Эстондық ұстаз және тіл білімі маманы Э. де Валь өмірі мен қызметі

Кіріспе

Эстондық мұғалім және лингвист Эдгар Алексей Роберт фон Валь (Эдгар де Валь; 23 тамыз 1867 – 9 наурыз 1948) – Эстонияның Таллин қаласында тұратын балтық немісі, математика және физика пәнінің мұғалімі. Ол өмір бойы Occidental деп аталған халықаралық көмекші тіл – Interlingue-ді жасағандығымен танымал. Балтық немісі Де Валь Ресей империясында туып, өскен және өмірінің көп бөлігін сол жерде өткізген. Қазіргі Украина аумағында дүниеге келген ол балалық шағын Таллин мен Санкт-Петербург қалаларында өткізді. Санкт-Петербург университетінде және Санкт-Петербург өнер академиясында оқыды. Оқу кезеңінде және одан кейін Ресей империясының әскери-теңіз флотында қызмет етті. 1894 жылы теңіз флотын тастағаннан кейін Таллинде тұрақты қоныс алып, мұғалім болып жұмыс істеді. 1939-1941 жылдары көптеген балтық немістері Эстониядан кеткенімен, ол қалуға шешім қабылдады. 1943 жылы неміс оккупациясы кезінде тұтқындалып, ой-санасының бұзылуы (деменция) деген айыппен психиатриялық клиникаға жатқызылды. 1948 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде болды. Де Валь кішкентай кезінен-ақ интерлингвистикамен айналысып, әкесінің әріптесі Вальдемар Розенбергердің арқасында алғаш рет Волапук тілімен танысты. 1888 жылы эсперантоға көшкенге дейін, ол бұл тіл үшін теңіз терминологиясының сөздігін жасауға кіріскен. 1894 жылы реформаланған эсперанто жобасының сәтсіз аяқталуынан кейін, Де Валь халықаралық тілдің идеалды формасын табуға ұмтылды. 1922 жылы Де Валь жаңа тілдің – Occidental-дің «кілтін» жариялады және «Космоглотт» (кейін «Космоглотта») мерзімді басылымының бірінші нөмірін шығарды. Де Валь тілді бірнеше онжылдық бойына тілдесушілердің кеңесімен дамытты, бірақ 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін (қозғалыс Швейцарияда орталастырылған болатын) қозғалыстан оқшауланды.

Шығу тегі

Эдгар де Валь Валь ақсүйек әулетінің Пайнюрм тармағының мүшесі болды. Эдгар де Вальдің бес атасы Карл Густав фон Валь болды, ол Пажузи, Тапику және Кавасту имениелерін сатып алды, сондай-ақ қысқа мерзімге Кааве имениесінің иесі де болды. Карл Густав фон Валь екі некеден барлығы 14 бала тудырды, олардан Валь әулетінің әртүрлі тармақтары пайда болды. Олардың ішінде Эдгар фон Вальдің атасы Алексей фон Валь, 1837 жылы Пайнюрм имениесін сатып алған мемлекеттік қызметкер, Пайнюрм тармағының негізін қалады. Бұған қоса, ол Эдгардың әкесі Оскар фон Валь туған Таевере имениесін жалға алды.

Балалық шағы мен жастық шағы

Эдгар Алексей Роберт де Валь (туғандағы аты фон Валь) 1867 жылғы 23 тамызда Оскар фон Валь мен Лидия Амалия Маридің (1866 жылы Таллинде үйленген) отбасында Украинадағы (кейін Ресей империясының Херсон губерниясы) қазіргі Первомайск қаласында дүниеге келген. Валь отбасы Украинаға 1866 жылы әкесі, теміржол инженері, Одесса-Балта-Кременчуг-Харьков теміржолында жұмыс істей бастағаннан кейін көшіп келген. 1869 жылы Валь отбасы Кременчукқа көшіп, 1870 жылы де Вальдің ағасы Артур Иоганн Оскар дүниеге келді. Содан кейін отбасы Таллинне көшіп, 1871 жылы Лидия Джени Корнелия және 1873 жылы Харриет Мари Джени деген екі қызы туды. Кейін отбасы Санкт-Петербургке көшіп, 1877 жылы үшінші қызы Дженни Теофила дүниеге келді. Де Валь Санкт-Петербургте өсті. Ол Санкт-Петербургтегі гимназияны 1886 жылы бітірді. Содан кейін Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетінде, сондай-ақ Санкт-Петербург өнер академиясында сәулет және сурет өнерін оқыды. Университетте оқып жүргенде де Валь Санкт-Петербургтегі Балтық немістерінің қатарына қосылып, 1891 жылдың күзінде қазынашы болып қызмет етті. 1891 жылы бітіріп, 1893 жылы Өнер академиясының бастауыш мектебінде сурет салудан сабақ беруші дипломын алды. Әскери-теңіз флотына қабылданғанға дейін 1891 жылдың күзінде Санкт-Петербургте қысқа мерзімге ауыстырылатын мұғалім болып жұмыс істеді. Бала кезінде де Валь бірнеше тіл үйренді; неміс, орыс, эстон және француз тілдерін жетік меңгерді. Жоғары мектепте латын және ежелгі грек тілдерін, ал университете испан тілін оқыды. Бұдан өзге, өмірі бойы тоғыз тілде түсіністіре алатын. Ол кішкентай кезінен тілдер жасауға қызығушылық танытты: Мен жас кезімде тіл құру туралы ойға келдім. Купер, Густав Эймар сияқты жазушылардың әңгімелеріне толы болғандықтан, достарыммен бірге америкалық үндістерді ойнап, ойындарымыз үшін ерекше, жартылай үнді жаргонын ойлап таптым. Ол әңгімелерден алынған үнді сөздерінен және басқа да қажетті сөздерден тұрды. Оның грамматикасы ежелгі грек және эстон тілдерінің қосындысынан құралған. Алайда, бұл тіл қолданылмады, себебі достарым оны үйренуден бас тартты.

Edgar Alexei Robert de Wahl (born von Wahl) was born on 23 August 1867 to Oskar von Wahl and Lydia Amalie Marie (married 1866 in Tallinn), in what is now Pervomaisk, Mykolaiv Oblast, in Ukraine (then in the Kherson Governorate, Russian Empire). The Wahl family had moved to Ukraine after his father, a railway engineer, started work on the Odesa–Balta–Kremenchuk–Kharkov railway in 1866. By 1869, the Wahl family had moved to Kremenchuk, where de Wahl's brother Arthur Johann Oskar was born in 1870. After that, the family moved to Tallinn, where Wahl's two sisters were born – Lydia Jenny Cornelia in 1871 and Harriet Marie Jenny in 1873. The family later moved to Saint Petersburg where the third sister Jenny Theophile was born in 1877. De Wahl grew up in Saint Petersburg. He began studying at the Gymnasium in Saint Petersburg, graduating in 1886. He then studied at the Faculty of Physics and Mathematics at the University of Saint Petersburg and architecture and painting at the Saint Petersburg Academy of Arts. While at university, de Wahl joined the Baltic German operating in St. Petersburg, where he served as treasurer in the autumn term of 1891. He graduated in 1891 and in 1893 received a diploma as a teacher of drawing at the Elementary School of the Academy of Arts. He worked briefly as a substitute teacher in Saint Petersburg in the autumn of 1891, before entering the navy. During his boyhood, de Wahl learnt several languages; he became fluent in German, Russian, Estonian and French. In upper secondary school he studied Latin and ancient Greek, and Spanish at university. In addition to these, throughout his life he was able to make himself understood in nine other languages. He had an interest in creating languages from a young age:

Even in my youth, I had the idea of constructing a language. Full of stories from Cooper, Gustave Aimard etc, I played American Indians with my friends, and conceived the idea of a special quasi Indian jargon for our games. It was made of Indian words taken from stories, and completed with other necessary words taken from diverse other languages. It had a grammar composed of mixed Ancient Greek and Estonian. This language was never used because my friends refused to learn it.

Тәуелсіз Эстониядағы өмір

1918 жылдың ақпан айында Эстония тәуелсіздік жариялаған кезде де Валь Омакайце ерікті жасағына қосылуға ниет білдірді. Еріктілерге қару-жарақ алуға рұқсат берген студент ретінде: "Қорал алуды қалағандардың арасында мен тек біреуін есімде сақтаймын: менің физика пәнінің мұғалімім фон Валь. Мен оны солай есімде сақтауымның себебі, жас студенттің ұстазынан қару сұрағанда сезімінде туған әсер болуы мүмкін." 1919 жылы Орта ғылым мектебі тілдер бойынша бөлінді: Таллин ғылымдарының жоғары мектебі эстон тілінде, ал Таллин неміс ғылымдарының жоғары мектебі неміс тілінде оқытылды. Де Валь соңғысында профессор болып жұмыс істеді, онда математика, физика, география, космография және сурет салу пәндерін оқытты. Оның мектепке жақын, Еха көшесінде үйі болды, онда студенттер көбінесе қосымша жұмыс жасауға баратын. Ол бұл үйді теңіз стилінде жобалағандықтан, оны студенттері "кабина" деп атады. Студенттері арасында де Валь кеңінен саяхаттағандықтан географияны оқытуға ерекше көңіл бөлген, танымал мұғалім болды. Студенттер де Вальдің мектепте жұмыс істейтін ағылшын клубының мүшесі екеніне таң қалды. Де Валь кейде әріптестерімен келіспей, заманауи өнерге деген наразылығын ашық білдірді, мысалы, мектептің сурет салу пәнінің мұғалімі шақырған көрмеде оны коммунизммен салыстырды. Де Валь 1920 жылдардың ортасында зейнеткерлікке шықты, бірақ 1933 жылға дейін жартылай уақытпен оқытуын жалғастырды. Содан кейін ол өзінің хоббилерімен, әсіресе Санкт-Петербург қаласында жүрген кезінен бері құмарланған жасанды тілдермен айналысты. Сонымен қатар, ол 1929 жылдан 1930 жылға дейін бір журналдың редакторы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

Туған-туыстарынан өзгеше, де Валь 1939 жылы Эстонияда қалуға шешім қабылдады. Пан-Еуропалық идеяны қолдаған де Валь Германияның ұлттық-социалистік үкіметін ұнатпай, оны "термит мемлекеті" деп атады. Валь өзінің үлкен мұрағатын тастап кетуден қашу үшін де қалуды жөн көрген болуы мүмкін. Германиядағы зейнеткерлер үйіне түсіп қалу қаупі де ықпал еткен болуы мүмкін: оның бірнеше танысы осы жағдайға тап болған. Де Валь 1941 жылдың қысы мен көктемінде Германияға қарсы жасалған эвакуациядан қайтадан қашып құтылды. Ол, әрине, кету мүмкіндігі туралы білген, себебі бұрынғы студенттерінің бірі оның жоспарлары туралы сұрағанда, ол Эстонияда қалу туралы шешімін өзгерте қоймағанын нақты айтты:

Кеңес репрессиясының алғашқы жылы де Валь қашып құтыла алды, бірақ оның бірнеше туыстары тұтқындалды. Германияның Эстонияны басып алуы басталғаннан кейін ол мемлекетке қарсы қызметпен айналысқан деген күдікке ілікті. Де Валь 1943 жылдың 12 тамызында әйелінің қарындасының күйеуіне, Позенге жіберген хаттарының шілде айында Кенигсбергте цензураға ілінуіне байланысты тұтқындалды. Осы хаттарда ол Польшада көтеріліс болатынын болжаған және онда тұратын туыстарына Германияға көшуге кеңес берген:

Сол хатта де Валь бұрын Пёрл-Харборға шабуыл жасалатынын және АҚШ пен Жапония арасында соғыс басталатынын да болжағандығын атап өтті. Тергеу кезінде де Валь жазғандарын жоққа шығармады, тіпті өзінің болжамдарының дұрыстығына "күшті сеніммен" бірнеше айыптауларын қайталады. Де Валь біраз уақыт Таллин еңбек және тәрбие лагерінде ұсталды, бірақ оның тергеуде берген жауаптары Sicherheitsdienst-ке қызық болды, сондықтан де Вальті медициналық сараптамаға жіберді. Онда оған қартаюға байланысты деменция диагнозы қойылды және Сейвальд ауруханасына жатқызылды, бұл оны өлім жазасынан сақтап қалды. Де Вальді бірнеше жақын туыстары мен достары қорғады, олар оның әрекеттеріне жауапты емес екенін мәлімдеді. Соғыс кезінде және одан кейін оның шетелдік әріптестері де Вальдің жағдайы мен қайда екені туралы аз ғана ақпарат алды; тек 1946 жылдың көктемінде А. З. Рамштедт де Вальмен байланыс орната алды. Сейвальд ауруханасының қызметкерлері неліктен мұндай хат алмасуға рұқсат бергені белгісіз; мүмкін, олар оның лингвистикаға деген құштарлығын мойындағандықтан, сыртқы әлеммен байланысуына қолдау көрсерген шығар. Де Валь 1948 жылдың 9 наурызында қайтыс болды. 14 наурызда Таллинның Сиселинна зиратындағы Александр Невский зиратына жерленді. 1996 жылы оның сүйегі фон Валь отбасының қабірстаны Пажуси қонысының зиратына көшірілді.

Таралу

"Космоглотт" журналының алғашқы санында 1921 жылдың 5 қыркүйегінде Ұлттар Лигасына жіберілген хат жарияланды. Онда халықтар арасындағы қарым-қатынас үшін оңай меңгеруге болатын, мінсіз тілді енгізу ұсынылды, бұл тіл ең көп таралған жоспарлы тіл болуы міндетті емес еді. Тиісті тілді табу үшін конкурс өткізу және үміткерлерді Ұлттар Лигасы шақырған сарапшылар тобы бағалау ұсынылды. Алайда, бұл ұсыныс Ұлттар Лигасында қарастырылмады. Осы сәтсіздікке қарамастан, Оксидентал тілі интерлингвистерді, әсіресе Идо тілінің жақтастарын қызықтырды (эсперантистер өз тіліне берік болды). Аристоның сөзіне сәйкес, идистер арасындағы ішкі даулар мен де Вальдің тікелей шақыруы көптеген адамдарды осы тілді қолдауға итермеледі. Тілдің танымалдылығы арта келе, "Космоглотт" қауымдастығының қызметі төмендеді, ал 1928 жылдың желтоқсанында 10 жыл бұрын қайтыс болған Вальдемар Розенбергерді еске алу іс-шарасы өткізілді, бұл қоғамның соңғы ірі шарасы болды. Дегенмен, 1920 жылдары жаңа Оксидентал қоғамдары пайда болды. 1927 жылы Халықаралық Космоглота қауымдастығы құрылды, ол бір жылдан кейін Оксидентал Одағы деп қайта аталды. 1927 жылдан бастап "Космоглотт" Таллиннен (Tallinn) емес, Венада (Vienna) "Космоглотта" деген жаңа атпен жариялана бастады. Таллинде басылған соңғы санында де Валь Лидия Койдуланың "Max car donation" ("Ең қымбат сыйлық") атты өлеңін жариялады. Жаңа тілдің жетістігі де Вальге халықаралық даңқ әкелді. Ол Еуропаның әртүрлі елдерінде көпшілік алдында сөйледі және тіл мамандарымен тығыз байланыста болды. 1939 жылы ол Брюссельдегі 5-ші лингвистикалық конференцияға шақырылған жалғыз эстондық болды. Осы кезеңде ол даниялық тіл білімі және тағы бір жоспарланған тілдің авторы Отто Есперсенмен (Otto Jespersen) белсенді түрде талқылады, олардың кездесуі мен нәтижелері жеке кітап ретінде жарияланды. Де Валь Есперсеннен айырмашылығы, кәсіби тіл білімі жоқ әуесқой болған. Оның тіл біліміне қатысты қызметі теориялық тіл біліміне жете алмады, тек өзінің жасанды тілін құрумен және осыған байланысты мәселелерді шешумен шектелді. Оксидентал 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдары үлкен жетістіктерге қол жеткізгенімен, эсперантоның танымалдылығына жете алмады. Эсперанто жұмысшы қозғалыстары арасында кең таралған тіл болғаннан айырмашылығы, соғыс аралық кезеңде Оксидентал тілін қолданушылар негізінен Батыс Еуропа зиялылары болды. Кейін, де Валь қайтыс болғаннан кейін, Оксидентал тілінің жақтастары арасында тілдің атауын өзгерту туралы пікірталас басталды. Швейцариядан шыққан жетекші Оксидентал тілінің маманы Рик Бергер (Ric Berger) Шығыс блогынан алынған мәліметтерге сүйене отырып, Оксидентал атауы тілді таратуға кедергі келтіретінін айтты. Бергер сонымен қатар жарыққа шығатын Интерлингва тіліне де қызығушылық танытты және екі тілдің бірігу мүмкіндігін көріп тұрды. Осы екі фактор Бергерді 1948 жылдың ақпанында Интерлингве (Interlingue) деген жаңа атауды қолдауға итерді. Атау өзгерісі келесі жылдың қазан айында күшіне енді, ал Оксидентал Одағы бүгінгідей Интерлингве Одағына айналды. Қауымдастықтың өз академиясы бар және "Космоглотта" журналы қауымдастық тарапынан жариялануын жалғастыруда.

The first issue of the magazine Kosmoglott contained a letter sent to the League of Nations on 5 September 1921, recommending the introduction of a perfect language which would be easily acquired, not necessarily the most common planned language, for the communication between peoples. In order to find a suitable language, it was recommended that a competition be held and that the candidates be evaluated by a committee of experts convened by the League of Nations. The proposal was not taken up for consideration in the League of Nations. Despite this failure, the Occidental language attracted interlinguists; in particular enthusiasts of Ido (the Esperantists remained faithful to their language). According to Ariste, internal disputes amongst the Idists and a personal appeal by de Wahl led many to promote the language. In tandem with the growth of the language's popularity, the activity of Kosmoglott association diminished, and the December 1928 an event in commemoration of Waldemar Rosenberger, who had died 10 years earlier, took place being the last bigger event of the society. However, during the 1920s, new Occidental societies emerged. In 1927, the International Cosmoglotta Association was founded, which a year later was renamed Occidental Union. Starting in 1927, Kosmoglott began to be published in Vienna (instead of Tallinn) under the new name Cosmoglotta. In the last issue published in Tallinn, de Wahl published, among other things, Lydia Koidula's poem under the title "Max car donation" (Dearest Gift). The success of the new language brought international renown to de Wahl. He spoke publicly in various European countries and communicated closely with linguists. In 1939, he was likely the only Estonian to be invited to the 5th Linguistic Conference in Brussels. During these times he was in active discussions with the Danish linguist and author of another planned language Novial Otto Jespersen which culminated in their meeting and the publication of its results as a separate book. However, unlike Jespersen, de Wahl was an amateur linguist. His linguistic activities never reached broader theoretical linguistic problems, but were limited to constructing his own artificial language and tackling related issues. Although Occidental showed significant success in the late 1920s and in 1930s, it never achieved the popularity of Esperanto. Unlike Esperanto, which became a popular language among labour movements, Occidental speakers in the interwar period were predominantly Western European intellectuals. Later, near and after de Wahl's death, discussions started among Occidentalists about whether to change the name of the language. Ric Berger, a leading Occidentalist from Switzerland, cited reports from the Eastern Bloc that the name Occidental was a hindrance to promoting the language. Berger had also become fond of the language Interlingua that was nearing publication, and he began envisioning a possible fusion between the two languages. These two factors convinced Berger to begin advocating the new name Interlingue in February 1948. The change in name took effect in October of the following year, and the Occidental Union became the Interlingue Union, as it is today. The association has its own academy and the magazine Cosmoglotta continues to be published by the association.

Отбасы

Де Валь 1894 жылы Санкт-Петербургте Мария фон Хюббенетке (Ұлы герцогиня Мария Павловнаның жеке дәрігерінің қызы) үйленді. Олардың бес баласы болды: Йоханн немесе Ханс, Гвидо, Эллен, Анатоль және Лидия Мария. 1913 жылы некелері бұзылып, содан кейін Йоханн, Гвидо және Лидия Эдгармен бірге қалды, ал Анатоль анасымен бірге Финляндияға көшіп кетті, кейінірек Лидия Мария да сонда кетті. Де Вальдың екі үлкен ұлы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Германияға көшіп барып, әскерде қызмет етті. Гвидо неміс оккупациясы кезінде Таллинде қысқа демалыс өткізді, бірақ 1918 жылдың соңында ол жоғалып кетті. Бір дереккөзге сәйкес ол 1919 жылы Латвияның Тукумс қаласының маңында большевиктермен шайқаста қаза тапты. 1914 жылы де Валь Агнес Ризенкампфпен үйленді. Агнес күйеуі сияқты Таллинде гимнастикадан сабақ беретін мұғалім болды. 1917 жылы олардың қызы Вероника дүниеге келді. Агнестің тағдыры ұзақ уақыт бойы белгісіз болды. 1946 жылы ол 1941 жылдың маусым айындағы мәжбүрлі көші-қон кезінде жоғалып кеткен деп болжалды, бірақ қазір ол 1941 жылы ҰҚК-да тұтқындалып, атып өлтірілгені белгілі.

Желкендеу

Лингвистикадан басқа, Эдгар де Валь демалыс уақытында қайықпен айналысқан. 1895 жылы ол бір клубқа мүше болып кірді, ал келесі жылдары белсенді қатысып, оның техникалық комитетіне қосылды және клубтың хатшысы болды. 1913 жылы ол клубтың 25 жылдығына арналған жылнама жариялады. 1922 жылы де Валь клубтың құрметті мүшесі атанды. Ол жылдар бойы бірнеше яхтаға ие болды, олардың бірі – «Аули» деп аталған кечтің жобасын өзі жасаған деседі.