Кіріспе

Медициналық азаптау – медициналық қызметкерлердің азаптау әрекеттеріне қатысуы немесе кейде оларды тудыруы, яғни құрбандардың неге төзуге қабілетті екенін анықтау, азаптауды күшейтетін емдеулерді қолдану немесе өздері азаптаушы ретінде әрекет ету. Медициналық азаптау, егер ол тергеуді немесе дене жазасын жеңілдету үшін кәсіби медициналық біліктілікті пайдалануды, адамдарға қатысты азаптау эксперименттерін жүргізуді немесе тұтқындарды азаптауға кәсіби медициналық рұқсат беруді қамтитын болса, медициналық тергеумен байланысты болады. Медициналық азаптауға қанағаттанбаған адамдарға қатысты азаптау ғылыми (немесе ғылым емес) тәжірибелер де кіреді.

Медициналық этика және халықаралық құқық

Медициналық азаптау барлық медицина қызметкерлерінің сақтауға міндетті медициналық этиканы түбірден бұзады. Гиппократ анты пациенттің ең жақсы мүддесіне қайшы келетін қасақана зиян келтіруге қарсы нақты мәлімдеме жасайды. Бұл мәлімдемелер көбінесе «Мен емделушілерімнің игілігі үшін өз қабілетім мен ой-пікірімше емдеу жолдарын тағайындаймын» және «ешқашан ешкімге, ешкімнің мүддесі үшін қасақана зиян тигізбеймін» деп аударылады. (Ескерту: бұл мәлімдемелер игілік пен зиян келтірмеудің этикалық принциптерінің тұжырымдамалары болып табылады.) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындарға жасалған нацистік тәжірибелерге жауап ретінде, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Нюрнберг процесінде «адамзатқа қарсы қылмыс» деп жарияланды, Дүниежүзілік медицина қауымдастығы (World Medical Association) ескірген Гиппократ антын алмастыру үшін Женева декларациясын жасады. Женева декларациясы медицина қызметкерлерінен «Мен, медицина қызметкері, тіпті қауіп төнген жағдайда да адам өміріне ең жоғары құрметпен қарауға және медициналық білімімді адамзат заңдарына қайшы пайдаланбауға міндеттеме беремін» деп мәлімдеуді талап етеді. Нюрнберг процесі медициналық тәжірибелердің шектерін нақты белгілейтін Нюрнберг кодексінің пайда болуына әкелді. Сонымен қатар, нацистік қиянаттарға жауап ретінде 1949 жылғы Женева конвенциялары соғыс тұтқындарын және басқа да қорғалған жауынгер емес адамдарды азаптауды толығымен тыйым салады. Дүниежүзілік медицина қауымдастығының Токио декларациясы (1975) азаптауға қарсы бірқатар нақты мәлімдемелер жасайды, оның ішінде «Дәрігер азаптауға қатыспайды, оны қолдамайды немесе мақұлдамайды». Бұдан бөлек, БҰҰ-ның Азаптауға қарсы конвенциясы, ол құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, әскери қызметшілерге, саясаткерлерге және ресми лауазымда әрекет ететін басқа да адамдарға қоса медициналық қызметкерлерге де қолданылады, және ол кез келген жағдайда азаптауды қолдануға тыйым салады. Конвенцияның 2(2) бабында «Соғыс жағдайы немесе соғыс қаупі, ішкі саяси тұрақсыздық немесе кез келген басқа да төтенше жағдай сияқты ешқандай ерекше жағдай азаптауды ақтау үшін пайдаланылмайды» делінген. БҰҰ-ның түрмедегілер мен қамауға алынғандарды азаптаудан және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қорлаушылыққа жатпайтын күйретушілікпен қараудан қорғауда денсаулық сақтау қызметкерлерінің, әсіресе дәрігерлердің рөліне қатысты Медициналық этика принциптері (БҰҰ, 1982) медициналық және басқа да денсаулық сақтау қызметкерлеріне қатысты қолданылады, бірақ оның орындалуын қамтамасыз етуге арналған іске асыру механизмі жоқ. Құжаттағы стандарттарды іске асыру мемлекеттік, облыстық және ұлттық органдардың құзыретінде. Командалық жауапкершіліктің дамуы адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысқан барлық адамдарға, соның ішінде дәрігерлерге де қылмыстық жауапкершілік жүктеді. Көптеген елдерде медициналық азаптауды реттеуде кемшіліктер бар. Денсаулық сақтау саласының қызметкерлерінен жоғары мінез-құлық стандарттары күтіледі, бірақ БҰҰ-ның Медициналық этика принциптері үкіметтер бұзушылыққа қатысқан жағдайда орындалмайды. Бұл жоғары стандарт игілік, зиян келтірмеу (барлық нәрседен жоғары зиян келтірмеу), автономия, әділдік, қадір-қасиет және хабардар келісім принциптерінде көрініс табады және олар БҰҰ-ның Азаптауға қарсы конвенциясымен толық қамтылмайды.

Мысалдар

1937 және 1945 жылдар аралығында 731-ші бөлім құрамындағы жапондық медициналық қызметкерлер екінші қытай-жапон соғысы кезінде 10 000-ға дейін қытай, орыс, корей, американдық және басқа тұтқындарды, сондай-ақ одақтас әскери тұтқындарды азаптап, өлтірген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік концлагерьлердегі тұтқындар медициналық тәжірибелерге ұшырады. Йозеф Менгеле ең танымал қылмыскер болды, осыдан кейін оны «Өлім періштесі» деп атады. Кейбір дәрігерлер тұтқындарды қинап, азапты өлімге кесіп отырды. Мысалы, Дитрих Бонхоффер сияқты көрнекті тұтқындарды өлім жазасына кескен Герман Фишер Хюльстрұңг «саяси тұтқындарды, олардың өліміне дейін, жандандырып, өлім азабын ұзартатын жұмысты атқарды». 1970 және 1971 жылдар аралығында Солтүстік Ирландияда ұсталған тұтқындарға қарсы, ақ шуды қоса алғанда, сананы шатастыратын тергеу және миды жуу әдістері қолданылды. Ирландия үкіметі Еуропалық адам құқықтары жөніндегі комиссияға шағымданды, ол Ұлыбританияны азаптау үшін кінәлі деп тапты; бірақ Еуропалық адам құқықтары соты Ұлыбритания үкіметінің әрекеттері «адамгершіліксіз және қорлаушы, бірақ азаптау емес» деген шешім шығарды. Кеңес Одағының психиатриялық ауруханаларында саяси тұтқындарды жазалау үшін жағымсыз дәрі-дәрмектер қолданылды. Үкімет саясатына қарсы шыққан адамдарды сипаттау үшін психиатриялық диагноз жасалды. 1978 жылы «Писаот менух» («Адамдық тәжірибелер») қызыл кхмерлер билігіндегі Пномпеньдегі Туол Сленг түрмесінде ұсталған он жеті саяси тұтқынға жасалды. «Аверсия жобасы» атты зерттеуде апартеид кезеңінде Оңтүстік Африка қорғаныс күштеріндегі (SADF) гомосексуалды сарбаздардың гомосексуализмді электр тогымен емдеуге және жыныс алмастыру операцияларына мәжбүр болғаны анықталды. Электрошокты терапия, префронталды лоботомия және басқа да психиатриялық емдеулер кейде пациенттің мүддесі үшін емес, нашар мінез-құлқы үшін жаза ретінде немесе пациентті басқаруды жеңілдету үшін қолданылғаны туралы көптеген хабарламалар бар. Бұған 1970 жылдардың басында Жаңа Зеландиядағы Лейк Элис оқиғасы мысал болады. Лейк Элис ауруханасының ашық балалар және жасөспірімдер бөліміне түскен балаларға әдетте модификацияланбаған ЭЭТ (яғни, анестезиясыз ЭЭТ) жасалды. Норвегия және Жаңа Зеландия сияқты кейбір үкіметтер мұндай емдеуден зардап шеккен пациенттерге өтемақы төлеуді бастады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы модификацияланбаған ЭЭТ-ге тыйым салуға шақырды және оның ешқандай түрін балаларға қолдануға болмайды деп мәлімдеді. 2016 жылы 71 британдық дәрігерден тұратын топ Израильдің Дүниежүзілік медициналық қауымдастықтағы мүшелігін жоюға шақырды, ізраилдік дәрігерлер палестиналықтарды құлға айналдыру үшін мемлекеттік қолдаумен «медициналық азаптау» жасады деп айыптады. Алайда, қауымдастықтан шығару туралы ресми ұсыныс келіп түспеді, сондай-ақ бұл айыптамалар Дүниежүзілік медициналық қауымдастығы тарапынан расталмады.

Көркем шығармаларда

Актер Майкл Пэлин 1985 жылы режиссер Терри Гиллиамның "Бразилия" атты қараңғы комедиялық антиутопиялық фильмінде медициналық азаптаушы рөлін ойнайды. Джордж Оруэллдің "1984" романының киноадаптациясында басты кейіпкер Уинстон Смит ой полициясы тарапынан медициналық азаптауларға ұшырайды. Актер Грегори Пек режиссер Франклин Дж. Шаффнердің "Бразилиядан келген жігіттер" фильмінде нацистік медициналық азаптаушы Йозеф Менгеле рөлін ойнады. Актер Лоренс Оливье режиссер Джон Шлезингердің 1976 жылғы "Марафоншы" фильмінде нацистік азаптаушы стоматолог Кристиан Сельді ойнайды. Джек Николсонның "Күкі ұясынан ұшқан" фильмі психиатриялық әдістерді, соның ішінде электроконвульсивті терапия мен лоботомияны теріс пайдалануды бейнелейді. "24" танымал телесериалында медициналық азаптаудың әртүрлі түрлері (аллюциногендер мен инъекцияларды қоса алғанда) АҚШ-тың Терроризмге қарсы күрес орталығында (CTU) қатерлі террористерден мойындаулар мен ақпарат алу үшін қолданылады. Энтони Берджесстің "Механикалық апельсин" кітабында кітаптың антигеройы Алекс "Людовико әдісі" деп аталатын ойдан шығарылған медициналық азаптау бағдарламасына түседі. Оған құлайтын дәрі беріледі, креслоға байланып, көздері ашық ұсталып, зорлық-зомбылық пен зорлау сахналары бар фильмдерді сағаттап көруге мәжбүр болады, осы арқылы ол құлайтын сезімді зорлық-зомбылықпен байланыстыруға үйретіледі. 2009 жылғы қорқынышты фильм "Адам жүзқаяғы" (бірінші бөлім) садистік, психопаттық зейнеткер хирургтың үш адамды ауыздан тік ішекке хирургиялық жолмен жалғап, азаптау туралы. Соңғы екеуі алдыңғы адамның нәжісін жұтуға мәжбүр болады, ал олар қарсылық көрсетуге немесе қашуға тырысса, барлығын физикалық зорлыққа ұшыратады. 2008 жылғы "Автопсия" қорқынышты фильмі аурухананы басқаратын есі дұрыс емес дәрігерге арналған, онда құрбандар алданып, тәжірибелерге қатысады, дәрігер әйелінің дертіне ем табу үшін. Джефф Линдсейдің "Жақын Декстер" кітабындағы басты қарсыласы – "Доктор Дэнко" лақап атымен танылатын кейіпкер, ол құрбандарынан өмірге қажет емес барлық дене мүшелерін хирургиялық жолмен алып тастайды, бұл бұрмаланған ойынның салдары ретінде жоғалған мүшелер болып табылады. Операциялар құрбанның санасында жасалады, ол процедураны айнадан қадағалайды. Шусаку Эндоның "Теңіз және у" (1957; Майкл Галлахер аударған) көп перспективалы романы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон дәрігерлерінің американдық әскерлерге жасаған вивисекциялық тәжірибелерін көрсетеді. Кей Кумайдың 1986 жылғы "Теңіз және у" драмалық фильмі осы кітапқа негізделген (фильмнің түпнұсқа атауы "Уми то докуяку"). Балалар кітабындағы кейіпкер доктор Джейн Пэйн – садистік тіс дәрігері, ол қосымша ақша табу үшін қажеттіден артық тістерді шығарады. "Адзин" мангасында Адзиндер – үкімет тарапынан тұтқынға алынып, медициналық азаптау үшін сыналыс нысаны ретінде пайдаланылатын өлмейтін адамдар. Оларға анестезиясыз ампутациялар, қайта-қайта өлтіру және олардың өлмейтіндігін зерттеу үшін азаптау сияқты көптеген тәжірибелер жасалады.