса-Сэмюэлсон эффектісі осы сауда теориясына қарсы пікір білдіруге себеп болуы мүмкін, себебі ол мынадай болжам жасайды: сауда тауарларының ЖІӨ-дегі өсім, сауда емес сектордағы ЖІӨ-нің тең көлеміндегі өсіміне қарағанда өмір сүру деңгейін аз жақсартады. (Бұл эффектінің тұтыну бағалары индексінің (ТБИ) бірінші жағдайда көбірек өседі деген болжамына байланысты.)
Тарих
Баласса-Сэмюэлсон эффектісі моделі 1964 жылы Бела Баласса мен Пол Сэмюэлсон жеке-жеке әзірледі. Бұл эффект бұрын Рой Форбс Харродтың "Халықаралық экономика" (1939, 71–77 беттер) еңбегінде болжамдалған, бірақ бұл бөлім кейінгі басылымдарына енгізілмеген. Эмпирикалық зерттеулердің нәтижелері әртүрлі болғандықтан және модельді оның қорытындысынан ажырату мақсатында, қазіргі зерттемелерде көбінесе Баласса-Сэмюэлсон гипотезасы деп аталады, Баласса-Сэмюэлсон эффектісі емес. (Мысалы, жоғарыда аталған "Баласса-Сэмюэлсон гипотезасының панельдік деректермен талдауы" деген мақалаға қараңыз.)