Жұлдыздық шоқшалар мен аспан үлгілері

Кіріспе

Жұлдыздардың түнгі аспанда танылатын үлгісі

Астеризм – аспандағы жұлдыздардың байқалатын үлгісі немесе тобы. Астеризмдер кез келген анықталған үлгі немесе жұлдыздар тобы болуы мүмкін, сондықтан олар 88 ресми түрде анықталған шоқжұлдыздардан гөрі көбірек жалпылама ұғым болып табылады. Шоқжұлдыздар астеризмдерге негізделген, бірақ астеризмдерден айырмашылығы, шоқжұлдыздар аспанды және оның барлық аспан денелерін орталық астеризмдерінің айналасындағы аймақтарға бөліп, толық жабады. Мысалы, Үлкен аю деп аталатын астеризм, Үлкен аю шоқжұлдызындағы ең жарық жеті жұлдыздан тұрады. Тағы бір мысал – Крукс шоқжұлдызындағы Оңтүстік Крест астеризмі. Астеризмдер қарапайым пішіндерден, бірнеше жұлдыздан құралғандарынан бастап, аспанның үлкен бөлігін қамтитын көптеген жұлдыздардың күрделі жиынтықтарына дейін болады. Жұлдыздардың өзі жартылай көзге көрінетін жарқын немесе әлсіз, тіпті телескоп арқылы байқалатын болуы мүмкін, бірақ олардың бәрі бір-біріне шамамен бірдей жарықтандырылған. Ірі, жарқын астеризмдер түнгі аспанмен танысып жатқан адамдарға пайдалы. Астеризмдерде көрінетін жұлдыздардың үлгілері міндетті түрде жұлдыздар арасындағы физикалық байланыстың нәтижесі емес, олардың байқауларының ерекше перспективаларының нәтижесі болып табылады. Мысалы, Жазғы үшбұрыш – физикалық жағынан байланысты емес жұлдыздардың тобы, бірақ Орионның белдеуіндегі жұлдыздардың барлығы Орион OB1 қауымдастығының мүшелері, ал Үлкен аюдың жеті жұлдызының бесеуі Үлкен аюдың қозғалатын тобының мүшелері. Гиадалар немесе Плеядалар сияқты физикалық топтамалар өздері жеке астеризмдер болып табылуы мүмкін және бірқатар басқа астеризмдердің құрамына кіруі мүмкін.

Астеризмдер мен шоқжұлдыздардың тарихы

Көптеген ерте өркениеттерде жұлдыздар топтарын нүктелерді қосып сурет салу арқылы бейнелеу кең таралған. Ең ерте жазбалар ежелгі Үндістанның Веданга Джиотишасында және Вавилондықтарда кездеседі. Әртүрлі мәдениеттер әртүрлі шоқжұлдыздарды анықтады, алайда, кейбір айқын пішіндер бірнеше мәдениеттердің шоқжұлдыздарында, мысалы Орион мен Скорпионда жиі кездеседі. Кез келген адам жұлдыздарды топтастырып, ат қоюға мүмкіндік болғандықтан, шоқжұлдыз бен жұлдыздық топ арасында нақты айырмашылық болған жоқ. Мысалы, Плиний Ескі кітабында «Naturalis Historia» 72 жұлдыздық топты атап көрсетеді. Үшбұрыштың жұлдыздары Галактикалық экваторды белгілейтін Көктем жолының жолағында орналасқан және Галактикалық орталыққа қарай бағытталған. Қысқы үшбұрыш қыс айларында солтүстік аспанда көрінеді және бірінші шамадағы жұлдыздар – Бетельгейзе, Сириус және Проционнан (көзге көрінетін ең жақын жұлдыз немесе жұлдыз жүйесі) тұрады. Үлкен қысқы алтыбұрыш аспанда көрінетін жиырма екі бірінші шамадағы жұлдыздың жетісін қамтиды: Полюкс, Капелла, Альдебаран, Ригель, Сириус және Процион, ал шетінде 2-ші шамадағы Кастор және Бетельгейзе орналасқан. Ол Галактикалық антицентрді қоршап, сондай-ақ Егіздер мен Орион сияқты шоқжұлдыздарды қамтиды. Ол Альдебаранның аясындағы ең жақын жұлдыз шоғыры Гиадаларды, соның ішінде Алькьон мен Мирфак сияқты ең жарық жұлдыздарды, Гиадалардың солтүстік-шығысындағы Плеядалар мен Альфа Персей шоғырын да қамтиды. Солтүстік көктемдік үшбұрыш Арктур, Регулус және Спикадан тұрады. Арктур, Спика, Денебола және Кор Каролиден тұратын Ұлы Алмаз, соңғы екеуі бірінші шамадағы жұлдыздар емес. Арктурдан Денеболаға дейінгі шығыс-батыс сызық Солтүстікке қарай Кор Каролимен, ал Оңтүстікке қарай Спикамен теңқабырлы үшбұрышты құрайды. Осы екі үшбұрыш бірігіп Алмазды құрайды. Ресми түрде, Алмаз жұлдыздары Бут, Қыз, Арыстан және Кіші Арыстан шоқжұлдыздарында орналасқан. Басқа жұлдыздық топтардың құрамына бірнеше бірінші шамадағы жұлдыздар кіреді. Оңтүстік крест, бірінші шамадағы жұлдыздар Акрукс пен Мимозаны қамтиды, Карина тұмандығының батысында (бірінші шамадағы бес терең аспан нысанының бірі), сондай-ақ Күнге ең жақын жұлдыз Альфа Центавр және Бета Центавр крестке бағыттап, оны Алмаз крест немесе жалған крест сияқты әлсіз және ұқсас жұлдыздық топтардан ажыратады. Қалған барлық бірінші шамадағы жұлдыздар өздерінің жұлдыздық топтарында немесе шоқжұлдыздарында жалғыз болып табылады, мысалы, Канопус Сириустың оңтүстігіндегі Арго Навис жұлдыздық тобында, Карина тұмандығының шығысында және Ұлы Магеллан бұлтының жанында (екеуі де бірінші шамадағы терең аспан нысандары), Ахернар Канопустың шығысындағы Эридан шоқжұлдызында, Фомалхаут Оңтүстік Балық шоқжұлдызында Ахернардың шығысында және Антарес Скорпион шоқжұлдызында Галактикалық орталыққа жақын орналасқан.

In many early civilizations, it was common to associate groups of stars in connect the dots stick figure patterns. Some of the earliest records are those of ancient India in the Vedanga Jyotisha and the Babylonians. Different cultures identified different constellations, although a few of the more obvious patterns tend to appear in the constellations of multiple cultures, such as those of Orion and Scorpius. As anyone could arrange and name a grouping of stars there was no distinct difference between a constellation and an asterism. For example, Pliny the Elder mentions 72 asterisms in his book Naturalis Historia. The stars of the Triangle are in the band of the Milky Way which marks the galactic equator, and are in the direction of the Galactic Center. The Winter Triangle is visible in the northern sky's winter and comprises the first magnitude stars Betelgeuse, Sirius and Procyon (the second and fourth closest star or star system visible without aid). The larger northern Winter Hexagon includes seven of the twenty two first magnitude stars visible in the sky, with Pollux, Capella, Aldebaran, Rigel, Sirius and Procyon, and with the 2nd magnitude Castor on the periphery, and Betelgeuse off center. It encircles the galactic anticenter, as well as incorporates constellations such as Gemini and Orion. It also includes in the background of Aldebaran the Hyades, the nearest star cluster and one of five first magnitude deep sky objects, two of which can be seen just north east of the Hyades, the Pleiades also in the Taurus constellation and the Alpha Persei Cluster (with Alcyone and Mirfak as the brightest stars). The northern Spring Triangle consists of Arcturus, Regulus and Spica. The Great Diamond consisting of Arcturus, Spica, Denebola and Cor Caroli, the latter two not being first magnitude stars. An east west line from Arcturus to Denebola forms an equilateral triangle with Cor Caroli to the North, and another with Spica to the South. Together these two triangles form the Diamond. Formally, the stars of the Diamond are in the constellations Boötes, Virgo, Leo, and Canes Venatici. Other asterisms consist partially of multiple first magnitude stars. The Southern Cross including the first magnitude stars Acrux and Mimosa, west of the Carina Nebula (one of five first magnitude deep sky objects), and with the first magnitude stars Alpha Centauri (the closest star to the Sun) and Beta Centauri pointing at the cross, distinguishing the cross from less bright and similar asterisms like the Diamond Cross or False Cross. All other first magnitude stars are the only such stars in their asterisms or constellations, with Canopus in the Argo Navis asterism south of Sirius, visually east of the Carina Nebula and near the Large Magellanic Cloud (both being first magnitude deep sky objects), Achernar in the Eridanus constellation east of Canopus, Fomalhaut in the Southern Fish constellation east of Achernar and Antares in the Scorpius constellation visually near the Galactic Center.

Шоқжұлдыздық астеризмдер

Үлкен Аждаһа, сонымен қатар "Ашу" немесе "Карлдың қайысы" деп аталады, ол Үлкен Аюдағы ең жарық жеті жұлдыздан тұрады. Балық ілгегі - Скорпионның Гавайидегі дәстүрлі атауы. Егер картаның Антарес (α Sco) пен Бета Скорпи (β Sco) және Пи Скорпи (π Sco) арасындағы сызықтары Бетадан Дельта Скорпи (δ Sco) арқылы Пиге дейінгі сызықпен алмастырылса, сурет одан да айқын болады. Геркулестің негізгі диаграммасында сол және оң жақ аяқ-қолдарды жалғау үшін тік сызықтар қосылса, Бүркіттің фигурасы толықтырылады. Ботеске кейде "Мұздақ конус" деп те атайды. Оны "Қыран" деп те атайды. Кассиопея жұлдыздары W пішінін құрайды, ол көбінесе лақап ретінде қолданылады. Пегасның үлкен шаршысы - Маркаб, Шет, Алгениб және Альфератз жұлдыздарынан құралған төртбұрыш, ол қанатты жылқының денесін бейнелейді. Астеризм АШ шоқжұлдызы ретінде танылды. "Молли" МКУ-дағы "Аудан" АПИН - б.з.д. шамамен 1100-700 жылдардағы сына жазуы бар тақташалар. Альфератц қазір тек Андромеда шоқжұлдызының бір бөлігі деп саналады, ал бұрын жұлдыз екі шоқжұлдыздың бір бөлігі болды. "Қыз" тостағанын Бета, Гамма, Дельта, Эпсилон және Эта Виргин жұлдыздары құрайды. Spica-мен бірге олар Y пішінін құрайды. Газельдің үш секіруі Үлкен Аюдағы үш жұп жұлдыздан тұрады, олар 30 градусқа созылып орналасқан. Араб аңыздарында жұлдыздар жұптары арыстан Леоның көлінен қашқан газельдің тырнақ іздері ретінде суреттелген. (Көл "Кома жұлдыз шоғыры" ретінде бейнеленген.) Бірінші жұлдыздар жұбы - Си және Ну, екінші жұп - Упсилон және Ламбда, үшінші жұп - Каппа және Иота Үлкен Аю. Бұл жұптар сонымен қатар аюдың үш аяғын белгілейді. Кейбір астеризмдер дәстүрлі шоқжұлдыз фигураларының бөліктеріне сілтеме жасайды. Бұларға мыналар жатады: Су құмырасының урнасы - бұл Y пішінді фигура, оның орталығы Зета Аквари және Гамма, Эта және Пи. Ол суды 20-дан астам жұлдыздан тұратын ағысқа құяды, ол Fomalhaut жұлдызымен аяқталады. Жүректің қабырғасы - төрт жұлдыздан құралған төртбұрыш, Гамма, Дельта, Эта және Тета Канкри, олар Жүректің қаптамасын (ішкі қабығын) құрайды. Оның ішінде Епсилон Канкриді қамтитын Бал арасы шоғыры (Мессий 44) орналасқан. Жылан басы - Гидраның ең батыс бөлігі, ол Дельта, Эпсилон, Зета, Эта, Ро және Сигма Гидра жұлдыздарынан тұрады. Орионның белдеуі үш жарқын жұлдыздан тұрады: Зета (Алнитак), Эпсилон (Аллилам) және Дельта Орионис (Минтака), олар Орионның белдеуін құрайды. Бикештің беті - Гиадалар шоғырының көрнекті мүшелері, соның ішінде Гамма, Дельта1, Дельта2, Дельта3, Эпсилон, Тета Бикеш жұлдыздары, сондай-ақ Бикештің қызыл көзін құрайтын Alpha Tauri (Альдебаран) жарқын жұлдызынан құралған V пішінді фигура.

The Big Dipper, also known as The Plough or Charles's Wain, is composed of the seven brightest stars in Ursa Major. The Fish Hook is the traditional Hawaiian name for Scorpius. The image will be even more obvious if the chart's lines from Antares (α Sco) to Beta Scorpii (β Sco) and Pi Scorpii (π Sco) are replaced with a line from Beta through Delta Scorpii (δ Sco) to Pi forming a large capped "J." Adding vertical lines to connect the limbs at the left and right in the main diagram of Hercules will complete the figure of the Butterfly. Boötes is sometimes known as the Ice Cream Cone. It is also known as the Kite. The stars of Cassiopeia form a W which is often used as a nickname. The Great Square of Pegasus is the quadrilateral formed by the stars Markab, Scheat, Algenib, and Alpheratz, representing the body of the winged horse. The asterism was recognized as the constellation ASH. IKU "The Field" on the MUL. APIN cuneiform tablets from about 1100 to 700 BC. Alpheratz is now only considered a part of the constellation Andromeda whereas formerly the star was a part of both constellations. The Bowl of Virgo is formed by the stars Beta, Gamma, Delta, Epsilon and Eta Virginis. Together with Spica, they form a Y shape. The Three Leaps of the Gazelle consists of three pairs of stars in Ursa Major aligned in a row spanning about 30 degrees. In Arabic lore, the star pairs are pictured as the hoof prints of a gazelle startled from a pond by Leo the lion. (The "pond" is pictured as the Coma Star Cluster.) The first pair of stars are Xi and Nu, second pair Upsilon and Lambda, third pair Kappa and Iota Ursa Majoris. The pairs also mark three of the bear's paws. Some asterisms refer to portions of traditional constellation figures. These include:

The Water Jar or Urn of Aquarius is a Y shaped figure centered upon Zeta Aquarii and includes Gamma, Eta and Pi. It pours water in a stream of more than 20 stars terminating with the star Fomalhaut. The Crab Breast of Cancer is a quadrilateral formed by the four stars Gamma, Delta, Eta and Theta Cancri which make up the carapace (inner shell) of the Crab. Contained within is the Beehive Cluster (Messier 44) which includes Epsilon Cancri. The Snake Head is the westernmost portion of Hydra consisting of the stars Delta, Epsilon, Zeta, Eta, Rho and Sigma Hydrae. Orion's Belt consists of the three bright stars Zeta (Alnitak), Epsilon (Alnilam) and Delta Orionis (Mintaka) which form the belt of Orion. The Bull's Face of Taurus is a V shaped figure formed by prominent members of the Hyades cluster, including stars Gamma, Delta¹, Delta², Delta³, Epsilon, Theta Tauri, as well as the bright star Alpha Tauri (Aldebaran) which forms the red eye of the Bull.

Басқа да ерекше жұлдызшалар

Басқа жұлдызшалар да бір шоқжұлдыздан шыққан жұлдыздардан тұрады, бірақ дәстүрлі бейнелерге сілтеме жасамайды. Төрт жұлдыз (Бета, Упсилон, Тета және Омега Каринасы) әдемі пішінді алмазды – Алмаздық крест құрайды. "Қазан" немесе "Төбелес", Орионның белдеуі мен қылышындағы жұлдыздардың өзі. Саптың ұшы ι Орионда, ал қабырғасының шеті η Орионда. Геркулестегі төрт орталық жұлдыз, Эпсилон (ε Her), Зета (ζ Her), Эта (η Her) және Пи (π Her) кілт тасты құрайды. (Үлкен Саға жұлдызы бұлты "ағы" шығатын буға ұқсайды.) Шайнақ жұлдызшасының солтүстік-шығысында, ξ¹, ξ², ο, π, ρ¹ және ρ² Сагиттарий жұлдыздарынан тұратын әлсіз Шайнақ қасық орналасқан. Дельфиндегі төрт жарқын жұлдыз (Суалоцин немесе α Дельфині, Ротанев немесе β Дельфині, γ Дельфині және δ Дельфині) Әйүптің табытын құрайды. Пегастан оңтүстікке қарай, балықтардың батыс балығы Гамма (γ Piscium), Каппа (κ Piscium), Ламбда (λ Piscium), TX Piscium, Иота (ι Piscium) және Тета (θ Piscium) жұлдыздарынан тұратын шеңберге орналасқан. β-дан α-ға дейінгі сызықты олардың арасындағы қашықтықтан бес есеге дейін созу Солтүстік аспан полюсіне және Поляр жұлдызына (α UMi / Alpha Ursae Minoris), Солтүстік жұлдызына жеткізеді. Ригиль Кентавр (α Кентавр) және Хадар (β Кентавр) Оңтүстік крестіне жол сілтейтін Оңтүстік көрсеткіштері, осылайша Крукс пен Жалған кресті ажыратуға көмектеседі.

Бірнеше шоқжұлдыздардағы жұлдызшалар

Бірден көп шоқжұлдыздағы жұлдыздардан құрылған басқа жұлдызшалар. Мысырлық Х – бұл ірі астеризм, ол, Венераның алмасы сияқты, екі теңқабырлы үшбұрыштан тұрады. Сириус (α CMa), Процион (α CMi) және Бетельгейзе (α Ori) солтүстікке қарай бірін (Қысқы үшбұрыш) құрайды, ал Сириус, Наос (ζ Pup) және Факт (α Col) оңтүстікке қарай екіншісін құрайды. Алмазбен салыстырғанда, бұл үшбұрыштар табандарымен емес, төбелерімен қосылады. Атауы пішінінен шыққан, сондай-ақ жұлдыздар Аспан экваторын кесіп өтетіндіктен, оны Жерорта теңізінің оңтүстігінен Еуропаға қарағанда жақсы көруге болады. Лозанж – бұл үш жұлдыздан (Эльтанин, Грумиум және Растабан) – құралған кішкентай алмаз. Алмаз тәрізді жалған крест төрт жұлдыздан тұрады: Альсефина (δ Velorum), Маркеб (κ Velorum), Авиор (ε Carinae) және Аспидиске (ι Carinae). Әсіресе 40 градустан жоғары солтүстік ендіктерде, үлкен Y әрпі Арктур (α Boötis), Сегинус (γ Boötis) және Изар (ε Boötis) және Альфекка (α Coronae Borealis) арқылы қалыптасады. Альфекка Дельта немесе Бета Бутистен әлдеқайда жарқырап, Бутестің «ұшқыш» немесе «мұз қонағы» пішінін азайтады. Әсіресе Ұлыбританияда, көптеген аймақтарда жарық ластануы және көптеген уақыттарда түнде сумерек болатын жерлерде, бұл «Y» әрпі көбінесе көрінеді, ал Бутес пен Корона Бореалистің басқа жұлдыздары көрінбейді. Солтүстіктен оңтүстікке бағытталған Шаңқайнау, Эпсилон Пегаси, Альфа Аквари, Бета Аквари және Дельта Каприкорни жұлдыздарынан тұрады. Астеризмді тіпті жарық ластанған аспанда да көзбен көруге болады, ол үш шоқжұлдыздың арасында бағдар беруге көмектеседі. Жыланның тостағаны – 3,5 сағатқа созылған, қисық астеризм, оны шілде және тамыз айларының кештерінде орташа солтүстік ендіктерде жақсы көруге болады. Батыстан шығысқа қарай ол Дельта, Альфа және Эпсилон Серпентис, Дельта, Эпсилон, Упсилон, Зета және Эта Офиухи, Си Серпентис, Ну және Тау Офиухи, Эта және Тета Серпентис жұлдыздарын қамтиды. Бүркіттің құйрығы – Аквиланың құйрығында орналасқан және Скутумға дейін созылатын жалпақ қисық фигура. Ол 14, 15, Ламбда және 12 Аквила, Эта Скути, HD 174208, R және Бета Скути жұлдыздарынан тұрады. Месье 11 ашық жұлдыздар шоғыры да қисыққа сәйкес келеді.

Other asterisms that are formed from stars in more than one constellation. The Egyptian X is a large asterism which, like the Diamond of Virgo, is composed of a pair of equilateral triangles. Sirius (α CMa), Procyon (α CMi), and Betelgeuse (α Ori) form one to the North (Winter Triangle) while Sirius, Naos (ζ Pup), and Phakt (α Col) form another to the South. Unlike the Diamond, however, these triangles meet, not base to base, but vertex to vertex. The name derives from both the shape and, because the stars straddle the Celestial Equator, it is more easily seen from south of the Mediterranean than in Europe. The Lozenge is a small diamond formed from three stars – Eltanin, Grumium, and Rastaban (Gamma, Xi, and Beta Draconis) – in the head of Draco and one – Iota Herculis – in the foot of Hercules. The diamond shaped False Cross is composed of the four stars Alsephina (δ Velorum), Markeb (κ Velorum), Avior (ε Carinae), and Aspidiske (ι Carinae). From latitudes above 40 degrees north especially, a prominent upper case Y is formed by Arcturus (α Boötis), Seginus (γ Boötis) and Izar (ε Boötis), and Alphecca (α Coronae Borealis). Alphecca is far brighter than either Delta or Beta Boötis, diminishing the "kite" or "ice cream cone" shape of Boötes. From the United Kingdom in particular, where there is serious light pollution in many areas and also twilight all night for much of the time these constellations appear, this "Y" is often visible while the other stars of Boötes and Corona Borealis are not. The Lightning Bolt, aligned north to south, consists of the stars Epsilon Pegasi, Alpha Aquarii, Beta Aquarii and Delta Capricorni. Easily visible to naked eyes even in light polluted skies, the asterism is useful for orienting among three constellations. The Serpent Bowl is a large curved asterism spanning 3.5 hours of right ascension, from mid northern latitudes best seen in July and August evenings. From west to east, it includes the stars Delta, Alpha and Epsilon Serpentis, Delta, Epsilon, Upsilon, Zeta and Eta Ophiuchi, Xi Serpentis, Nu and Tau Ophiuchi, Eta and Theta Serpentis. The Eagle Tail Corona is a flattened curved figure in the tail of Aquila and extending into Scutum. It consists of the stars 14, 15, Lambda and 12 Aquilae, Eta Scuti, HD 174208, R and Beta Scuti. The compact open cluster Messier 11 is also aligned with the curve.

Телескоптық астеризмдер

Астеризмдер үлкен әрі айқын, кішкентай, тіпті телескоппен көрінетіндей болып келеді. Ориондағы NGC 2169-дың 37 немесе LE астеризмі. Кіші Аюдағы Бегілік сақинасында Поляр жұлдызы алмаз ретінде, шамамен бір градус көлемдегі әлсіз жұлдыздардың сақинасының бір шетінде орналасқан. Үлкен Аюдағы Бұзылған Бегілік сақинасы 10:51 / +56°10' координаталарында (β Ursae Majoris, Мерак жұлдызынан бұрын). Моноцеростағы Рождестволық ағаш шоғырының Рождестволық ағаш пішіні. Ол шамамен 40 жұлдыздан тұрады. Вулпекуладағы Коатхангер, сондай-ақ Брокки шоғыры деп те аталады (жоғарыдағы суретті қараңыз). Кембл каскады – Камелопардалыдағы ашық шоғыр NGC 1502-ге дейін созылатын жұлдыздар тізбегі. 2002 жылы Аквариус шоқжұлдызындағы V пішінді Мессье 73 астеризм екені анықталды.