Кіріспе
Ағылшын сәулетшісі Джон Добсон (9 қараша 1787 – 1 қаңтар 1865) – 19 ғасырғы ағылшын неоклассикалық сәулетшісі. Өмірі бойында ол Солтүстік Англиядағы ең белгілі сәулетші болды. Ол 50-ден астам шіркеу және 100-ден астам жеке үйдің жобасын жасаған, бірақ ең көп танылғаны – Ньюкасл теміржол стансасын жобалауы және Ричард Грейнгермен бірлесіп Ньюкаслдың неоклассикалық орталығын дамыту жұмысы. Басқа да маңызды құрылыстарға Нунникирк сарайы, Мелдон паркі, Митфорд сарайы, Лилберн мұнарасы, Нортумберлендтегі Оттерберн қаласындағы Әулие Жоханның баптист шіркеуі және Бофронт қамалы жатады.
John Dobson (9 November 17878 January 1865) was a 19th century English neoclassical architect. During his life, he was the most noted architect in Northern England. He designed more than 50 churches and 100 private houses, but he is best known for designing Newcastle railway station and his work with Richard Grainger developing the neoclassical centre of Newcastle. Other notable structures include Nunnykirk Hall, Meldon Park, Mitford Hall, Lilburn Tower, St John the Baptist Church in Otterburn, Northumberland, and Beaufront Castle.
Ерте өмір
Добсон 1787 жылдың 9 желтоқсанында Солтүстік Шилдс қаласының Хай-Чиртон ауданында дүниеге келді. Қазір "The Pineapple Inn" мейрамханасы орналасқан жердегі ғимаратта туған ол, өркендеген бау-бақша шаруасымен айналысқан Джон Добсон мен оның әйелі Маргареттің ұлы еді. Ньюкасл қаласында білім алған Добсон, бала кезінен-ақ сурет салуға ерекше қабілетімен көзге түсті. 11 жасында ол жергілікті белгілі дамаск тоқымашысының дизайндарын және эскиздерін дайындауға жауапты сағатшының шәкірті болды. 15 жасында Ньюкаслдың жетекші сәулетші-құрылысшысы, сонымен қатар "Барлық Әулиелер" шіркеуінің және Мосли көшесіндегі алғашқы Корольдік театрдың авторы Дэвид Стивенсонның шәкірті ретінде білім алды. Добсон 1810 жылы, 23 жасқа келгенде оқуын аяқтады. Алғашқыда Варли Добсонды өзіне шәкірттікке алудан бас тартты, себебі ол оған уақыт бөлмейтінмін деді. Бірақ Добсонның көңілі қалғанын байқап, оған сабақ беруге келісіп, екеуі арасында жақын қарым-қатынас орнады. Лондонда жүрген кезінде ол Дж.М.У. Тернер, Уильям Х. Хант, Уильям Малреди және Роберт Смирк сияқты суретшілермен бейімделіп, достық байланыс жасады.
Ауылдық үйлер
Добсон өте көпжақты болған және клиенттері қаласа готикалық немесе Тюдор стилінде дизайн жасай алатын, бірақ оның ең ұнататын стилі – грузин стилі болған. Оның ауылдық үйлері көпшілікке кеңінен танымал емес, себебі олар көбінесе жеке меншікте, көпке ашық болуға жеткілікті үлкен емес, сондай-ақ саябақтар мен ағаштардың арасында жасырынып орналасқан. Добсонның ауылдық үйлерінің архитектуралық ерекшеліктеріне алтын құмтас, коринфтік немесе иондық бағаналары бар кіреберіс порталдары, әдемі темірден жасалған балюстрадаларымен жоғары галереяға шығатын изяшар баспалдақтар, күмбезді төбесі мен әйнек орталығы бар кіреберіс зал жатады. Көбінесе үйдің бірінші қабатының дизайнында Нунникирк және Лонгхирст залдары сияқты қисық немесе дөңгелек бөлігі болады. Добсонның барлық үйлеріндегі тас жұмысының сапасы өте жоғары, және ол басқа шеберлермен бірге тас қалаушылардың бір командасын үнемі пайдаланған деп есептеледі. Кеңес жаңа капелланың орны ретінде Магдалина шалғынындағы Баррас көпірін, ол Сент-Мария Магдалина ауруханасына тиесілі болған жерді таңдады. Добсон оны 1827 жылы өзгертілген готикалық стилінде жобалаған, онда жаңа қуыс мұнара болды. Құрылысы 1830 жылы 6000 фунт стерлинг сомасында аяқталды. Добсон сонымен қатар Уотергейт ғимаратын, Сандхиллде, бұрын бұзылған Сент-Томас Мартирі капелласының орнына салды.
Орталық станция
1849 жылы Тайн өзенінің үстінен High Level Bridge салынды, бұл теміржолды Ньюкаслға және солтүстікке, Шотландияға жеткізді. Ньюкасл сияқты дамыған қалаға лайықты әсерлі станция қажет болды, және Добсон оны өз жоспарларында көздейтін. Оның 1848 жылғы бастапқы жоспарында шығыс жағында екі қатарлы колоннасы және итальяндық мұнарасы бар кең портикпен әсемделген қасбет бейнеленген. Оның артында 244 метр радиуста қисық сызықпен салынған үш аркалы шыныдан жасалған шатырдан тұратын үлкен вагондар паркі орналасқан. Бұл дизайн 1858 жылы Париж көрмесінде жүлде алды. Өкінішке орай, Добсон жоспарларын өзгертуге мәжбүр болды, нәтижесінде әлдеқайда кішігірім портик жасалып, итальяндық мұнара алынып тасталды. Станция 1850 жылы жоспарланған портиксіз аяқталды, ал ол тек 1863 жылы қосылды. Джон Добсон теміржол станцияларын салуда сәулетшінің рөлін қорғады, ал оның Ньюкасл Орталық станциясы көптеген адамдар тарапынан Англиядағы ең үздік станция деп есептеледі. Гордон Биддл мен Освальд Нок кітаптарында келтірілгендей: "Егер толыққанды аяқталған болса, бұл 19-ғасырдың Еуропадағы ең әдемі классикалық ғимараттарының бірі болған еді". Дегенмен, бүгінгі Ньюкасл Орталық станциясы ішкі жағындағы қисық сызықтарының керемет үйлесімімен және сыртқы жағындағы өлшемі мен ұзындығымен таң қалдырады. Ньюкасл станциясындағы вагондар паркі, авторлардың сөзінше, "үлкен аркалы шатырлардың алғашқысы болды және басқалардың да одан үлгі алуына себеп болған батыл қадам еді". Бұл Англиядағы алғашқы ірі шыны және темір күмбез, ол Кристалл сарайынан бұрын салынған. Добсонның туысы Килсон Гибсон осы жобаның жұмыс басшысы болды.
Патшалық аркада
1830 жылы Ньюкасл қалалық кеңесі Ричард Грейнгердің Мосли көшесінің қарсы жағындағы Пилигрим көшесінің төменгі бөлігіндегі астық сауда орталығын салу туралы ұсынысын қабылдамады. Содан кейін Грейнгер 1832 жылы аяқталған Добсон жобалаған сауда галереясын салды. Лондонның әсем сауда галереясының үлгісімен салынған бұл ғимараттың Пилигрим көшесі мен Манор Чэрге қараған екі кеңсе блогы болды. Екі блок тар блок арқылы байланыстырылып, галереяны құрады. Галереяның алдыңғы жағында алты жолақты коринфтік бағаналар орналасқан, ал ішкі кеңістігі 250 фут (76 метр) ұзындығында, грек стиліндегі күмбезді люкстері бар доға тәрізді төбемен жабдықталған. Патшалық галереясы әдемі болғанымен, коммерциялық сәттілікке жете алмады. Ол қала орталығының басты сауда орталықтарынан тым алыс орналасқан.
Элдон алаңы
1824 жылы Ричард Грейнгер Добсонға Элдон алаңының жобаларын жасауды тапсырды. Добсонның грек стилінен шабыттанған таза дизайнында орталық алаңға қараған үш екі қабатты терраса болды. Шығыс және батыс террасаларда 27 терезелік бөлімше, ал солтүстік террасада 39 терезелік бөлімше бар еді. Бірінші қабаттарда грек өрнегімен жасалған құйма темірден жасалған үзділіссіз балкондар орналасқан. Әр террасаның шетіндегі алып дориялық пилястралар мұқият кесілген таспен қапталған, ол сол кездегі Лондон қаласында кеңінен қолданылатын штукатурдан гөрі әлдеқайда әдемі және таза болды.
Грейнер нарығы
Грейнгердің Ньюкасл қаласының орталығын дамыту жоспарларында бұрынғы ет базарын бұзу көзделді. Сондықтан Грейнгер жаңа ет және көкөніс базарын салуды ұсынды. Ет базары Грейнджер және Клейтон көшелерінің арасына, ал көкөніс базары Клейтон көшесінің батыс жағына орналастырылды. Екеуінің де дизайні Добсонға тиесілі. Ет базарында аркадалар, 360 терезе, шамдаулар және ағаштан жасалған әшекейлер болды, сондай-ақ әрқайсысы 103 метрлік төрт даңғыл бар еді. Ол ашылғанда 180 етханасы болды. Көкөніс базары ашық жоспармен салынды, ұзындығы 97 метр, ені 17 метр, биіктігі 12 метр және әдемі ағаш төбесімен жабдықталды. 1835 жылы базарлардың ашылуын тойлау үшін көкөніс базарында 2000 қонаққа шақырылған салтанатты кеш берілді, оны қала әкімі басқарды. Күтпегендей, кештен кейінгі сөздерде Добсон туралы ешқандай сөз қозғалмады. Алғашқыда Добсонға бүкіл көшенің дизайны жатқызылған (мысалы, Певснердің айтуынша), мүмкін оның қызының сөзінен. Қазіргі уақытта Добсонның тек Шекспир көшесінен Мосли көшесіне дейінгі шығыс бөлігімен айналысқаны, ал Грейнгер кеңсесінің сәулетшілері Джон Уордл мен Джордж Уокер батыс бөлігін жобалағаны есептеледі.